9 maart 2009

GOOGLE RAMP VOOR ROMAN

gogoldoor Arie van der Ent

Vooral vrouwen bezondigen zich eraan meen ik: de IVF-behandeling van romankunst met wetenschap. Wat doe je met een onvruchtbare roman: giet er een scheutje wetenschap in. Wat volgt is de heelhuidse bevalling van een monster.

Zodat de lezer alles weet van het gedrag van vleermuizen. Van de heiligen van de laatste dagen. Van het enten van fruitbomen. Van de duvel en zijn ouwe moer. Monstrums zijn het. Soms wordt aan het eind van zo’n dikwijls ook nog eens vuistdikke roman een fikse bibliografie meegegeven. Literatuur met een literatuurlijst. Kan het gekker?

Goddank, Gogol kon wel goochelen maar niet googelen! U dacht toch niet dat zijn Dode zielen ook maar iets met Rusland te maken had? Welnee! Of dat Tommy Wieringa studie gedaan had naar het afmaaien van armen en benen in het hoge gras van lang niet gemaaide weidedreven? Welnee! Of dat Kafka zich wetenschappelijk verdiept had in de metamorfose van mens tot insect? Welnee! Of dat Dylan een historisch-materialistisch revolutionaire protestzanger was? Welnee! Bij hen was de verbeelding aan de macht, niet de kopieerlust des wetenschappelijke levens…

De drang naar ‘kloppende verhalen’ duidt op een bekrompen opvatting over het begrip waarheid. Waarom zou een roman waar moeten zijn? Als hij maar waar-achtig is, een artistieke overtuigingskracht heeft die groter of hoger is dan de ‘juist’ beschreven baltsvlucht van de vleermuis. Zeker, geef ons kloppende verhalen, maar dan met de warmte van het hart en niet met de kilte van de wetenschap. Klinkt een beetje pathetisch, maar daar komt het voor mij wel op neer.

De journalistieke en wetenschappelijk benadering houdt de lezer lekker dicht bij huis ? bij zijn of (meestal) haar kneuterige wereldbeschouwing die paradoxaal genoeg ook nog eens vaak gebotvierd wordt in verre Djoser-vakantieoorden. Waarom? Hou het angstig dichtbij. Stuur uw protagonisten niet naar het buitenland, ga daar desnoods zelf heen en schrijf vervolgens over uw eigen huis, of straat, of buurt, of stad, of land. Deden de grootmeesters van vroeger ook. Gogol, Toergenev, Dostojevski, Nabokov. Niet-Russen ook, maar die ken ik niet zo goed. Schrijf over thuis, maar kies no direction home.

Neem eens een andere afstand tegenover de wereld aan: niet die van journalist of wetenschapper, maar die van kunstenaar. Kijk niet door het schijnbaar alziend oog van een fototoestel naar de werkelijkheid kijken, maar door een microscoop, of door een verrekijker, of, wat helemaal schitterend is, door het verkeerde eind van een verrekijker.

Een aanpalend, vergelijkbaar probleem: kunstenaars worden zo dikwijls zo moedwillig verkeerd begrepen, omlaag gehaald naar het eenvoudige niveau van de (meestal helaas ook nog links-)journalistieke inslag van de literaire goegemeente. Het overkwam Dylan en Gogol. Vandaar dit besluit:

No direction home

Gogol & Dylan

10 overeenkomsten

1. Beiden waren zelfmoordenaar: Gogol geloofde van armoe maar in God en hongerde zich dood; Dylan reed van armoe maar tegen een boom, overleefde en geloofde in God;
2. Beiden werden, gevraagd naar waar hun werk over ging, niet geloofd;
3. Beiden hadden de geweldige pest aan de plek van hun roots, Vasiljevka en Hibbing;
4. Beiden werden aangezien voor linkse protestschrijvers, terwijl beiden alleen maar hun recht op hun eigen wereld bevochten;
5. Beider werk heeft een hallucinerende werking, gebaseerd op de realiteit van een eigen taaluniversum en een taalwerkelijkheid die weinig tot niets met de wereld van alle mensen buiten op straat heeft te maken;
6. Beiden waren zo gek als een deur;
7. Beider werk kreeg, gek genoeg, de status van icoon: wil je Rusland jaren dertig negentiende eeuw kennen of Amerika jaren zestig twintigste ? lees  en luister Like a rolling stone. Niets is natuurlijk minder waar;
8. Beiden hadden broertje dood aan barricaden en revolutie.
9. Beiden zijn onsterfelijk.
10. Gogol leeft, wordt dit jaar 200; Dylan leeft, en wordt dit jaar 68. Beider ouders kwamen uit het Russische Rijk, zij het geen van vieren uit Rusland.

Volgende keer: waar blijft de Grote Rotterdamse Roman?

Recent

21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

20 november 2017

Het leven ontwijken

15 november 2017

Een portret in stukjes

Literair Nederland - 10 jaar geleden

26 november 2007

Geloven in een god die niet bestaat
Door Bernadet

Op de titel De Kunst van het Nietsdoen (2004) van Theo Fischer reageerden veel mensen met: ‘Oh, dat zou ik ook wel willen, een tijdje niets doen.’ Daar ging het boek echter niet over. Het ging over Taoïsme; het niet steeds willen ingrijpen in de gebeurtenissen van je leven en de dingen naar je hand te willen zetten of bezweren.

Lees meer