19 augustus 2014

In de schaduw van de hemel – Rob Molin

‘Lees ik Luceberts poëzie, dan heb ik de indruk dat de S.S. de poëzie is binnengemarcheerd.(…)’

Recensie door Karel Wasch

De schrijver /dichter Bertus Aafjes (1914-1993) vierde triomfen met zijn gedichtenbundel Een voetreis naar Rome (1946). Later zou hij met name door zijn aanvaring met de Vijftigers in moeilijkheden komen.

Rob Molin de biograaf van Aafjes, schrijft essays, proza en kritieken en van zijn hand is de in 2005 verschenen biografie over Adriaan Morriën. Het achterhalen van de  levensfeiten moet geen sinecure geweest zijn. Bovendien werd Molin niet met open armen ontvangen door subsidiegevers. Men achtte Aafjes passé. Uitgeverij Aspekt durfde het waagstuk echter aan om de vuistdikke pil te publiceren. Er zijn in biografenland twee stromingen. De ene beschrijft het leven van de auteur, de andere zijn werk. Molin heeft gekozen voor een mengvorm en dat doet weldadig aan.

Bertus Aafjes werd geboren in de Borneostraat 32 in de Indische buurt in Amsterdam. De moeder van  Aafjes was zwaar katholiek en dat zou het leven van de jonge Bertus beïnvloeden. Hij ging op de Hobbemakade naar het gymnasium van de jezuïeten (het gebouw staat er nog, maar is nu een hotel).  In 1929 kon hij in Uden in een priesterseminarie komen. Er werd veel gebeden en de communistenhaat werd naar harte lust aangewakkerd. Uiteindelijk trad Aafjes uit, tot groot verdriet van zijn moeder. Zij had geld ingezameld bij familieleden voor de opleiding. En hij ondernam in 1936 een reis naar Rome. Aanvankelijk was de bedoeling te voet te gaan, maar Aafjes reisde een gedeelte met de trein.  Hij had 100 gulden op zak uit de erfenis van zijn jong overleden vader, Jan Aafjes. Dat geld was echter snel op. Onderweg ontdekte Aafjes de Wet van de zwaartekracht, wanneer hij een arme familie wat geld gaf uit medelijden, verdiende hij dit geld dubbel en dwars terug doordat de familie hem adressen gaf waar hij kon eten en slapen op zijn reis. In Rome had hij binnen de katholieke conclave bovendien adressen van paters en kloosters. Dag en nacht werkte Aafjes aan gedichten en teksten. Bij terugkomst publiceerde hij veel gedichten en richtte het blad Klondyke op. Hij trouwde in 1941 met Tine Wesseling, die drie jaar jonger was dan hij. Bertus en Tine bewoonden een huis op de Prinsengracht maar in 1943 verhuisden ze naar de Plantage Franselaan 25 tegenover Artis. Ze hadden geen gas, licht en vooral geen geld. In 1946 verscheen Een voetreis naar Rome en de bundel werd daverend besproken door o.a. Vasalis en Nijhoff. Aafjes was in een klap beroemd en zijn bundel verkocht in recordoplagen.

Ik wil geen schaduw van de hemel dulden
Over de bodem van mijn aards bestaan
Noch dat de lasten van mijn aardse schulden
Als dode manen aan de hemel staan

(Uit Een voetreis naar Rome)

Via een bevriende schilder mocht het echtpaar Aafjes met kind verhuizen naar Bergen. Na de oorlog raakte Aafjes steeds meer aan de drank en hij leed aan depressies. Wellicht kwam hier zijn ongekend felle aanval op de Vijftigers – ook wel experimentelen genoemd – vandaan. Deze groep bestond uit o.a. Schierbeek, Vinkenoog, Lucebert, Kouwenaar, Voeten, Schuur en Campert.  Hun gedichten rijmden niet en dat was Aafjes, naast de vrijpostige thematiek een doorn in het oog. Hij werd opgestookt door Werumeus Buning om maar eens fel uit te halen naar de experimentelen.

