Recensie door: Hilde van Vlaanderen

‘Your choices are half chance. So everybody’s else’s. Enkele regels uit het motto van dit boek, uit een tekst van Baz Luhrmann, Everybody’s Free. Dat er in het leven, en in de liefde, vele keuzes gemaakt moeten worden, daar komt de hoofdpersoon Bobby in dit boek wel achter. En dat je van de ene keuze blij wordt en van een andere droevig, blijkt wel in dit moderne Hollandse liefdesverhaal. Bobby leert op een mooie meidag op een boot van haar vroegere chef een ogenschijnlijk bedaarde en bebaarde man kennen. Hoewel zij nooit op mannen met baarden viel en op dat moment een wat losse, vriendschappelijke relatie met ene Marnix heeft, valt zij voor Thomas. Tot zij in een sms’je van hem leest, dat er op zijn wastafel al twee tandenborstels staan. Zoals ook op de kaft van het boek.

Bobby wil niets met een man, die een vaste relatie heeft. Zij schrijft een column over ‘dingen die niet kunnen’. Daarop stuurt Thomas een mailtje, waarop zij toch antwoordt. Ze ontmoeten elkaar in de stad, waarvan straten en café’s worden genoemd bij ieder hoofdstuk. Heel leuk, als je Amsterdam goed kent. Thomas twijfelt of hij zijn goede vriendin wel in de steek kan laten. Bobby wil in ieder geval geen halve relatie, alles of niets. Ze besluiten elkaar een poos niet te zien. Bobby verblijft een week in een klooster in Tegelen, waar ze wil leren mediteren. Thomas moet voor zijn werk naar de Verenigde Staten, Bobby gaat voor een aidspreventieproject naar Afrika. Vrienden van Thomas geven advies, vriendinnen van Bobby helpen bij de zoektocht, die Thomas in Amsterdam moet afleggen na een envelop van Bobby met vele aanwijzingen. Het komt allemaal goed, op Schiphol.

De schrijfster Floor Westerveld schreef dit vlotte verhaal gebaseerd op persoonlijke ervaringen. In eerste instantie gaf zij dit boek in eigen beheer uit, voor deze versie kwam zij bij uitgeverij Podium terecht. Het is vlot geschreven, in duidelijk, toegankelijk, eigentijds taalgebruik. De helft van de hoofdstukken zijn vanuit Bobby’s beleving geschreven, de andere vanuit Thomas’ ervaringen. Er zijn hoofdstukken bij met e-mail correspondentie en sms’berichten over en weer. Een modern sprookje, dat je op een koude zondagmiddag achter elkaar uitleest, waarna je uitkijkt naar de lente en hoopt op een zonnig terrasje, om nog eens te overdenken, welke keuzes Floor/Bobby en Thomas hebben gemaakt.

Vrouw met bloem zoekt man met baard

Auteur: Floor Westerveld
Verschenen bij: uitgeverij Podium
Prijs: € 16,-

Recensie door: Machiel Jansen

Vroeger was je een wonderlijke kerel als je de Sarphatistraat de mooiste straat van de wereld vond. Minder wonderlijk ben je als je hetzelfde over de Amsterdamse Van Eeghenstraat zou zeggen. Die straat ligt fraai en statig tegen het Vondelpark aan. De huizen zijn er mooi, groot en gebouwd zo rond 1900. Sommige hebben nog mooie Jugendstil versieringen. Er zijn fraaie natuurstenen ronde portieken en zware houten deuren.

De Van Eeghenstraat kom je ook tegen in de Nederlandse literatuur. Tirza, de hoofdpersoon uit Arnon Grunberg’s roman woonde er (‘in het beste deel’), net als de schrijver zelf overigens. Ook hield Grunberg er zijn openingsfeestje ter gelegenheid van het verschijnen van deze roman.

Net voor de boekenweek is er nu Wanda Reisel (1955) met Plattegrond van een jeugd. Zij groeide op in de Van Eeghenstraat. Het huis op nummer 100 vormt de fundering en het skelet van haar nieuwe boek. Het is een enorm huis met vijf verdiepingen, zestien kamers en zesentwintig vaste kasten. Het heeft een tuin, zoals een tuin moet zijn, grenzend aan het Vondelpark.

De plattegrond van het huis staat op de binnenkant van de kaft mooi weergegeven en de hoofdstukken hebben de indeling van het huis overgenomen. Ze zijn onderverdeeld in Souterrain, Bel etage, Eerste etage, Tweede etage etc. De hoofdstukken zelf dragen namen als Stoep, Keuken, Gang. De woorden zijn er op heel licht grijs papier gedrukt waardoor je soms denkt dat er een schaduw over de bladzijden valt. Dat grijs vormt het cement waar beschrijvingen en herinneringen aan het huis doorheen zijn gemengd. Deze grijze hoofdstukken worden opgevolgd door hoofdstukken met witte pagina’s die korte verhalen bevatten die vaak geen duidelijk aanwijsbare relatie hebben met het huis. Zo wordt een huis gebouwd waarin de verbeelding, in de vorm van korte verhalen, een plaats krijgt tussen muren van herinnering.

Herinneringen zijn bij Reisel niet sentimenteel en ook geen aanleiding tot diepzinnige reflecties of concluderende volzinnen. De beschrijvingen van het huis zijn liefdevol maar ook feitelijk en zeker niet weemoedig. Ze schrijft zoals ze zichzelf als kind beschrijft: een jongensachtig meisje dat eigenlijk niets van meisjesdingen moet hebben. ‘…Want een meisje maakt nooit iets mee, meisjes zijn stom en achterbaks (…). Bij jongens is het spannender.’ Het boek leest jongensachtig en als een zoektocht naar denkbeeldige grenzen om daar vervolgens overheen te stappen. De boekenweek met als thema TITAANTJES – opgroeien in de letteren, kan bijna niet beter geïllustreerd worden dan door juist dit boek.

