5 mei 2015

Filosoferen is makkelijker als je denkt. Leren denken zonder dogma’s – Coen Simon

Aanvaarden dat het leven niet maakbaar is

Recensie door Adri Altink

Toen de Airbus A 320 van Germanwings zich op 24 maart 2015 in de Alpen boorde, lag Filosoferen is makkelijker als je denkt van Coen Simon al drie weken in de boekwinkels (het verscheen op 19 februari). Toch staat er een stuk in dat één van de lessen beschrijft die uit de crash te trekken zijn. Het gaat om Toekomst. ‘Het akelige aan idealen’, zo schrijft Simon daar, is dat ze de neiging hebben om de werkelijkheid te minachten’. En even verder: ‘het [beoogde] toekomstig resultaat [kan] blind maken voor de verscheidenheid aan actuele mogelijkheden.’
Natuurlijk is er angst voor het nieuwe. Ooit was bijna iedereen bang voor die enge stoommachine en de trein, maar zie wat die ons hebben gebracht. Vervang echter de stoommachine in die metafoor eens door asbest, zegt Simon, ‘en de toekomst ziet er ineens heel anders uit. Want ook asbest was een revolutionaire uitvinding. Een natuurlijk product met magische werking (…) Asbestos betekent onverwoestbaar. En dat hebben we inderdaad geweten.’
Dachten we met die niet te openen cockpitdeur ook niet dat we voorgoed bestand zouden zijn tegen mensen die moedwillig een vliegtuig zouden willen laten crashen?

Coen Simon zet je inderdaad op een prikkelende manier aan het denken. De in 1972 geboren filosoof won daarmee in 2012 zelfs de Socrates-wisselbeker, de jaarlijkse prijs voor het meest urgente, originele en vooral voor een breed publiek leesbare filosofieboek. Hij kreeg hem voor En toen wisten we alles. Al net zo’n pakkende titel als die van zijn nieuwste bundel met korte beschouwingen van 4 à 5 pagina’s, die eerder verschenen in Filosofie Magazine, NRC Handelsblad en NRC next en vooral in Trouw, waarin hij onder dezelfde woordspelige titel een column heeft. Aardig taalgrapje inderdaad, Filosoferen is makkelijker als je denkt, al zit er al wel wat sleet op. In 2009 verscheen al Rekenen is leuker dan als je denkt en er is ook een boekje Natuurkunde is leuker als je denkt. De ondertitel van Simons bundel is veelzeggender: Leren denken zonder dogma’s. Want dat is wat de auteur vooral doet met zijn stukken. Hij zet steeds vraagtekens bij de vanzelfsprekendheid van wat we zeggen en laat zien dat die min of meer vaste formuleringen aannames verhullen waarvan we ons lang niet altijd bewust zijn.

Het boek bevat 33 columns, die allemaal dezelfde structuur hebben. De schrijver begint met een simpele uitlating uit de actualiteit, gevolgd door een citaat van een filosoof waaraan die uitlating hem doet denken. Elke column sluit hij vervolgens weer af met een doordenkertje, aanbevolen literatuur en een verwijzing naar verwante columns in het boek. Zo is het startpunt van de column Durven een uitspraak van retaildeskundige Paul Moers die in 2013 over de sluiting van 5 warenhuizen van de Bijenkorf zei: ‘Je moet in deze crisis keuzes durven maken’. Daaronder volgt een citaat van Plato over angst en dapperheid. In zijn column toont Simon aan dat Moers met zijn uitspraak de waarheid claimt: ‘De stellende toon gaat ten onrechte door voor bewijskracht’. Maar een crisis dwingt vanzelf al tot handelen. Dat is geen kwestie van durf; je moet wel. Het is veel moeilijker om keuzes te maken als een dergelijke noodzaak er juist niet is. En iemand die ingrijpende maatregelen neemt hoeft zichzelf niet meteen een ereteken voor durf op te spelden. Bewust kiezen voor handhaving van een bestaande situatie als er ook veel andere mogelijkheden zijn kan evenzeer getuigen van durf. ‘Durven is weten wat je doet. Dat kan ook zijn: niets doen’.

Aan zo’n column voegt Simon dan doordenkertjes toe voor de lezer. Zoals onder Durven: ‘Vaak wordt iemands eerlijkheid geprezen door hem moedig te noemen. Wat zegt dat over de eerlijkheid van degene die hem prijst?’ Voor verder lezen worden titels genoemd van Plato, Aristoteles en Cornelis Verhoeven.
Dat procedé past hij toe bij alle 33 stukken.

