1 oktober 2015

Na de sterren – Marga Minco

Een ster

Recensie door Rob van Dam

Marga Minco, een van onze meest succesvolle naoorlogse schrijfsters, is alweer 95 jaar oud en heeft een kleine bloemlezing uit haar oeuvre samengesteld die onder de titel Na de sterren is verschenen bij Van Oorschot. Het is het derde deel in de mooi uitgevoerde serie ‘Gedundrukt door Van Oorschot’. Simon Carmiggelt en Annie M. G. Schmidt gingen haar voor.

Opnieuw dus een auteur die niet tot het eigen fonds van deze uitgever behoort. Wat hebben deze uitverkorenen gemeen? Ongetwijfeld dat ze niet ‘exclusief’ zijn, niet voor de ‘happy few‘ schrijven, toegankelijk voor iedereen die heeft leren lezen. Karel van het Reve heeft eens van Toergenjevs verhalen gezegd dat ze geschikt zijn voor zowel de lezers van Libelle als die van Tirade, en dat geldt ook voor deze auteurs. Verder hebben ze alle drie hun naam gevestigd in de jaren ’50 en hoorden ze niet bij een stroming of tijdschrift. Het zijn autonome grootheden.
Een schrijver moet veel in zijn mars hebben om zo’n breed publiek aan te spreken. Wie wordt de volgende Gedundrukte? Alberts? Belcampo? Hotz!

Na de sterren is als volgt samengesteld: eerst 9 verhalen uit de periode ’40-’65, dan de roman Een leeg huis uit ’66, daarna 13 verhalen uit de periode ’68-’07 en tot slot, uit ’79, het verhaal Namen. De eerste afdeling eindigt en de laatste afdeling begint met een sprookje.

Namen is dus uit de chronologie losgemaakt; het wordt bovendien als enige bijdrage voorafgegaan door een blanco pagina. Daar is over nagedacht. Het wijst op een doordachte compositie van de gehele bundel. Wat kunnen we daaruit opmaken? Het is de moeite waard daar stil bij te staan, want wie op hoge leeftijd een keuze uit eigen werk samenstelt, zegt toch eigenlijk zoveel als: ‘Dit ben ik’. De bloemlezing als zelfportret.

We lezen in Namen over de kindertijd. Dat ze in een deels traditioneel Joods gezin in de provincie opgroeit, komt amper ter sprake. Wél dat ze als baby een kasplantje zou zijn geweest en dat ze tot afschuw van haar moeder bijna op 1 april was geboren en dat ze om haar naam, Sara, werd uitgejouwd. Ze ging zich Selma noemen, naar Selma Lagerlöff. Al voor de oorlog publiceert ze in de plaatselijke krant, onder pseudoniem. En dan komt de bezetting en daarmee de verklaring van de naam waaronder we Marga Minco kennen: ‘In de jaren van mijn onderduik was ik voor al mijn vrienden Marga en bij die naam heb ik het verder gehouden’.

Met deze woorden eindigt niet alleen het verhaal maar tevens het hele boek en ook de lezer die niets van Marga Minco wist, begrijpt dat de verwijzingen naar bezetting en jodenvervolging niet zomaar een decor zijn, zoals de Tweede Wereldoorlog dat bijvoorbeeld voor W.F. Hermans kon zijn, maar een door de auteur aan den lijve ervaren werkelijkheid.

Namen vertelt van kwetsbaarheid, de drang of de noodzaak je schuil te houden en van een beginnend schrijverschap, en het verklaart de auteursnaam: geboren uit nood, een schrijversleven lang aangehouden.

Ook uit de eerste afdeling, ’40-’65, blijkt die weloverwogen ordening. Minco zet daar het sprookje Het lelijke knikkertje werd mooi, uit 1940, aan het eind in plaats van aan het begin. Het is niet eerder in boekvorm verschenen en het is geen meesterstuk, oppervlakkig gezien een variatie op Het lelijke jonge eendje van Andersen. Toch mocht het kennelijk in deze bundel niet ontbreken, en het moest kennelijk op deze plaats staan, dus net als Namen niet op chronologische volgorde. Waarom? Wat wil Marga Minco ons met de compositie van deze bundel, dit zelfportret, zeggen? Voer voor schriftgeleerden.

In ruim de helft van de verhalen en ook in de roman spelen de gevolgen van antisemitisme, bezetting, vervolging, onderduik, deportatie en Jodenmoord een grote of kleine rol. Dat verbaast niet, want daarin heeft Minco haar onderwerp gevonden en daar is ze beroemd mee geworden. Haar Het bittere kruid is alleen al in Nederland bijna een half miljoen keer gedrukt.