De herinneringen zijn niet alleen beschrijvingen van het huis en de tijd maar geven ook inzicht in Reisel’s fantasie en interesses. Af en toe verwijst ze naar haar eerder werk alsof ze een tip van een sluier oplicht. Tussen die grijze hoofdstukken zweeft de soms op hol slaande verbeelding van de korte verhalen die variëren van (bijna) autobiografische schetsen tot absurdistische fantasieën waarin elke logica ontbreekt.
Om een voorbeeld te geven, in het verhaal Aan mijn Kant nemen woorden letterlijk de plaats van dingen in. Zo loopt de hoofdpersoon op het woord SCHOEN en vliegen de woorden MEEUW en WUEEM als duikelende vliegers boven de zee. Aan pumps groeit verticaal het woord HAK en iemand heeft TANDEN op haar gebit staan. Ons wordt verzekerd dat het niet om een droom gaat.
Andere verhalen hebben een kop en een staart, sommige bevatten vreemde elementen en enkele verschillen nauwelijks van de op grijze bladzijden geschreven herinneringen. Het is een heel scala aan stijlen en verhalen.

De oorlog speelt een rol in Reisel’s herinneringen. Haar Joodse ouders doken onder, andere familieleden waren minder gelukkig. Het leed en de verhalen zijn aanwezig, maar in Plattegrond van een jeugd blijven ze op de achtergrond. Haar vader heeft gedachten die hem angst aanjagen en ook de gedachte gehad dat hij zijn verstand verloor. Dat fascineert de jonge Wanda. Zo droomt ze van een vloer vol kakkerlakken, voor haar angstaanjagend maar tegelijkertijd ook fascinerend. Haar vader is werkelijk geschokt.
Ook in een verhaal komt de oorlog en het ouder worden een keer terug als een oude vader zich met weemoed herinnert hoe hij zijn minnares ontmoette en daarna plotseling uit het oog verloor. Oud en nog net niet geheel versleten ontmoet hij een vrouw die haar zus blijkt te zijn en hem vertelt dat ze in de oorlog in een kamp gestorven is. Zo weet Reisel ook nog te ontroeren.

Maar het zijn niet zozeer de losse verhalen die Plattegrond van een jeugd een zeer geslaagd boek maken. Achterin heeft Reisel een korte aantekening opgenomen waarin ze bijna verontschuldigend verklaart dat ze haar korte verhalen altijd als stijloefeningen en schetsen heeft beschouwd. Zo bijelkaar gezet maakt het geheel toch een heel sterke indruk. Het boek vormt echt een huis, gebouwd op herinneringen met vensters van verbeelding waarin je soms vaste grond onder je voeten voelt en dan weer een stukje zweeft zonder dat je begrijpt waarom. Die merkwaardige afwisseling maakt het bezoek aan de Van Eeghenstraat nummer 100 een mooie belevenis. Wie in de buurt van het Vondelpark is moet maar eens gaan kijken in de Van Eeghenstraat. Ik zou bijna zeggen: het is de mooiste straat van de wereld.

Plattegrond van een jeugd

Auteur: Wanda Reisel
Verschenen bij: Uitgeverij Contact
Prijs: € 16,95
Ook verkrijgbaar als luisterboek: € 14,95

Welke prijs moet je betalen om je integriteit te behouden?

Kraków, winter 1939. Net na de Duitse verovering put het Poolse volk troost uit de profetieën van moeder-overste Kazimierza. Als zij in de kloostertuin wordt vermoord, vreest de SS dat de bevolking, die haar als een heilige beschouwt, in opstand zal komen. Want bij de moord is ook een hoge Duitse officier betrokken. De jonge Wehrmachtofficier Martin Bora wordt belast met de taak de moord ‘op een juiste manier’ op te lossen. Hierbij is hij genoodzaakt samen te werken met een halsstarrige Amerikaanse priester die onderzoek doet naar de wonderen die de non zou hebben verricht. Ben Pastor vertelt over het dagelijks leven van een Wehrmachtofficier in bezet Polen, die getuige wordt van wreedheden en excessen die hij nooit had verwacht, en waardoor hij begint te twijfelen aan de bevelen die hij moet opvolgen en aan zijn loyaliteit aan het regime. Met rake beschrijvingen brengt Pastor de historische setting tot leven. De complexe werkelijkheid, zoals de conflicten tussen de SS en de Wehrmacht, beschrijft ze genuanceerd en zonder vooroor- deel.

De Martin Bora-romans spelen zich af vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Centraal staat de psychologische ontwikkeling van Martin Bora, een Duitse legerofficier. Zijn plichtsbesef en trouw raken steeds vaker in conflict met zijn morele principes en mededogen. Welke prijs moet hij betalen om zijn integriteit te behouden?

Auteur Ben Pastor is geïntrigeerd door de grenzen van rechtschapenheid en persoonlijke moed. Door een Duitse soldaat als hoofdpersoon voor haar romans te nemen, laat ze zien hoe mensen proberen zich te arrangeren met een misdadig systeem als nazi-Duitsland, waarvan ze deel uitmaken en dat ze verfoeien. Zij worstelen met hun geweten, zij moeten kiezen tussen lafheid en moed.
Ben Pastor (Rome, 1950) studeerde Griekse en Latijnse archeologie. Zij trouwde met een Amerikaanse militair en verhuisde naar de VS, waar ze momenteel doceert aan de universiteit van Vermont. Haar Martin Bora-romans zijn in diverse talen vertaald.

Lumen
Auteur: Ben Pastor
Vertaald door: Niek Miedema
Verschenen bij: uitgeverij Wereldbibliotheek (maart 2010)
Prijs: € 19,90

‘Vrije jongens waren wij, maar slimme vrije jongens’

Dit is zoals de oprichters van de ‘Tegenpartij’ Nescio’s eerste zin uit Titaantjes parafraseren: ‘Jongens waren we, maar aardige jongens’. Van Kooten en De Bie presenteren ter gelegenheid van de boekenweek hun jaarlijkse bloemlezing. Ditmaal gaat hij over het Titaantjesthema.
Zij zijn op zoek gegaan naar oude afleveringen over jongensleed zoals dat werd beleefd, besproken en bezongen door F. Jacobse en Tedje van Es, moeder en zoon Van Putten, B&W van Juinen, Cor, Cock en Ab van der Laak, de zussen Jet en Koosje Veenendaal, de Vieze Man, de Oudere Jongeren Koos Koets en Robbie Kerkhof met hun Stichting Morekop, en andere oude bekenden.
Deze uitzending zal niet worden uitgebracht op DVD.

