6 maart 2017

Er was er eens en er was er eens niet – Judith Herzberg

Observaties en prozaschetsen van een groot dichteres

Recensie door André van Dijk

Nog steeds is poëzieminnend Nederland verontwaardigd over het ontbreken van Judith Herzberg in de onlangs verschenen bloemlezing De Nederlandse poëzie van de twintigste en de eenentwintigste eeuw in 1000 en enige gedichten, samengesteld door Ilja Leonard Pfeijffer. Hij heeft ‘bij Herzberg niets kunnen vinden wat ik goed genoeg vond’ aldus de bloemlezer, die daarmee achteloos voorbijgaat aan een groots dichtersoeuvre van ruim vijftig jaar. Een oeuvre dat nog is verrijkt met toneelstukken, scenario’s voor film en televisie én de onlangs verschenen bundel Er was er eens en er was er eens niet.

Proza in notities
Een bijzondere verschijning, een Herzberg-boekje dat geen dichtbundel is, maar een verzameling prozanotities. Noem het observaties, schetsen of zeer korte verhalen, in de uitvoering ervan is onmiskenbaar de hand van de dichteres te vinden. De zorgvuldige woordplaatsing, de precieze regelval en interpunctie en de telkens terugkerende bevreemding of verwondering brengen de meest uiteenlopende situaties aan de oppervlakte. Met slechts een handvol woorden maakt Herzberg zichtbaar wat voor het blote oog niet gemakkelijk is te onderscheiden. In het stukje Maart 2011 lijkt ze met een beginselverklaring te komen:

Siegfried Lenz (nu 85) leest zijn vrouw de laatste
versie voor van wat hij heeft geschreven en vraagt
dan niet ‘hoe vind je het?’ of ‘heb je het begrepen?’
maar of ze ziet wat hij heeft voorgelezen.

Je hoeft er niets van te vinden, zelfs niet te begrijpen, als je het maar voor je ziet. Dat is de essentie van deze kleine verhaaltjes die samen een kleurrijk geheel vormen. Het zijn bewaarde teksten van lang geleden en notities van verleden week – niet in te passen in poëtische vormen en toch te waardevol om weg te gooien. Haar uitgever wilde er eindelijk eens ‘wat mee doen’.

Teruggekomen
Herzberg maakte als jong meisje de oorlog mee, haar ouders werden gedeporteerd naar concentratiekamp Bergen-Belsen en wisten daar te overleven. Ze herinnert zich, in de dialoog Teruggekomen, dat er geen sprake was van ‘overleven’. Er werd gezegd: ‘Hij is teruggekomen.’

Of: ‘Hij is er.’ ‘O, is Fredie er?’ ‘En zijn moeder? En zijn broer? Zijn die er?’
‘Nee die zijn er niet.’ ‘Jammer.’

Een vluchtig gesprekje vol verwachting, vermengd met de gelatenheid van de overlevers. Die minuscule gevoelswereld wordt geheel uitgebeend overgebracht. Er is geen omgeving, de personages staan los in een onbepaalde toestand, er zijn alleen de gesproken woorden die alles weten te omvatten. De indringende betekenis is er niet minder om.

Als Herzberg met een groep schrijvers naar het poolgebied reist is er alle gelegenheid voor een observerende mijmering – samengepakt in een vliegtuig, wachtend op vertrek. Er valt veel af te vragen:

Er zit een dikke bromvlieg in de cabine. Hinderlijk.
Niemand slaat er naar. Zouden schrijvers minder
wreed zijn? Zou deze vlieg nu in alle dagboeken een
notitie worden? Zou iedereen zich af gaan vragen
wat die vlieg op de pool moet? Of we hem misschien
in het vliegtuig moeten proberen te houden? De
eenzaamheid die hem daar te wachten staat! Wij
kunnen tenminste na vier dagen weer terug.

Eenvoudige gewaarwordingen
In hetzelfde vliegtuig zit een man, ook een schrijver, met een houten been. Opnieuw veel stof tot vragen. Waarom heeft die man niet een moderne prothese, die kan buigen bij de knie en vrijwel onzichtbaar is? ‘Zou er een soort ‘eerlijkheid’ mee worden uitgedrukt? (…) Of is het een heel erg binnenstebuiten gekeerde vorm van ijdelheid?’ De man krijgt een zitplaats met extra beenruimte toegewezen, er is een stoel voor verwijderd. Nog meer vragen: ‘Eén heel mens kan er dus minder mee vanwege dat ene been’. Om af te sluiten met een laatste verwondering: ‘Eén schrijfster (ik ken de namen nog niet) loopt op hoge naaldhakken. Ook een soort houten benen dus. Hoe moet dat in de diepe sneeuw’.

Het zijn simpele gewaarwordingen die door Herzberg worden omgezet in een nieuw spectrum van bedenksels. Gedreven door nieuwsgierigheid, de wil om de menselijke aard te doorgronden en verbanden te leggen tussen oorzaak en gevolg. De helderheid die deze uitgesponnen gedachtenstroom voortbrengt, zorgt voor een voorzichtige filosofische openbaring waarbij scherpzinnigheid en ironie de vaste ingrediënten zijn.

De mooiste stukjes zijn die waar ook de warme koestering van persoonlijke emotie uit naar boven komt. Zomaar tussendoor, een paar regels over de liefde. De aanleiding is het overlijden van journalist en hoofdredacteur Joop van Tijn (1938-1997). In een In memoriam schrijft Herzberg over het treuren om de overledene: zijn we bedroefd voor onszelf, omdat wij de dode zullen missen of zijn we bedroefd voor de dode, omdat hij niet meer in ons midden kan zijn. En wat is de waarde van dat verdriet, zowel het ene als het andere? In een fraaie afsluiting brengt de schrijfster klaarheid:

En toen dacht ik dat dit niet uit elkaar kunnen houden van
wie wat over wie voelt, en andersom, deze verstrengeling,
deze wederzijdse onontwarbaarheid, dat dat precies is waar houden-van uit bestaat.

 

 

Er was er eens en er was er eens niet
Judith Herzberg
Verschenen bij: Harmonie, Uitgeverij De
ISBN: 9789076174990
64 pagina's
Prijs: € 16,50

Meer van André van Dijk:

10 mei 2017

Poëzie als vette klei en onomwonden vruchtbaar

Over 'Splendor' van H.C. ten Berge
19 januari 2017

Lawaaidichter en lawaaimakers

Over 'Radeloos en betoverd' van Pat Donnez
14 november 2016

Begenadigd dichter maar geen avonturier

Over 'Er loopt een gedicht voor mij uit - Bloemlezing door Ingmar Heytze' van Guillaume van der Graft

Recent

25 mei 2017

De andere kant van het land van beloften

Over 'Amerika, of de verdwenen jongen' van Franz Kafka
24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
23 mei 2017

De man die niet kon liefhebben

Over 'Een onberispelijke man' van Jane Gardam
22 mei 2017

Herrijzende ster van Vaandrager en de tijd dat poëzie op straat lag

Over 'Vaan nu' van Bertram Mourits e.a.
18 mei 2017

Poëzie gefascineerd door het zijn, het aanwezig zijn.

Over 'Gebogen planken' van Yves Bonnefoy

Verwant

6 maart 2017

Voorbije liefde en ongeschonden verwondering

Over '111 Hopla's' van Judith Herzberg
6 maart 2017

Een dichter op straat