Coen Simon maakt niet de fout dogma’s onderuit te halen en daar zijn eigen absolute waarheid – een nieuw dogma als het ware – voor in de plaats te stellen. Hij stelt vooral vragen.
De lezer mag het ook oneens zijn met zijn stellingname, als hij maar denkt. Er zijn dan ook columns die wringen. Daar is Breinwetenschap een goed voorbeeld van. Daarin haalt Simon een bewering van vakgenote Joke Hermsen onderuit. Zij zei in 2014 in een interview: ‘Door permanent online te zijn, raakt je brein overprikkeld’. Simon is het eens met haar pleidooi tegen het kritiekloos omarmen van nieuwe technologie, maar hij valt haar aan op onterecht autoriteitsdenken als ze zich beroept op neurologen: we weten nog zo weinig over het menselijke brein dat we geneigd zijn elke nieuwe ontdekking op dat punt als uitputtend te zien. Joke Hermsen neemt in haar uitspraak aan dat we ook een soort rustbrein hebben waarin we alle informatie selecteren. Om daar aan toe te komen moet de input even worden gestopt. ‘Hermsen vergeet’, schrijft Simon, ‘dat wat neurologen in het brein zien dan wel correspondeert met ons gedrag, maar het gedrag niet per se veroorzaakt. Ons gedrag en onze waardering van de prikkels worden ook ingegeven door de voorstellingen die we ervan maken.’ Wat wringt, is dat Simon de grondslag van de bewering van Hermsen onderuithaalt, maar het lijkt dat door deze redenering de aandacht wordt afgeleid van datgene waarvoor Joke Hermsen waarschuwt en dat geloofwaardig is. Misschien is Simon wel op zijn best als hij de lezer met dit soort effecten aan het denken kan zetten.

Hoewel niet alle stukken een even sterk niveau hebben of echt iets nieuws verkondigen (de column Leiderschap bijvoorbeeld lijkt nogal obligaat), houden ze de lezer alert. De teksten zijn pregnant, maar toch luchtig. Ze blijven daarom een plezier om te lezen, mits met mate: de lezer beleeft er het meeste plezier aan door ze met tussenpozen en gedoseerd te savoureren. Dan dringt zich, ondanks de verscheidenheid aan onderwerpen, toch een soort grondtoon op. Dat is dat veel van wat we in korte soundbites (horen) verkondigen gebaseerd is op een veronderstelde maakbaarheid van het leven. Dat we ons niet kunnen verstoppen voor de realiteit zagen we al in het voorbeeld van het asbest, dat hierboven is doorgetrokken naar de crash van de Airbus A 320, maar mooie voorbeelden daarvan bieden ook de stukken met de titels Herdenken en Vieren. Ze draaien om de vraag of we zelf wel kunnen bepalen of we herdenken en wat het eigenlijke doel is van de viering van een verjaardag. Die verjaardag lijkt niet meer iets te zijn wat ons overkomt, maar wat we organiseren. Als de dag niet uitkomt, verplaatsen we hem gewoon uit behoefte om lastige omstandigheden uit de weg te gaan. ‘Maar bij een viering hoort ongemak’, schrijft Simon. ‘Het ongemak van de afwezigheid van juist je meest dierbare vriend (…) of van je moeder die vijf jaar geleden precies op je verjaardag overleed. Omstandigheden zijn deel van het feest. Je viert ondanks de omstandigheden.’

Mooi.


Filosoferen is makkelijker als je denkt. Leren denken zonder dogma’s

Auteur: Coen Simon
Verschenen bij: Uitgeverij Ambo/Anthos (2015)
Aantal pagina’s: 159
Prijs: € 18,99

Filosoferen is makkelijker als je denkt. Leren denken zonder dogma’s
Coen Simon
ISBN: 9789026331077

Meer van Adri Altink:

25 juli 2017

Een Limburgse Rémi

Over 'De dagen' van Frans Budé
19 juni 2017

Stinkende lijven en slapeloze nachten

Over 'Tien dagen die de wereld deden wankelen' van John Reed
25 mei 2017

De andere kant van het land van beloften

Over 'Amerika, of de verdwenen jongen' van Franz Kafka

Recent

21 juli 2017

Vast in het ijs

Over 'Dwars door het ijs' van Cormac James
19 juli 2017

Kijk, lees en geniet!

Over 'Wonderwezens' van Ingrid Biesheuvel, John Rabou
17 juli 2017

Terug naar vroeger

Over 'Hier kom ik weg' van Annette Maas
14 juli 2017

Het barre landschap van de menselijke geest

Over 'Beest' van Paul Kingsnorth
12 juli 2017

Het geluid van een brekend hart

Over 'Ik heet Lucy Barton' van Elizabeth Strout

Verwant

5 mei 2015

Oogst week 17

5 mei 2015

Het ongelukkige huwelijk tussen spierkracht en geest

Over 'De Muzen op het schavot' van Coen Simon
5 mei 2015

De ‘heks’ uit Kroatië heeft ons veel te zeggen

Over 'Europa in sepia' van Coen Simon