Uitzending: vrijdag 12 maart, ca. 23.05 uur, Nederland 2.

Recensie door: Carolien Lohmeijer

De wand vertelt het verhaal van een vrouw die van het ene op het andere moment volledig op zichzelf is aangewezen.

Zij vertrekt met een bevriend echtpaar voor een weekend naar de bergen. Het echtpaar gaat ‘nog even naar het dorp’ maar komt niet meer terug. Als de vrouw de volgende ochtend samen met de hond op onderzoek uitgaat ontdekt ze dat er een onzichtbare wand staat tussen haar en de bewoonde wereld. Zij kan nog net zien dat in de bewoonde wereld al het dierlijk en menselijk leven dood is, versteend.

Het is geen stolp die over haar heen geplaatst is want het weer en de seizoenen blijven. Het regent, de zon schijnt, er breekt onweer uit en het sneeuwt. Ook de temperaturen blijven als in normale seizoenen.

Gelukkig heeft zij de hond. En een huis dat in ieder geval voor de eerste tijd goed bevoorraad is. Ook ‘vindt’ zij een koe die van onschatbare waarde is want nu heeft zij ook melk. Als na een tijdje ook een kat komt aanzetten is het eigenaardige huishouden compleet.

Veel tijd om zich druk te maken om het oneigenlijke van de hele situatie gunt de vrouw zich nauwelijks. Zij begint meteen met overleven. Ze vraagt zich in de loop van het verhaal wel zo nu en dan af wat er gebeurd kan zijn, en hoe het met haar kinderen is – dat weet ze eigenlijk wel -, maar ze neemt de situatie voornamelijk als een ‘fait accompli’. Op momenten dat het haar toch te kwaad wordt, gaat ze enorm aan de slag: …’Ook toen kwam er van de rustpauze niet veel terecht. Zo ging het steeds. Terwijl ik me afbeulde, droomde ik van stil en vreedzaam uitrusten op de bank. Maar zodra ik dan eindelijk op de bank zat, werd ik onrustig en keek ik uit naar nieuw werk. Dat kwam geloof ik niet voort uit grote ijver, ik ben van nature nogal lui, het was waarschijnlijk zelfbescherming, want wat zou ik tijdens die rust anders hebben gedaan dan in herinneringen verzinken en piekeren. En dat was precies wat ik niet moest doen, dus wat restte mij anders dan doorwerken?’

Tegen beter weten in blijft ze in het begin toch ook nog hopen op een einde van de situatie: dat ze nog gevonden zou worden.

Een enkele keer wordt ze moedeloos …’Ik had veel enerverende ervaringen achter de rug en nu was ik moe. Ik lag op de bank en als ik mijn ogen dicht deed, zag ik sneeuwbergen aan de horizon en witte vlokken die in een grote lichte stilte op mijn gezicht neerdwaalden. Er waren geen gedachten, geen herinneringen, er was alleen maar dat grote stille sneeuwlicht. Ik wist dat dit een gevaarlijk beeld was voor een eenzaam mens, maar ik kon de kracht niet opbrengen me ertegen te verzetten.’ 

Maar uiteindelijk legt ze zich bij de situatie neer en accepteert dat dit het voortaan is. Vanaf dat moment droomt ze ook niet meer over mensen maar over dieren. En zijn er momenten dat ze echt kan genieten van haar leven.

Om toch enigszins mens te blijven gaat ze schrijven en streept ze de dagen af in een agenda. Toch is het boek geen dagboek. Ze vertelt zelf  het verhaal. Het gaat over het heden, ze blikt terug en loopt ook op gebeurtenissen vooruit. Zo weet je aan het begin van het boek al dat de hond dood zal gaan, wat pas in de laatste pagina’s gebeurt. ‘Soms, als ik nu alleen in het winterse bos loop, praat ik net als vroeger tegen Luchs. Ik weet niet eens dat ik het doe, tot ik ergens van schrik en mijn mond houd. Ik draai mijn hoofd om en zie een roodbruine vacht schemeren. Maar het pad is leeg, kale struiken en natte stenen. Het verbaast me niet dat ik nog steeds de dorre takken achter mij hoor kraken onder de lichte tred van zijn voetsporen. Waar zou zijn kleine hondenziel anders rondspoken dan in mijn spoor? Het is een vriendelijk spook en ik ben er niet bang voor. Luchs, mooie brave hond, mijn hond, waarschijnlijk is het gewoon mijn eigen arme hoofd dat het geluid van jouwe stappen maakt en het schijnsel van je vacht. Zolang ik besta, zal je mijn spoor volgen, hongerig en vol verlangen, net zoals ik zelf hongerig en vol verlangen onzichtbare sporen volg. Geen van beiden zullen we ooit onze prooi te pakken krijgen.’

Soms is het net alsof je de tekenaar Escher leest. ‘Op de vijfde dag na het onweer brak eindelijk de zon door de witte nevelsluiers. Toen was ik nog tamelijk mededeelzaam en maakte ik dikwijls aantekeningen. Later worden ze schaarser en dan zal ik op mijn herinnering aangewezen zijn.’ Je begint een zin of een alinea die op een manier eindigt wat taalkundig helemaal niet kan. Maar dat stoort geenszins. Het leest allemaal heel logisch.

Informatie over haar vorige leven krijg je maar mondjesmaat. Ze vertelt een paar keer over haar dochters. Hoe moeilijk ze het vond toen die de kinderleeftijd ontgroeid waren en slechts één keer schrijft ze iets over haar echtgenoot, maar niet meer dan één of twee regels.

