13 juni 2016

Karikaturen in literatuur en schilderkunst

Door Martin Lok

De Dood van Sardanapalus (1827) van Eugène Delacroix (1798-1864) is een explosie van kleur en geweld. Het schilderij is gevuld met extravagante rijkdommen, naakten en de dood. Vooral met de dood, want Sardanapalus de laatste koning van Assyrië, wilde zijn aankomend verlies voor zijn en liet daarom al zijn bezittingen inclusief zijn vrouwen vernietigen voordat hij de hand aan zichzelf sloeg.

Delacroix’ schilderij is in velerlei opzichten woest. Van de moordende soldaten tot de opgestapelde rijkdommen en wulpse, neervallende vrouwen. Alles drukt een irrationele onstuimigheid uit, nog eens extra aangezet door de heftige penseelvoering waar Delcroix zich van bedient. Een typisch voorbeeld van een oriëntalistisch meesterwerk.

Oriëntalisme is volgens Edward Said, de bedenker van de term, een manier van spreken, denken en schrijven dat het Westen een spiegel verschaft waartegen het zichzelf kan identificeren (Orientalism. Western Conceptions of the Orient, 1978). Niet door zijn spiegelbeeld te tonen, maar zijn tegendeel. De Oriënt wordt dan als primitief, sensueel en irrationeel getypeerd, terwijl het Westen progressief, meer geordend en rationeel zou zijn. En hoe zeer dat irrationele en sensuele van de Oriënt ook mag aanspreken, zeker als het met de vaardige hand van een Delacroix op het doek is gesmeten, het is altijd een karikatuur dat de boodschap uitdraagt dat datgene dat je niet ziet (het Westerse), duizend maal beschaafder en beter is.

Michel Houellebecq treedt met zijn roman Onderworpen, waarin hij een islamitische wereld schetst die naar de Seine is opgerukt en de democratische orde heeft verdrongen, vakkundig in de voetsporen van Delacroix. Opnieuw is het geweld en sensualiteit wat de klok slaat. Geweld in de vorm van rellen en dood in les rues de France, zoals de recente geschiedenis heeft getoond en is helaas een niet geheel onrealistisch beeld. Sensualiteit in de vorm van de meerdere (jonge) vrouwen die zelfs de meest sullige professoren aan de Sorbonne ten deel vallen als dat bolwerk van Westers denken onder Saoedische leiding is gekomen.

Volgens de Volkskrant is Onderworpen een intelligente analyse van de westerse samenleving en speelt het een meesterlijk en geraffineerd spel met de angst voor de islam. Volgens het NRC is het een wake-upcall, met de vraag wat we over hebben voor het voortbestaan van onze beschaving en democratie. Door de ogen van Said in de roman, overheerst een ander beeld. Houellebecqs roman is dan niet meer om de zoveelste poging om de Westerse hegemonie te bevestigen en het onbegrepen Oosten te marginaliseren. Wat Houellebecq overigens met grote kwaliteit doet. Want net als De Dood van Sardanapalus is Onderworpen uiterst amusant en een weldaad voor de geest. Maar het is goed je te realiseren dat het fictie in het kwadraat is. Niet alleen omdat het verhaal is verzonnen, maar ook omdat de Oosterse spiegel waar Houellebecq ons in laat kijken karikaturaliseert.

 

Recent

16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

13 oktober 2017

Leven zonder moeder

Literair Nederland - 10 jaar geleden

22 oktober 2007

Klein boek zonder enige allure
Door Frans

Waarom gaf de commissie – Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek – aan Geert Mak de opdracht om het boekenweekgeschenk 2007 te schrijven? Vermoedelijk vanwege zijn succes met de dikke pil ‘In Europa’. Zou Mak daarom als onderwerp voor zijn boek de Galatabrug, die Europa met Klein-Azië verbindt, gekozen hebben?

Lees meer