4 januari 2018

Het eindejaarslijstje 2017 van Els van Swol

Voor deze decemberrubriek koos ik drie maal twee boeken die ik afgelopen jaar na elkaar las, en die in mijn hoofd met elkaar in gesprek gingen. Eigenlijk net zoals in de tweewekelijkse columns die ik voor Literair Nederland schrijf, en die iemand eens raak ‘dubbele blogs’ noemde: in dat geval literatuur die de dialoog aangaat met muziek. Achtereenvolgens twee romans, twee dichtbundels en twee non-fictieboeken.

1.

Kort na elkaar verschenen twee romans van de hand van Amerikaanse auteurs die ‘onder de grond’ spelen: De ondergrondse spoorweg van Colson Whitehead en De onderwereld van Kevin Canty. Het laatstgenoemde boek las ik voor Literair Nederland, het eerste nam ik ernaast ter hand.
Het was vooral het boek van Whitehead dat grote indruk maakte. Het gaat over een vlucht van de minderjarige Cora en de oudere Caesar met behulp van de Ondergrondse Spoorweg, door tunnels van duisternis. Het is een magisch-realistische verbeelding van een ondergronds netwerk van antislavernij-activisten.
Dat wil niet zeggen dat ik ook niet heb genoten van het boek van Canty. Het verhaal van de mijn, het verhaal van een mijnramp wordt, hoe zwart op zich ook, immers in prachtige taal verwoord. Zoals het moment waarop Ann haar overleden man Malloy moet identificeren:

Ja, het is Malloy, maar niet degene die ze kent. Onder het vuil ziet ze een geelbleke huid en een angstige blik in opengesperde ogen. De dood heeft hem veranderd in een ding dat ze nooit eerder heeft gezien. Een ding. Terwijl ze in het harde licht neerkijkt op dat gezicht, weet ze dat ze iets ziet wat haar de rest van haar leven zal bijblijven. Gedaanteverandering door de dood. Teruggehaald.’

Beide boeken zijn een alternatieve, allegorische, zwarte geschiedenis van verschillende vormen van slavernij. En vooral van sterke karakters. Om de hoop niet te verliezen in een wereld waarin onderdrukking in welke vorm dan ook helaas nog steeds aan de orde van de dag is.

De ondergrondse spoorweg
Colson Whitehead
Verschenen bij: Atlas Contact, Uitgeverij
ISBN: 9789025449124
352 pagina's
Prijs: € 15,00

2.

Ook twee dichtbundels die afgelopen jaar indruk op mij hebben gemaakt las ik pal na elkaar: Binnenplaats van Joost Baars en Leger van Mieke van Zonneveld. Ook nu gingen deze twee, net als de romans, een gesprek met elkaar aan. Dat kan ook gemakkelijk, want het onderwerp van beide bundels is leven en dood, gezondheid en ziekte, het goddelijke en de kosmos, mineur met pogingen tot majeur, om de ondertitel van een gedicht van Van Zonneveld te parafraseren.
De verleiding om uit beide bundels te citeren is groot, maar laat ik het bij een fragment van Joost Baars houden:

zeg mij, zegt Jouw gezwijg

mij iets of zeg ik Jou
hier ongehoord, …

Jij zwijgt of ritselt op z’n hoogst

… zo zacht
dat ik mijn angst vergat.

Beide debuten zijn genomineerd voor de VSB Poëzieprijs die op 25 januari volgend jaar wordt uitgereikt. Best spannend eigenlijk. Maar voor die tijd gaan de genomineerden nog op tournee. En dat is iets om naar uit te zien.

Hettie Marzak besprak Binnenplaats voor Literair Nederland.

Binnenplaats
Joost Baars
Verschenen bij: Uitgeverij Van Oorschot
ISBN: 9789028261877
89 pagina's
Prijs: € 16,99

3.

Dit jaar heb ik een oude liefde opgepakt, en een aardig aantal biografieën gelezen. Ook biografieën kunnen duetten aangaan. Ik ben bezig in Kwaliteit van leven: het humanisme van Martin Buber van de hand van Theo Witvliet dat straks in gesprek gaat met een studie over Albert Camus, Camus, de filosoof en romancier, geschreven door de Vlaamse auteur Maurice Weyembergh.
In het als biografie bedoelde, maar uiteindelijk als essay geëindigde boek over Buber wordt al in het begin verwezen naar Camus. Over hem had ik – toeval bestaat niet – net die hiervoor genoemde biografie in de ramsj besteld. Alsof ik nog geen boek over Camus had (hetzelfde geldt overigens ook Buber), maar liefdes moet je nu eenmaal onderhouden.

Witvliet verwijst zowel naar Camus’ verhaal De overspelige vrouw, dat verscheen in wat hij Ballingschap en koninkrijk noemt (lees: Koninkrijk en ballingschap), als het essay De mens in opstand. Beide uitingen werden door Buber bewonderd, al stoorde Buber zich volgens Witvliet wel erg – en mijns inziens terecht – aan een zin waarin de Franse schrijver en filosoof spreekt van de ‘onverbiddelijke hemel’ van het Oude Testament.
Of Camus Buber ook heeft geantwoord, vermeldt Witvliet helaas niet, en direct terugvinden kan ik het in het boek van Weyembergh, dat geen register heeft, ook niet.

De Kerstdagen zijn een uitgelezen periode om lekker rustig, bij de kachel en een warm kopje thee, me aan diens boek te zetten en dit uit te zoeken. En meer nog: gewoon lekker erin gaan lezen en me laten verrassen.

Kwaliteit van leven
Theo Witvliet
het humanisme van Martin Buber
Verschenen bij: Skandalon Uitgeverij
ISBN: 9789492183392
160 pagina's
Prijs: € 19,95

Recent

18 september 2018

Taal die bezinken moet en verwondering oproept

Over 'Laat de stilte' van Rui Cóias
17 september 2018

Twee meisjes en een oudere man

Over 'Twee meisjes en ik' van A.H. Nijhoff
14 september 2018

Een meer van wanhoop

Over 'Want de avond' van Anna Enquist
13 september 2018

Een gereedschapsset om te overleven

Over 'Materiaalmoeheid' van Marek Sindelka