Het boek gaat over haar en haar kwetsbaarheid, over haar gedachten en over de verhouding tot haar dieren: … ‘en zoals altijd bij slecht weer moest ik aan de kat denken. Goed, ze had dat vrije leven zelf gekozen. Maar had ze dat echt, ze kon toch helemaal niet kiezen. Ik zag niet zoveel verschil tussen haar en mij. Ik kon dan wel kiezen, maar alleen met mijn hoofd en dat betekende voor mij bijna hetzelfde als helemaal niet. De kat en ik, we waren uit hetzelfde hout gesneden en we zaten in hetzelfde schuitje, dat met alles wat leefde op de grote duistere ondergang afstevende. Als mens had ik de eer dat te beseffen, zonder er iets tegen te kunnen doen. Welbeschouwd was dat een twijfelachtig geschenk van de natuur.’

Eigenlijk gebeurt er weinig in dit boek. En toch blijf je gefascineerd lezen. Misschien komt dat omdat er juist zo veel in het boek gebeurt: het wordt zomer, ze moet hooien en houthakken, de koe moet gemolken, het onweert, het wordt winter en het gaat sneeuwen, ze moet vissen, jagen, aardappels oogsten, de koe helpen kalveren, het vuur aanhouden, mest scheppen, bonen plukken, wild slachten enzovoort, enzovoort, enzovoort.

Als je eenmaal in dit boek begint, is het moeilijk het weer weg te leggen. En doe je dat toch, dan blijft de thematiek je bezighouden. Daarnaast staat De wand vol prachtige zinnen en alinea’s die je voor je plezier herleest.

Haushofer (1920-1970) is één van de grote schrijfsters uit de Oostenrijkse literatuur. De wand verscheen voor het eerst in 1963 en wordt over het algemeen beschouwd als een hoogtepunt in haar oeuvre. In 1988 is de roman voor het eerst in Nederland verschenen. Ria van Hengel heeft haar vertaling voor deze nieuwe uitgave volledig herzien.

De wand

Auteur: Marlen Haushofer
Vertaald: Ria Hengel
Verschenen bij: Uitgeverij Van Gennep (febr. 2010)
Prijs: € 17,90

Recensie door: Rein Swart

Een smaakvol maal, opgediend onder het waakzaam oog van een gewetensvolle bedrijfsleider

Tijdens de laatste dag van een Lobster-restaurant, onderdeel van een keten en gelegen aan de oostkust van de Verenigde Staten niet ver van New York, volgen we bedrijfsleider Manny Deleon op de voet; vanaf het moment dat hij in een besneeuwde wereld als eerste met de auto aankomt bij zijn restaurant, in een uithoek van een winkelcentrum dichtbij de snelweg. In zijn auto steekt hij nog een hasjpijpje op, voordat hij het restaurant opent en zijn medewerkers verschijnen.

‘Het tijdstip is te vroeg en hij is te oud om stoned te zijn – zeker vijfendertig, een dubbele onderkin, een chocoladebruine huid, een weerbarstige sik en bakkebaarden – of misschien is het de stropdas die uit de toon valt als hij de aansteker boven de stalen kop van het pijpje houdt. Hij zou een effectenmakelaar kunnen zijn, of de verkoopmedewerker van een computerwinkel die koffiepauze houdt, als er niet door zijn opengeritste leren jasje een naamspeldje naar buiten zou piepen: MANNY, met daarboven een gegarneerde kreeft.’

Vlak daarvoor is aan het vlaggetje, dat aan zijn binnenspiegel hangt, al duidelijk geworden dat Manny van Porto-Ricaanse afkomst is. Daarop duidt ook de abuelita die af en toe in het verhaal opduikt; pas na enige tijd werd mij duidelijk dat daarmee zijn grootmoeder werd bedoeld.

De sfeer is melancholiek op deze laatste dag, vlak voor de kerst, in het restaurant, dat door het hoofdkantoor van de kaart is gehaald. De weersberichten voorspellen nog meer sneeuw, waardoor het onzeker is of er nog klanten zullen komen en Manny zal straks serveerster Jacquie missen, met wie hij een liefdesverhouding heeft gehad. Zijn gevoelens voor haar zijn veel sterker dan voor de zwangere Deena, met wie hij een lat-relatie heeft en voor wie hij nog een kerstcadeautje moet kopen, dat ware aandacht en liefde moet uitdrukken; in de lunchpauze gaat hij naar het winkelcentrum om iets voor haar te zoeken wat daar in de buurt komt.

De verbroken relatie met Jacquie houdt Manny erg bezig. Als hij in het magazijn is, denkt hij eraan terug dat zij hem daar wel tien keer heeft gekust en zich tegen hem heeft aangedrukt, onder zijn halfgekscherende protest dat ze betrapt konden worden. ‘Een paar van de meest stoffige conservenblikken moeten daar waarschijnlijk nog getuige van zijn geweest; de cocktailconserven en de babymais.’

Het keukenpersoneel, de mooie gastvrouw Kendra, de barman en de vrouwen die in de bediening werken worden levensecht geportretteerd. De laatste dag kent een aparte dynamiek met allerlei gevoelens die tot ontlading (kunnen) komen. Manny vraagt zich af hoe loyaal zijn medewerkers nog zijn. Hij houdt alles in de gaten, zoals de flessen met sterke drank die opvallend leeg zijn als hij terugkomt uit het winkelcentrum en de barman vertrokken is.

De toon is ingehouden, de handelingen worden nauwkeurig beschreven met veel oog voor details. Klanten die moeilijk doen krijgen een kaartje waarop ze hun aanmerkingen kunnen invullen.

Het verhaal staat in de tegenwoordige tijd, waardoor je je erbij waant; je beweegt je voort in de natte schoenen van de bedrijfsleider die plichtmatig de meest vervelende taken verricht.

Er spreekt een machteloosheid uit, die wellicht samenhangt met de opdracht in het begin van het boek: ‘Voor mijn broer John en voor iedereen die de ploegendiensten draait waar niemand zin in heeft.’ Het lijkt me een schreeuw om lucht in een rigide arbeidssysteem, waar winst over de ruggen van (buitenlandse) werknemers wordt behaald. De onuitgesproken aanklacht ijlde nog een tijd na in mijn hoofd toen ik na een ontroerend en subtiel einde het boek weglegde. Stewart O’Nan smaakt naar meer.

