19 april 2013

Ik ben vaak heel kort dom – Esther Gerritsen

‘Liever banaliseren dan verhevigen’

Recensie door Carolien van Welij

‘Liever banaliseren dan verhevigen’

Als de VPRO-gids in de brievenbus valt, heb je sinds twee jaar een dilemma: eerst de brieven van Achterwerk lezen? Of meteen de column van Esther Gerritsen?
In Ik ben vaak heel kort dom zijn deze columns voor het eerst gebundeld. Niet-VPRO-leden kunnen eindelijk kennis maken met deze verfrissende kijkjes in de menselijke geest.

Esther Gerritsen (1972) staat met haar laatste roman Dorst op de Shortlist van de Libris Literatuurprijs 2013. Zij is bekend geworden met haar theaterteksten, verhalen en romans. Sinds september 2010 is zij columnist voor de VPRO-gids.

Een lezer, ‘Gerrit’, schreef een brief aan de VPRO-gids waarin hij vroeg of Gerritsen kon ophouden met over haarzelf te praten. ‘Hoe leg ik Gerrit uit dat deze columns niet over mij gaan maar over hem?’, schrijft Gerritsen.
We krijgen inderdaad scènes uit het persoonlijk leven van Gerritsen voorgeschoteld. We leren dat ze een dochter heeft, getrouwd is en in Amsterdam woont. De columns krijgen zelfs de contouren van een plot als Gerritsen haar scheiding introduceert (met een scène in de Praxis waarin zij gereedschap zoekt; ‘Ik heb niet één bepaald stuk gereedschap nodig, ik heb alles nodig’.) Maar de columns gaan niet over haar, maar over óns.

Gerritsen concentreert zich niet op de gebeurtenissen in haar leven, maar op de gedachtes over die gebeurtenissen. Herinneringen, fantasieën, gevoelens: ze observeert, registreert, associeert en analyseert. Zij kan een bepaalde scène in haar leven op stil zetten, het filmpje beeld voor beeld laten afspelen en dan registeren wat er in haar hoofd gebeurt. Gerritsen weet zo allerlei mechanismen zichtbaar te maken die wij niet opmerken, vergeten of zorgvuldig wegpoetsen.

In de column ‘Dom’ waaraan ook de titel is ontleend geeft zij een opsomming van domste vergissingen: je afvragen of er ook ijs ligt als je sneeuw op de Amstel ziet liggen, terugdenken aan de geboorte van je dochter en je afvragen hoe oud zij toen was, en: wat is dat rare roze ding in mijn haar? (een oor). Zij concludeert: ‘Ik vermaak me nogal met mijzelf. Als je er maar dicht genoeg op zit, gebeurt er snel iets.’
Dat is precies wat Gerritsen doet in haar columns. Ze zit dicht op zichzelf, maar ze weet vergelijkbare situaties, gedachten en herinneringen naast elkaar te plaatsen, zodat de verbanden zichtbaar worden en een menselijk mechanisme wordt blootgelegd. In veel columns zie je deze opbouw terug: een opsomming van equivalenten, waardoor de persoonlijke scènes het particuliere overstijgen.

Een terugkerende techniek daarbij is de omkering. Als zij iets bij anderen registreert, betrekt zij dat vervolgens op zichzelf. Na een beschrijving van hoe smerig het eruit ziet als vrouwen sla netjes proberen te eten, volgt de zin ‘Soms ben ik zelf zo’n vrouw.’ En de dingen die bij haar voorkomen, probeert ze te herkennen bij anderen. ‘Ik ga ervan uit dat ik niet heel veel verschil van mijn medemens’.

Bij Gerritsen vind je geen overbodige woorden. Haar schrijfstijl is helder en precies. Omdat zij zo treffend bepaalde beelden kan neerzetten, zie je ook de meest onwaarschijnlijke fantasieën van haar voor je en worden die invoelbaar.

De columns van Gerritsen zijn grappig (‘Op de verjaardag van mijn vader vertelde ik over de eerste keer dat ik een stijve lul zag. Ik dacht dat het wel kon.’ ), ontroerend (als het verlangen naar en de onmogelijkheid van orde eindigt met ‘het vakje in de theekast waar de spullen liggen die bij de doden horen’, herkenbaar en spannend. Spannend omdat Gerritsen de lagen eraf schraapt die wij zo zorgvuldig hebben opgebouwd en zo de vreemde kronkels in de menselijk geest blootlegt. Dat klinkt zwaarder dan het is. Gerritsen houdt zich aan haar uitspraak: ‘Liever banaliseren dan verhevigen’.

 

Ik ben vaak heel kort dom
De VPRO-columns 2010-2012

Auteur: Esther Gerritsen
Verschenen bij: Uitgeverij De Geus
Prijs: € 15,-

Ik ben vaak heel kort dom
Esther Gerritsen
ISBN: 9789044526387

Meer van Carolien van Welij:

16 december 2015

Boeken met potloodstreepjes

31 maart 2014

Raamwerk van verbondenheid

Over 'De illusie van alleenzijn' van Simon Van Booy
17 juni 2013

Vruchtbare twijfel

Over 'Mijn leven is mooier dan literatuur ' van Jannah Loontjens

Recent

25 september 2017

Een waardig gedragen ongeluk

Over 'Kolonel Chabert' van Honoré de Balzac
24 september 2017

What's in a design

Over 'Kluger Hans' van Redactie o.a. Jonas Vanderschueren, Anton Steen, Dorien De Vylder,
22 september 2017

Modiano's spel met de lezer

Over 'Trilogie van een beginnend schrijverschap' van Patrick Modiano
21 september 2017

Waar het surrealisme binnen dendert

Over 'Duizend vaders' van Nhung Dam
20 september 2017

In de huid van een leeuwin

Over 'De bekentenis van de leeuwin' van Mia Couto