15 augustus 2013

Nacht op de rivier – Peter Handke

Orakeltaal van een voormalig schrijver

Recensie door Rein Swart

Peter Handke is een Oostenrijks dichter en schrijver die politiek betrokken is. Tijdens de oorlog in Joegoslavië koos hij partij voor de Serviërs. Dat oogstte in zijn lezerskring weinig waardering. In Nacht op de rivier komen alle drie facetten van zijn bezigheden naar voren. Het boek is geen rechtlijnig verhaal over een reis van een vroegere schrijver die op een woonboot aan een rivier in Moravië woont. Het reisverhaal in ingebed in een vertelling, zoals de ondertitel ook luidt. Die komt met veel afwegingen en pogingen tot verklaren, kortom erg zoekend als een dichter naar de juiste termen, tot stand.

De ex-schrijver die zichzelf ergens in het verhaal als een voetreiziger typeert, vertelt tijdens een nacht op de boot over zijn reiservaringen aan een stel vrienden, waaronder een vrouw die hij tijdens zijn voetreis oppikte maar die mysterieus op de achtergrond blijft. Hij wordt herhaaldelijk bijgestaan door zijn luisteraars die een deel van de reis hebben meegemaakt, zijn belevenissen aanvullen of daarover kritische vragen stellen. Vanuit een van de toehoorders krijgen we het verhaal voorgeschoteld: ‘Ik was van zijn vrienden de enige die niet verder stroomopwaarts of stroomafwaarts maar vlakbij in Porodin woonde.’

De reis is een zoektocht van de vroegere schrijver naar zichzelf, naar zijn Europese wortels en gaat door het voormalige, door de oorlog geteisterde Joegoslavië, al wordt dat land niet genoemd. Ook vele andere namen schermt Handke van de realiteit af. De reis zelf hangt ook al in de lucht. Tijd en ruimte zijn ondergeschikt. De reis kan zich als in een dichterlijke droom in een seconde afspelen. Daarbij komt nog de vermenging van het reisverhaal met stijlfiguren als droom en mythe. De hond die vaak met hem meeloopt is, waar dan ook, altijd dezelfde.

Het meest beeldend is de busreis waarmee de tocht begint vanuit de enclave Porodin in Moravië, dat tegenwoordig in Kosovo ligt. De schrijver slaat op de vlucht voor een vrouw die zijn beroep onmogelijk maakte: liefde en schrijven verdragen elkaar niet. Zijn medepassagiers zijn murw. Ze zitten te puzzelen of te eten en reageren nauwelijks als de bus buiten de enclave met stenen wordt bekogeld. De schrijver gaat niet mee naar het eindpunt Belgrado maar stapt na een picknick op een voormalige begraafplaats uit bij een grensplaats. Zijn hoofddoel is zijn geboortedorp in Oostenrijk, maar hij bezoekt eerst andere regio’s waaronder de geboortestreek van zijn vader in de Duitse Harz. Aan het graf van zijn uit de Balkan afkomstige moeder hoort hij dat hij zich niet schuldig hoeft te voelen over haar zelfmoord.

Af en toe verwijst de schrijver naar zijn jeugd in een internaat. Tijdens de tekenles werd hij ooit berispt door zijn leraar die hem bars vroeg waar de ingang was van het huis dat hij tekende. Na het antwoord van de jongen dat die aan de achterkant lag, draaide de leraar het vel om en werd boos toen daar niets te zien was.

Dit is een van de boeiendste anekdotes in Nacht aan de rivier. De constructie die Handke bedacht, geeft weliswaar ruimte om met tijd en ruimte te spelen, maar maakt het verhaal indirect en beschouwelijk, zoals in een strofe bij aanvang van de busreis, als de schrijver vanuit het raam in vervoering kijkt naar een voormalige stokerij, een bunker als een holte met een zitbank ervoor (gezien dus door de ik figuur):

Vervoering – dat betekende natuurlijk niet vervreemding. Zo in vervoering raken betekende niet dat je het contact met de wereld of wat mij betreft met het heden kwijt was geraakt. Wat leek alles reëel. Alles? Ja, alles in deze vervoering, niet alleen de zitbank, niet alleen die holte. Daar was het. Daar is het. Dat zal het geweest zijn. Zo’n vervoering gaf aan de dingen hun plaats. Ook aan de mensen? Dat was een heel andere vraag, niet te beantwoorden, of hoogstens tijdens een algehele vervoering, in een andere tijd. Hij had hoe dan ook graag een zin uit zijn opschrijftijd willen variëren of corrigeren: ‘Alleen verzonken zie ik wat de wereld is’? – Alleen in vervoering zie ik wat de wereld is.’ Zou dat nu zijn nieuwe beroep worden? 

 

Het is een behoedzaam opbouwen van een betoog, waarin twijfels over de juistheid van beweringen worden geëtaleerd, uitspraken teruggenomen of bevraagd, termen die ongeschikt zijn weer terzijde geschoven en vervangen worden door andere. Het geheel wordt daarmee orakeltaal, een moeilijk te doorleven, verstandelijke exercitie met weinig spanning.

Aan de vertaling van Gerrit Bussink kan dat niet liggen. Eerder aan de onbekendheid van de Nederlandse lezer met de hedendaagse Duitstalige discussies over politiek en cultuur. De afscherming van de realiteit maakt de achtergrond van het vertelde nog ondoorzichtiger. Alle elementen te samen maken Nacht op de rivier tot een ware opgave.

 

Nacht op de rivier

Auteur: Peter Handke
Vertaald door: Gerrit Bussink
Verschenen bij: Uitgeverij Wereldbibliotheek
Aantal pagina’s: 336
Prijs: € 34,90

Recent

11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

7 augustus 2017

Een kanjer

4 augustus 2017

Wondranden

Literair Nederland - 10 jaar geleden

27 augustus 2007

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Iemand gaat op reis naar een prachtig land, Peru in dit geval, en schrijft een boek over deze reis. Op de flap staat: "Het neusje van Peru voert de lezer mee naar de Peruviaanse woestijn, het Triticameer, over de Andes naar het hart van het Incarijk, tot in de jungle nabij Iquitos."

Dat klinkt toch goed nietwaar? Helaas, we worden wel meegenomen maar niet naar het bovengenoemde. Natuurlijk komen deze gebieden wel voor in het boek maar het frappante is dat ik heel veel over het reizen zelf heb gelezen maar weinig over het land.

Lees meer