Laatste avond in de Lobster

Auteur: Stewart O’Nan
Vertaald door: Paul van der Lecq
Verschenen bij: Uitgeverij Cossee (febr. 2010)
Prijs: € 19,90

Interview door: Wil van Basten-Malipaard

 
Op dinsdag 2 maart 2010 had ik een ontmoeting met Chahdortt Djavann ter gelegenheid van de Nederlandse vertaling van haar boek La Muette, De Zwijgster (vertaling Carolien Steenbergen). In samenwerking met Uitgeverij Sirene had ik de eer haar in ’t Frans te mogen interviewen voor Literair Nederland. Het was een zeer boeiend en open gesprek waaruit ik de meest interessante, opmerkelijke en onverwachte antwoorden hierna weergeef.

‘Ik ben vijftien, ik heet Fatemeh, maar ik vind mijn voornaam niet mooi.(…) Ik word binnenkort opgehangen…’.
Aldus begint deze korte roman in de vorm van een dagboek. Fatemeh is veroordeeld tot ophanging en wacht in de gevangenis op haar terechtstelling. Zij is tijdens haar verhoren vreselijk gemarteld, geestelijk en lichamelijk, en zij besluit haar korte leven en het leven van haar tante (La Muette-De Zwijgster) dat onlosmakelijk met haar verbonden is, op te schrijven als herinnering aan hen beiden.
Zij schrijft niet om goedkeuring voor haar daden te krijgen maar wel hoopt zij op begrip.
Haar bewaker geeft haar een schriftje en een pen en in het grootste geheim schrijft zij dit meer dan afschuwelijke verhaal dat voor ons, westerlingen, nauwelijks te geloven en al helemaal niet te begrijpen is. Het is een aangrijpende getuigenis in vlijmscherpe, zeer sobere taal die je niet meer vergeet.

In de voorpublicatie hebben we kunnen lezen dat de vurige liefde van de zwijgster voor een man, terwijl zij voor de moellah bestemd was, heeft geleid tot de voor haar fatale afloop, namelijk ophanging. Veroordeeld dus eigenlijk voor ‘voortijdig overspel’. Deze afloop is bij de lezer bekend, maar toch blijft er een bepaalde spanning en lees je het boekje in één adem uit … want al lezende vraag je je steeds af waarom dan toch haar nichtje, dit meisje van 15 jaar, in de gevangenis zit en opgehangen zal worden. Welke vreselijke misdaad heeft zij dan toch begaan, waarom wacht haar, evenals haar tante het zelfde lot?

Chahdortt (= dochter van de sjah) Djavann, de inmiddels ook in ons land bekende Iraans-Franse schrijfster en polemiste weet waarover zij spreekt en schrijft. Zij woont sinds 1993 in Frankrijk waar zij politiek asiel heeft gekregen en sociale psychologie en antropologie heeft gestudeerd. Zelf heeft zij ook tien jaar de sluier/hoofddoek gedragen. Vooral door haar essay Bas les voiles !  dat verscheen in 2003 heeft zij wereldwijd bekendheid verworven. ‘ J’ai porté le voile dix ans. C’était le voile ou la mort. Je sais de quoi je parle. ‘

Interview

Wil van Basten: Het is duidelijk dat de titel De zwijgster een symbolische titel is voor alle vrouwen in Iran die leven en lijden onder de Sharia (= de staatsleer van de Islam; deze leer bevat alles wat moet, mag en niet mag van Allah). Misschien zelfs is De Zwijgster het symbool voor alle moslimvrouwen in dezelfde omstandigheden in de hele wereld. In wezen zijn zij allen veroordeeld tot stilzwijgen. Zwijgen of gedood worden.

Waarom heeft u voor een zwijgende hoofdpersoon gekozen? Kan men zwijgen en tegelijkertijd toch in opstand komen? Het lijkt een contradictie?
Chahdortt Djavann: De zwijgster kán wel spreken, maar zij weigert te spreken. Zij zegt heel veel door haar blik, door haar gebaren, door haar daden. Het is zeker geen lege stilte. Het is de stem van de vrouw die nooit spreekt.
Het verhaal speelt zich af in een zeer armoedig milieu, een belangrijk gegeven. Op blz. 12 schrijft het nichtje ‘Waar ik ben opgegroeid, bestonden alleen maar ellende en drugs, geen mens ontsnapte er aan het onheil (…)’.

U heeft minutieus en heel duidelijk deze armoede en de dogma’s van de Islam beschreven. De Islam staat centraal in deze tragedie. Zou deze geschiedenis zich op dezelfde manier af kunnen spelen in welgestelde kringen of zelfs in het hele rijke milieu? Komt het daar ook nog steeds voor dat meisjes van 13 gedwongen worden te trouwen met grote, dikke en stinkende mannen van in de 50?
Ja. De Moellahs zijn de religieuze leiders die sinds 1979, dus vanaf het begin van de regering van Khomeini, het bewind voeren in Iran en hun bloedige tirannie tot op heden nog steeds uitoefenen. En Chahdorrt voegt daar verontwaardigd aan toe: Vorig jaar vonden er zelfs 177 ophangingen plaats, het aantal stenigingen tot de dood er op volgt, nog buiten beschouwing gelaten. Met dit soort terechtstellingen staat Iran op de eerste plaats op de ‘wereldranglijst’ . China neemt de tweede plaats in. Het is wel zo dat procentueel gezien ophangingen veel méér voorkomen in armoedige milieus. Maar ook dit soort gedwongen huwelijken zijn helaas heel gewoon in de betere kringen en heten dan ‘verstandshuwelijken’.

