Lofzang op het landschap en het platteland

Recensie door Vic Veldheer

Het landschap waarin een mens zijn leven doorbrengt is een van de meest fundamentele elementen die de waarde en de waardigheid van zijn leven bepalen. (…) Een landschap bestaat voor zijn bewoners behalve uit fysieke kenmerken uit een ongelooflijk complex weefsel van ervaringen, herinneringen, sporen, verhalen, kennis, tekens die hij nodig heeft om zijn weg erin te vinden, nieuwe ontdekkingen een plaats te geven, zijn keuzes voor de toekomst te kunnen funderen op lessen uit het verleden. Het landschap is een spiegel van het menselijk bestaan. Het is daarom van het grootste belang erover na te denken aan wie we de zorg ervoor toevertrouwen.’

De verwoesting van het landschap
Met deze persoonlijke filosofie opent schrijver, dichter en vertaler Willem van Toorn zijn essaybundel waarin hij zijn liefde voor het landschap en het platteland beschrijft. Dat doet hij door naar gebieden te reizen die door schrijvers als Louis Paul Boon, Cesare Pavese, Bert Schierbeek en anderen zijn beschreven om te zien wat er van geworden is. Dat is meestal niet best, de meesten zijn aangetast door de moderne tijd, die volgens van Toorn gekenmerkt wordt door het vrijemarktdenken. Dat denken verwoest het platteland. De toon waarmee hij de verantwoordelijke bestuurders veroordeelt voor het verloren laten gaan van het landschap en het platteland is ongemeen scherp. Zijn beschrijving van het mislukte project ‘Blauwestad’ in Groningen – ‘vervalsing van het landschap’ noemt hij het – laat dat duidelijk zien. Ook een project over het Groene Hart waar hij als adviseur bij betrokken was, deed hem versteld staan. Alras bleek namelijk dat het perspectief van waaruit naar het landschap gekeken werd, de stad was.

Het landschap werd gezien als recreatiegebied voor stedelingen, niet als gebied met een historie waar mensen wonen. Van Toorn hield het snel voor gezien.

Het Franse platteland
Van Toorn bezit al heel lang een huis op het platteland in Frankrijk en in een aantal verhalen in deze bundel beschrijft hij de ontwikkelingen aldaar, de mensen die vertrekken, de mensen die er komen wonen. Wat opvalt is dat er nauwelijks sprake is van leegloop; huizen en boerderijen die leeg komen te staan worden verkocht aan jonge mensen en blijven bewoond door mensen met liefde voor de omgeving. Daar, in zijn ‘lieu-dit’ , het gehucht waar hij woont, ervaart hij de intimiteit van het nog authentieke leven op het platteland. Daar is het hedendaagse leven nog verbonden met de historie van het gebied. En dat is precies wat Van Toorn zoekt.

Dilemma
Op dat moment komt zijn persoonlijke dilemma om de hoek kijken. Omdat Van Toorn in Nederland in de grote stad woont, ervaart hij aan den lijve het verschil tussen de moderne stadsmens en de plattelander. Duidelijk is dat het leven op het platteland zijn voorkeur heeft, maar tegelijk wil hij het leven in de stad niet missen.

Van Toorn verwondert zich erover dat hij aan de ene kant moet leven met de ‘in onbegrensde welvaart opgegroeide westers consumptiemens’, die in staat is ‘op veel plaatsen het geheugen van het landschap uit te wissen met gedachteloze megaprojecten’ en aan de andere kant laat hij zich ‘verrassen door een dorps echtpaar met twee halve varkens, mensen in wie de generatie van mijn grootouders onveranderd lijkt voort te bestaan. Ik lijk met die twee werkelijkheden te moeten bestaan’.

En zo is het; toch maakt hij duidelijk dat de werkelijkheid van het platteland hem vele malen boeiender voorkomt dan welke modernisering dan ook. Wanneer hij het over dat laatste heeft, neemt zijn woede toe en moeten al degenen die geen oog hebben voor de historie en de schoonheid van het landschap/platteland het ontgelden. Hij beschouwt het landschap als iets dat ‘onder invloed van menselijke behoeften in een lange periode van aanpassingen op menselijke schaal is ontstaan’ en het nieuwe platteland als iets ‘van de tekentafel’. Met dit laatste doelt hij op de grote ruilverkavelingen in Nederland die het gevolg zijn geweest van het beleid van Sicco Mansholt. Voor zijn beleid heeft van Toorn geen goed woord over.

Van Toorn beschrijft in heldere bewoordingen zijn liefde voor het landschap en het platteland. De verhalen over zijn leven in het Franse gehucht zijn mooi om te lezen, maar contrasteren wel erg met zijn aanklacht tegen de verwoesting van het platteland. Daarin schiet hij soms door, maar dat zij hem vergeven. Iemand zoals hij, die zich al zijn hele leven inzet voor het behoud van het waardevolle van het landschap, verdient ons aller waardering.

 

Omslag Zolang deze heuvels van aarde zijn -
Zolang deze heuvels van aarde zijn
Verschenen bij: Uitgeverij Querido
ISBN: 9789021400402
246 pagina's
Prijs: € 19,99

Meer van Vic Veldheer:

Recent

15 december 2017

Drakenbloed en hoestende koeien

Over 'Tijl' van Daniel Kehlmann
14 december 2017

Vergane Hollywoodglorie in de Maghreb

Over 'De oppermachtigen' van Hedi Kaddour
13 december 2017

Literatuur uit de provincie

Over 'Ergens op het eind' van Erik Nieuwenhuis
12 december 2017

Troosteloos zal het in Twente wezen

Over 'De heilige Rita' van Tommy Wieringa
11 december 2017

Niet alles hoeft begrepen om te zien hoe prachtig het is

Over 'Finisterre' van Eugenio Montale