1 september 2017

De nacht in Lissabon – Erich Maria Remarque

Knikkerbestaan

Recensie door Daan Pieters

De kans is groot dat de naam Erich Maria Remarque u niet meteen vertrouwd in de oren klinkt, maar het is een van ’s werelds meest gelezen, vaakst vertaalde en meest verfilmde Duitse auteurs. Toch zijn er in het Nederlands maar twee titels beschikbaar: Van het westelijk front geen nieuws, wellicht zijn bekendste werk, en De nacht in Lissabon. De oorspronkelijke versie van het laatstgenoemde boek dateert uit 1963, de Nederlandse vertaling volgde enkele jaren later en verscheen onlangs in een nieuwe uitgave.

Het boek vertelt het verhaal van een man die op de vlucht voor de nazi’s in 1942 het neutrale Portugal bereikt en via Lissabon hoopt naar Amerika te kunnen ontkomen. Een mysterieuze landgenoot die zich voorstelt als Schwarz – een schuilnaam – biedt hem niet alleen tickets voor de overtocht aan, maar bovendien ook zijn paspoort met bijbehorend visum. Eén voorwaarde stelt hij slechts: die nacht met hem doorbrengen in de kroegen van Lissabon en een luisterend oor bieden voor zijn verhaal.

Wat volgt, is een verhaal waarin de informatie zeer gedoseerd wordt vrijgegeven, als een puzzel die langzaam wordt gelegd. Schwarz leeft voor de oorlog in Osnabrück met zijn arische vrouw Helen. Haar broer Georg, een fanatieke SS’er, zorgt ervoor dat Schwarz in een concentratiekamp terechtkomt. Later kan hij toch ontkomen naar Frankrijk, waar hij een levensgevaarlijke beslissing neemt: in het geheim terugreizen naar Duitsland om zijn vrouw te zien. Het is een periode waarin het gevaar voortdurend om de hoek loert en de angst elke seconde van zijn bestaan beheerst: ‘Het is wonderlijk dat, als je helemaal in een paniekstemming geraakt, je gelooft dat er overal schijnwerpers op je gericht zijn en de wereld niets beters te doen heeft dan naar je te zoeken. Je hebt het gevoel of alle cellen van je lichaam voor zichzelf willen beginnen, je benen een zenuwtrekkend benenrijk stichten, je armen niets dan afweer en klappen willen zijn en zelfs je lippen en je mond sidderend nog maar net de omgevormde schreeuw kunnen tegenhouden.’ Samen met Helen begint Schwarz aan de lange terugreis naar de vrijheid, op de hielen gezeten door Georg. Maar er is één belangrijk feit dat Helen voor hem heeft verzwegen en dat het verhaal een dramatische wending zal geven…

Remarque was een felle tegenstander van de nazi’s: hij hoort thuis in het illustere rijtje schrijvers van wie de boeken op de brandstapel belandden en werden verboden, ook wel bekend als de Exilliteratuur. In 1938 verloor hij zijn Duitse staatsburgerschap en een jaar later emigreerde hij naar de Verenigde Staten.

Dit boek heeft ogenschijnlijk alles in zich om een klassieker te zijn, en toch overtuigt het niet helemaal. Is het omdat Remarque in zijn poging om de massapsychose van het nazisme te belichten, niet echt tot de diepte doordringt? Ligt het aan de verhaallijn, waarin de personages net iets te vaak weer op het nippertje ontkomen? Of heeft het te maken met de niet altijd geslaagde dialogen, die nu eens zwaar op de hand en gekunsteld klinken (‘Of wil je aan verbittering en verzuring van het leven sterven?’), dan weer te sentimenteel (‘Ik hou veel meer van je dan je ooit zult kunnen weten. Vergeet dat niet! Nooit!’)?

De belangrijkste reden moeten we elders zoeken. Een oordeel over een bepaald boek wordt gedeeltelijk gevormd door andere boeken die indruk hebben gemaakt en als bakens of ijkpunten fungeren; een lezer is geneigd om verbanden te leggen. In dit geval is dat nadelig, niet alleen omdat de Duitse literatuur zo rijk is, maar ook omdat de lat zo hoog ligt voor de Exilliteratuur: zie bijvoorbeeld de hernieuwde aandacht voor het werk van Joseph Roth. Hoewel De nacht in Lissabon verre van slecht is, haalt het boek niet het niveau van de hoogtepunten waar je het onvermijdelijk mee vergelijkt.

Kortom, deze lezenswaardige roman over een ‘knikkerbestaan’ (‘Een bestaan dat nergens kan blijven, dat zich nooit mag vestigen, dat altijd moet blijven rollen. Het bestaan van de emigrant.’) heeft zijn verdienste, maar kan niet uit de schaduw van echte literaire reuzen treden.

 

De nacht in Lissabon
Erich Maria Remarque
Vertaling door: Fréderique van Schouwen
Verschenen bij: Uitgeverij Cossee
ISBN: 9789059367128
256 pagina's
Prijs: € 22,99

1 reactie

  • FJ Glastra schreef:

    In 2008 is Drie kameraden van Remarque verschenen in de Nederlandse vertaling. Dat boek is nog steeds te krijgen en is een geweldige schets van de ontreddering en ontworteling van drie voormalig frontsoldaten in het interbellum





 

Meer van Daan Pieters:

26 oktober 2017

Lastige vragen

Over 'Verbannen' van Çiler Ilhan
18 oktober 2017

‘Een luchtig sprookje’

Over 'Waterscheerling' van Rascha Peper
12 oktober 2017

Een antikrimi

Over 'De rechter en zijn beul' van Friedrich Dürrenmatt

Recent

21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

Over 'en toen aten we zeehond' van Nicoline Timmer
20 november 2017

Het leven ontwijken

Over 'Kraaien tellen' van Lucas de Waard
17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars

Verwant