Kunt u wat meer vertellen over de sobere doch scherpe schrijfstijl en over de gekozen vorm van deze getuigenis?
Het schrijven van deze roman was voor mij een absolute noodzaak. Ik moest dit verhaal schrijven. Het verhaal zat in me en het moest eruit. Ik heb me drie weken lang opgesloten in huis, zoals de zwijgster en haar nichtje in de gevangenis, zonder ook maar één keer het huis te verlaten. Daarna was ik volkomen leeg en ziek. Ik heb het manuscript even een tijdje laten liggen en ben daarna begonnen met het herschrijven. Ik heb het geheel tot een minimum aan zinnen teruggebracht. Ieder personage heb ik opnieuw bewerkt en als het ware gebeiteld en bijgevijld. Ieder personage is een miniatuur geworden, volgens Perzische traditie. Ieder personage is een klein, afzonderlijk kunstwerk. De lezer voelt wat de personages voelen, ook al is het een geschiedenis die ver van hem/haar af staat. We zien dat meisje in haar cel zitten en voelen bijvoorbeeld haar gebroken ribben.
Er staat geen zin te veel in. Het is een bijna zwijgende schrijfstijl geworden, une écriture quasi muette.

En dan voor wat betreft de vorm.
Het is in de eerste plaats van het allergrootste belang dat mijn boodschap goed overkomt, daarom schrijf ik. In navolging van de negentiende-eeuwse literaire traditie heb ik voor deze vorm, het dagboek gekozen. Het verhaal wordt daardoor levensechter, vandaar ook de spaarzame woorden van de bewaker, de levende getuige, er tussendoor. En door het verhaal van een kader te voorzien door de brief vooraf van de uitgeefster, dan het eigenlijke verhaal/dagboek, daarna notities van de journaliste en de vertaalster wordt het verhaal nog echter, komt het nog meer naar voren. Zoals bij een schilderij. Een schilderij zonder lijst zegt veel minder dan met een lijst! Kijk maar eens rond!
En ik heb met deze roman geschiedenis geschreven! Het is de eerste keer dat er een moellah vermoord wordt,…. door een vrouw! Dat is heel symbolisch!
Is dat echt gebeurd?
Nee, dat is het enige dat niet waar is aan het verhaal. Alle andere gebeurtenissen zijn gebaseerd op waargebeurde feiten. Het is fictie gebaseerd op de realiteit.

Wanneer je de beide vrouwelijke hoofdpersonen vergelijkt, dan zie je dat het elkaars tegenpolen zijn.
De zwijgster is een sterke vrouw in alle opzichten. Zij voelt zich vrij. Haar metamorfoses maken haar nog fascinerender. Indrukwekkend zijn haar stilzwijgen na het familiedrama, de sneeuwscène, haar enorme depressie na deze erotische explosie, de liefde die haar geneest, haar intelligentie, haar moed. Ze verkiest ophanging boven een gedwongen huwelijk.
Het nichtje is lief, berust in haar lot, ook al is het onrechtvaardig. De zwijgster is haar grote voorbeeld, zij wil zeker niet op haar moeder lijken die ze als de schuldige ziet van alle onheil.

Waarom twee tegenpolen gekozen?
De zwijgster voedt het meisje op en is daardoor eigenlijk haar moeder. Zij hebben een innige band. Ze zijn niet helemaal elkaars tegenpool. Het verschil is dat de zwijgster handelt uit liefde. Ze heeft een vreselijk leven gehad. En door haar daad is zij eigenlijk al elders.
Fatemeh heeft daarentegen een ‘gelukkige’, beschermde jeugd gehad. Zij is niet zo sterk als haar tante, maar wil wel vluchten. Helaas zijn de deuren gesloten. Dus moet zij een andere list verzinnen. Zij denkt niet aan zelfmoord, daar is ook kracht en moed voor nodig. Fatemeh heeft niemand meer. Zij doodt uit haat, maar wil niet dat het bloed van de moellah op haar baby komt. Door haar volgende wanhoopsdaad wil zij de baby verder lijden besparen. Uit liefde? Dan heeft ze de mogelijkheid te vluchten, maar ze doet het niet en volgt daarmee de weg naar het schavot, zoals haar tante.

Ik vond het nogal onverwacht te lezen dat Fatemeh een onthulling doet over haar sexuele gevoelens.
Bedenk dat zij al deze gedachten heeft vlak voor haar dood! Zij is zich heel scherp bewust van al haar gevoelens. Zij wil eerlijk zijn en de waarheid opschrijven, maar beschrijft deze dus nà alle gebeurtenissen! Flashback. Haar seksuele gevoelens zijn louter biologisch te noemen. Zo moet je ook de sneeuwscène van de zwijgster zien. 29 Jaar en nog nooit de liefde bedreven!

Ik heb ergens gelezen dat de naam Fatemeh de voornaam is van een van de feministische voorvechtsters in Iran. Heeft u daarom deze naam gekozen?
Nee, Fatemeh is een zeer gangbare voornaam in Iran. Een van mijn voornamen is ook Fatemeh. Het is de dochter van Mohammed. En ik hou ook niet van die voornaam.

Nog een paar korte vraagjes over de vader en de bewaker.
Heeft u uit medelijden voor de hartaanval gekozen?
De hartstilstand komt heel vaak voor in Iran in de leeftijd van 50-60 jaar. Men wordt niet zo oud. Maar inderdaad. De vader is niets meer, heeft niets meer, het noodlot heeft ook hem verpletterd. Dat heb ik willen aantonen. Zijn dood is een bevrijding.

Is er inderdaad sprake van verliefdheid tussen de bewaker en Fatemeh?
Oh, zeker. En Fatemeh sleept eigenlijk de bewaker met zich mee.

Ten slotte nog een persoonlijke vraag.
Ik heb een paar van uw boeken gelezen en zie dat uw schrijfstijl toch ook beïnvloed is door westerse schrijvers. Ik denk bijvoorbeeld aan L’Etranger van Albert Camus, waar ik bepaalde parallellen zie met La Muette. Welke schrijvers leest u vooral?
Wat grappig ! L’Etranger is het eerste Franse boek dat ik gelezen heb. Het is te lang geleden dat ik daar nog een gedegen antwoord op kan geven. Schrijvers als Tolstoi, Dostojewski,Flaubert, Daudet, en De Maupassant, bijvoorbeeld hebben mijn voorkeur.