Let wel, we lezen voornamelijk over de gevolgen voor de overlevenden, voor wie de wereld geschonden is en vaak onherbergzaam lijkt te blijven, voor wie de doden juist door hun afwezigheid aanwezig zijn en wier leven aanvoelt als een ‘leeg huis’. Misschien heet deze bundel ook daarom Na de sterren: na de bezetting, na de jodenster.

De roman Een leeg huis is het middendeel van de bundel en vertelt van het ontregelde bestaan en zieleleven van twee overlevers van de onderduik. Het schuldgevoel jegens de gestorvenen. Het onvermogen het leven te hernemen. De moeizaamheid van relaties. De ene vrouw redt het niet, de andere ploetert voort. De roman eindigt heel terughoudend in majeur.

Er zijn 10 verhalen waarin de oorlog met zijn nasleep afwezig is. Zo is er Een voetbad, dat een Roald Dahl-achtige humor en wreedheid laat zien. Een verhoor, een soort Kafka-navolging. Het oergeestige Vlinders vangen op Skyros, waarin een schilder die te weinig meetelt in de bohème zijn status opkrikt met verzinsels die hij vervolgens tegen zijn zin gedwongen is ten uitvoer te brengen. Het hartverscheurende Iets anders, waarin een ongelukkige huisvrouw na een winkeldiefstal op het politiebureau belandt.

Deze voorbeelden komen allemaal uit het gedeelte 1940-1965, waaruit blijkt dat Marga Minco, anders dan haar reputatie zou kunnen doen geloven, niet uitsluitend de schrijfster van de Jodenvervolging is en dat ook in de jaren ’50 al niet was.

Overigens zijn de verhalen uit deze periode sterker dan de latere. Vergelijken we bijvoorbeeld Iets anders, uit ’57, met Om zeven uur, uit ’74, dan maakt het latere verhaal een wijdlopige indruk. Beide keren gaat het over een middelbare vrouw in moeilijkheden, maar in het oudere verhaal is de vertelling veel strakker gecomponeerd en daardoor veel aangrijpender. Ook blinkt dat verhaal uit door de feilloze aandacht voor ogenschijnlijk triviale details om de ontregelde gemoedstoestand van de hoofdpersoon te kenschetsen, een wonder van suggestiviteit.

Eén onderwerp is er in deze bundel dat vrijwel alle verhalen en ook de roman verenigt: een vrouw en haar eenzaamheid. Eenzaam in het huwelijk, eenzaam als vrijgezel. Met of zonder oorlogsleed. Soms op het radeloze af, meestal in de vorm van het besef, overdrachtelijke gesproken, een leeg huis te bewonen.

Dit boek is een verademing. Geen geschreeuw, veel wol. De verteltrant is helder, onopgesmukt, trefzeker. Zware stof wordt ingehouden verteld of slechts omzichtig aangeduid. ‘Echte’ mensen; de ernst des levens.

Op haar best is Marga Minco een schrijfster ‘con sordino’. Dat geeft haar verhalen een grotere indringendheid dan trommels en trompetten. Lees dit boek.

 

Na de sterren

Auteur: Marga Minco
Verschenen bij: Uitgeverij Van Oorschot
Prijs: € 24,90

Na de sterren
Marga Minco
Verschenen bij: Uitgeverij Van Oorschot
ISBN: 9789028261112
Prijs: € 24,90

Meer van Rob van Dam:

20 januari 2017

Openhartig over lotsbestemming

Over 'Het visioen aan de binnenbaai' van Oek de Jong
28 november 2016

Laat varen alle hoop

Over 'We houden van Tsjernobyl' van Svetlana Alexijevitsj
25 oktober 2016

Een man, een vogel

Over 'De havik' van T.H. White

Recent

21 juli 2017

Vast in het ijs

Over 'Dwars door het ijs' van Cormac James
19 juli 2017

Kijk, lees en geniet!

Over 'Wonderwezens' van Ingrid Biesheuvel, John Rabou
17 juli 2017

Terug naar vroeger

Over 'Hier kom ik weg' van Annette Maas
14 juli 2017

Het barre landschap van de menselijke geest

Over 'Beest' van Paul Kingsnorth
12 juli 2017

Het geluid van een brekend hart

Over 'Ik heet Lucy Barton' van Elizabeth Strout

Verwant

1 oktober 2015

Goed nieuws, slecht nieuws

Over 'De opstand van Guadalajara' van Marga Minco