In Elsevier (1953) schreef Aafjes: ‘Lees ik Luceberts poëzie, dan heb ik de indruk dat de S.S. de poëzie is binnengemarcheerd.(…)’ De aanval van Aafjes deed veel stof opwaaien. Ongewild bereikte Aafjes het tegenovergestelde van wat hij had beoogd. De Vijftigers kregen opeens enorm veel aandacht en verdrongen traditionele dichters zoals Aafjes, Hoornik, e.a. Aafjes zou zijn hele leven last hebben van zijn aanval en vooral spijt. Lucebert bespotte hem als een burgermannetje met zijn vrouwtje, die hij ‘poes’ noemde. En Mulisch wilde niets met Aafjes te maken hebben. Toen Aafjes Bert Schierbeek een pilsje aanbood in een café weigerde deze. Aafjes was geïsoleerd en zijn zelfbenoemde vijanden – De Vijftigers – bezetten de posten en schreven zijn uitgaven af en toe de grond in.

Aafjes woonde inmiddels in Hoensbroek in een tochtig kasteel. Als journalist verdiende hij nu zijn kost met het schrijven van reisverslagen, hij vertaalde en waagde zich aan kinderboeken. Meulenhoff had hem op de loonlijst geplaatst en wilde aanvankelijk alle publicaties van Aafjes, maar verbrak die verbintenis toen de verkoop daalde. Aafjes en Tine verkeerden immer in geldnood. De belasting kwam aan de deur en andere schuldeisers maakten hun opwachting. De kinderen werden in internaten geplaatst.

Het is niet verwonderlijk dat Diana Huijts-Aafjes, de dochter van Aafjes, de samenwerking met biograaf Molin beëindigde. Zij was waarschijnlijk verbitterd over het optreden van haar ouders. Zij beheert een aantal documenten, dat buiten het Letterkundig Museum is gehouden. Molin citeerde eruit na het raadplegen van een jurist. Het feit dat Aafjes sowieso ieder jaar zijn correspondentie verbrandde wordt door Molin gedeeltelijk naar het rijk de fabelen verwezen. Aafjes’ carrière had een flinke deuk opgelopen hoewel hij in 1972 het boekenweekgeschenk mocht maken: Een lampion voor een blinde.

Hij woonde toen in Swolgen in een bungalow en A. Roland Holst bezocht hem daar af en toe.

In 1992 overleed hij nadat Wim Hazeu een televisieportret over hem had gemaakt en er in Vrij Nederland uitgepakt was in een drie pagina’s tellende terugblik. In Amstelveen is er een Bertus Aafjeslaan en in Hoorn  een Bertus Aafjeshof.  De onlangs verschenen  vuistdikke biografie(435 blz.) over Aafjes onder de titel In de schaduw van de hemel, volgt het leven van Aafjes chronologisch. Zijn publicaties, reizen, liefdes en dwalingen zijn nauwkeurig neergezet en daarvoor verdient Molin hulde. Aan de andere kant leren we een mens kennen die getormenteerd balanceerde tussen geloof en ongeloof. (Hij was een tijd geïnteresseerd in Zen). Hij bewoog tussen uitspatting en deugd en was vooral een naïef man die niet zoveel van zijn omgeving begreep, niet altijd een leuke man was voor zijn echtgenote en kinderen. En iemand die het tijdsgewricht niet begreep waarin hij na de oorlog was terecht gekomen. Zal men zijn werk over 10 jaar nog lezen?

 

 In de schaduw van de hemel (Biografie van Bertus Aafjes)
Auteur: Rob Molin
uitg: Aspekt

In de schaduw van de hemel
Rob Molin
biografie van Bertus Aafjes
Verschenen bij: Aspekt B.V., Uitgeverij
ISBN: 9789461534408
435 pagina's
Prijs: € 29,95

Meer van Karel Wasch:

6 december 2016

Terug naar Gozo

Over 'Retour Calypso' van Matthijs Eijgelshoven
25 mei 2016

Niets lijkt wat het is

Over 'De blauwe gitaar' van John Banville
11 januari 2016

Wrange getuigenis

Over 'De erven Oppermann' van Lion Feuchtwanger

Recent

20 januari 2017

Openhartig over lotsbestemming

Over 'Het visioen aan de binnenbaai' van Oek de Jong
19 januari 2017

Lawaaidichter en lawaaimakers

Over 'Radeloos en betoverd' van Pat Donnez
18 januari 2017

Streng en gewichtig

Over 'We hadden liefde, we hadden wapens' van Christine Otten
17 januari 2017

Ongrijpbare gedichten

Over 'Bladgrond' van Roland Jooris
16 januari 2017

Sprookjes hebben geen woorden nodig

Over 'Sprookjes van Grimm zonder woorden' van Frank Flöthmann

Verwant