Bent u inmiddels meer Française dan Iraanse?
Eigenlijk heb ik drie identiteiten: 1) ik ben een mens 2) ik ben een vrouw 3) ik ben schrijver.
Maar ik zal tot aan mijn dood in mijn ziel een balling blijven. ‘Exilée dans l’âme’.

Ik bedank Chahdortt Djavann voor haar openhartige interview en zij signeert mijn Franse La Muette met de woorden: A Wil. Avec mes remerciements en espérant que la voix de la muette se porte loin…
Daar zal ik zeker voor zorgen !

De Zwijgster

Auteur: Chahdortt Djavann
Vertaald door: Carolien Steenbergen
Verschenen bij: Uitgeverij Sirene (maart 2010)
Prijs: € 16,95
Oorspronkelijke titel La Muette (Editions Flammarion, 2008)

‘Titaantjes, opgroeien in de letteren’ is het thema van de Boekenweek die op 10 maart begint. Op die avond vindt ook het Debutantenbal plaats,: vijf jonge auteurs, Hanna Bervoets, Thomas Heerma van Voss, Philip Huff, Franca Treur en Maartje Wortel presenteren zich aan het publiek en vertellen aan criticus en ooit-zelf-gedebuteerde Arie Storm hoe zij zichzelf zien als schrijver. Wat zeggen begrippen als literatuur en poëtica hen nog, is schrijven voor hen een bittere noodzaak of een manier om in de schijnwerpers te staan? En welke rol spelen de nieuwe social media bij het bereiken van hun publiek? 

Omdat deze debutanten volgens organisatoren SLAA en De Balie nog maar net met hun kopje boven de literaire pootaarde uitsteken, hebben ze veel aandacht en liefde nodig voor ze tot volle wasdom komen. Een volle Balie zal zeker tot hun groei bijdragen en in de Bijbel stond het al: wie zaait zal oogsten. Daarom krijgt iedereen die nu een kaartje koopt voor het Debutantenbal op 10 maart een uniek ‘Debutantenstekje’ dat meegroeit met de schrijvers zelf.

Stekje is woensdag 10 maart af te halen bij de Boekentafel in de foyer. Wie wil kan zijn of haar stekje laten signeren door een van de auteurs.

Organisatie: SLAA en De Balie
Plaats: De Balie, Amsterdam
Datum: 10 maart
Aanvang:  20.00 uur
Kaartjes:  http://www.debalie.nl/artikel.jsp?podiumid=SLAA&articleid=334817  of telefonisch 020 5535100 (16-17 uur)
Toegangsprijzen: € 10,-;  € 8,- met CJP/Stadspas/65+; € 5,- studenten

Donderdag 11 en vrijdag 12 maart vindt in Pathé Buitenhof het filmevenement Identity of the Soul plaats. Vanessa Redgrave en Mahmoud Darwish dragen gedichten voor van Ibsen en Darwish bij poëtische beelden en een meeslepende soundtrack.

Identity of the Soul – gebaseerd op de beroemde gedichten Terje Vigen van de Noorse theaterauteur Henrik Ibsen en A Soldier Dreams of White Lilies van de Palestijnse poëet Mahmoud Darwish – is een uniek filmevenement over morele keuzes, haat, wraak en verzoening. Archiefmateriaal en verbluffende beelden die overal op de wereld zijn gedraaid worden op vijf schermen ondersteund door een originele soundtrack met Scandinavische en Arabische klanken, vermengd met eigentijdse elektronische ritmes. Identity of the Soul van de Noorse film- en theaterregisseur Thomas Høegh geeft het publiek het gevoel in landschappen rond te dwalen waar de epische gedichten tot leven komen.

Identity of the Soul ging in oktober 2008 in première in de Palestijnse stad Ramalla. Na een succesvolle tournee door het Midden-Oosten, Scandinavië en Groot-Brittannië – met uitverkochte voorstellingen en zeer positieve recensies – komt het filmevenement in maart voor het eerst naar Nederland, exclusief naar Pathé Buitenhof. Er zijn zes taalversies opgenomen. In Den Haag zijn de Engelse en Arabische te zien. In de Engelse versie draagt actrice Vanessa Redgrave (Atonement, Howards End, Julia) de gedichten voor. In de Arabische versie is Mahmoud Darwish (www.mahmouddarwish.com ) de verteller. De geliefde Palestijnse dichter, die in 2004 de Prins Claus Prijs kreeg, publiceerde onder meer Leaves of Olives en Memory for Forgetfulness. Darwish overleed in augustus 2008.
Uitgebreide achtergrondinformatie over dit unieke filmevenement (inclusief de trailers, de gedichten, recensies en biografieën) staat op www.identityofthesoul.com

PROGRAMMA Identity of the Soul

Donderdag 11 maart
- 13.30 uur: inloop, 13.40 uur: inleiding door regisseur Thomas Høegh
- 14.00 uur: de Engelse versie (met Vanessa Redgrave)
- 15.00 uur: Q&A met Thomas Høegh

- 18.45 uur: inloop en korte inleiding door Thomas Høegh
- 19.00 uur: de Arabische versie (door Mahmoud Darwish),
- 20.00 uur: Q&A met Thomas Høegh

Vrijdag 12 maart
- 13.45 uur: inloop
- 14.00-15.00 uur: de Engelse versie (met Vanessa Redgrave)

- 18.45 uur: inloop
- 19.00-20.00 uur: de Engelse versie (met Vanessa Redgrave)

Kaarten zijn te koop via www.pathe.nl/buitenhof  , tel: 0900 1458 (55cpm) en aan de kassa van de bioscoop.
 

Ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag, en zijn vijfentwintigste jaar als auteur, toerde podiumdier Tom Lanoye in het najaar van 2008 door Vlaanderen met de solovoorstelling Woest. Voor de tournee van start ging, waarschuwde Lanoye: ‘Dansen doe ik niet, moppentappen is voor sukkels, cabaret voor losers, en zingen wil ik u niet aandoen. Als u dat niet bevalt, blijf dan weg.’ Tevergeefs, pers en publiek waren massaal aanwezig en zagen dat het goed was:
‘Hij kan het, en hij doet het weer.’ – De Standaard
‘Grote klasse.’ – VRT
‘IJzersterk. Ook vormelijk: sterke podiumkunst.’ – De Morgen
‘Een viersterren-voorstelling.’ – Gazet van Antwerpen.

Tijdens de Boekenweek, van 15 t/m 18 maart, wordt Woest wegens succes hernomen en speelt Tom Lanoye de voorstelling voor het eerst ook in Nederland. Behalve passages uit bekende toneelteksten (Fort Europa, Atropa…) bevat Woest de eerste fragmenten die hij schreef over de dood van zijn moeder. Ze vormden het uitgangspunt voor zijn roman Sprakeloos, die wonderwel aansluit bij het thema van de Boekenweek: opgroeien in de letteren. In Sprakeloos beschrijft Lanoye niet alleen de slagerij van zijn vader, maar bovenal het verbale talent van zijn moeder: een amateuractrice en levensdiva, die hem haar liefde voor taal en theater met de paplepel ingaf maar die na een beroerte haar spraak onherstelbaar verloor.

Literaire activiteiten in Utrecht in maart:

ma 1: Anne Vegter in Het uur U
zestig minuten, zes gedichten, twee interviewers, één dichter en U!
20:15 uur kleine zaal, Academietheater, Janskerkhof 17/18, http://www.slau.nl

wo 3:  U-Slam (voorronde 4): maandelijkse poetry slam
met juryleden Gina van den Berg, Roland Fagel en Dennis Gaens
20:00 uur De Bastaard, Jansveld 17, http://www.poetryslam.nl

vr 5:  Renate Dorrestein en Lilian Blom
literaire voorstelling De Pagina Dialogen, muziek van Fredie Kuiper
19:30 uur Boekhandel Selexyz Broese, Stadhuisbrug 5 http://www.selexyz.nl

za 6:  uitreiking verhalenwedstrijd Books 4 Life Utrecht
Vrouwkje Tuinman reikt winnend boekenweekgeschenk
13:00 uur Books 4 Life (in het Joho support centre), St Jacobsstraat 273, http://www.books4life.nl/utrecht

za 6:  Pindaconcert: intieme kunstsalon
met o.a. architect Andre de Jong, Bernhard Christiansen en Isabelle van Dooren,
Jan Willem Louwerens en Ingmar Heytze
20:30 uur Oudegracht 226 aan de werf http://www.keeswennekendonk.nl

zo 7:  KargaDOORslam
maandelijkse poetry slam met Gijs ter Haar.
13:00 uur De Kargadoor, Oudegracht 36, http://www.kargadoor.nl

za 7:  Boekpresentatie Licht en schaduw
vijftien Nederlandse vrouwen uit Iran, Irak, Turkije, Marokko en Suriname over leven en overleven
13.00 uur Stadsschouwburg, Lucas Bolwerk 24, http://www.ssbu.nl http://www.womenspeak.nl

di 9:  Levenskunst: Charles Taylor
Maarten van Buuren en Joep Dohmen over de reis naar de diepte
20:00 uur Academiegebouw, Domplein 29, http://www.sg.uu.nl

wo 10:  Joke Hermsen
over haar boek Stil de tijd – Pleidooi voor een langzame toekomst
19:00 uur Boekhandel Selexyz Broese, Stadhuisbrug 5 http://www.selexyz.nl

wo 10:  Slok op Utrecht
poëzie, actualiteit en muziek in mediacafé Willem Slok
20:30 uur Willem Slok, Korte Koestraat 2, http://www.poeziecircus.nl

do 11:  De Boodschapper – naar de roman van Kader Abdollah
met o.a. Peter Faber, regie: Aike Dirkzwager
20:30 uur Stadsschouwburg, Lucas Bolwerk 24, http://www.ssbu.nl

do 11:  De Vrede van Utrecht lezing ‘Accident in history’
door Professor Peter L. Galison http://www.vredevanutrecht.nl
19:30 uur Nicolaïkerk, Nicolaaskerkhof 9, http://www.tumultdebat.nl

vr 12:  Multatuli, hoort u mij?
spiritistische seance met dode dichters – door Bernhard Christiansen
20:30 uur Houtzaagmolen De Ster, Molenpark 3, http://www.salonsaffier.nl

zo 14:  Growing Up!
culturele zondag in het teken van de Boekenweek
en het Boekenweekthema Jong Zijn
kijk voor het volledige programma op http://www.culturelezondagen.nl

zo 14:  Poëzie-entiteit Blauw: Ijle klanken
met o.a. Heug, Borg Diem Groeneveld, Genetic Choir en Jan Bais
15:00 uur Café Averechts, Lijsterstraat 49, http://www.kortevreemdeproza.nl

wo 17:  Tirza – naar de roman van Arnon Grunberg
met o.a. Kees Hulst, regie: Johan Doesburg
Stadsschouwburg, Lucas Bolwerk 24, http://www.ssbu.nl (ook do 18)

do 18:  iPoetry Live #3
met o.a. Gerrit Komrij, Maartje Wortel en het Utrechts Dichtersgilde
20:00 uur Theater Moira Wolvenstraat 10 http://www.poeziecircus.nl

vr 19:  Onthulling grafmonument Dirkje Kuik (Utrecht, 7 okt 1929 – 18 ma 2008)
door burgemeester Aleid Wolfsen
13:30 uur Begraafplaats Soestbergen, Gansstraat Utrecht, http://www.dirkjekuik.nl

za 20:  De Vorlesebühne: Aard en Afkomst
voorstelling van kort en grappig proza met o.a. A.L. Snijders en Caroline Kramer
20.00 uur, Houtzaagmolen De Ster, Molenpark 3, http://www.kortevreemdeproza.nl

za 20:  Comedy Slam
maandelijkse slam door de Kargadoor Comedy club
20:00 uur De Kargadoor, Oudegracht 36, http://www.kargadoor.nl

vr 26:  Ingeborg Bachmann – Paul Celan: een dramatische liefde
voordracht door literair vertaler Paul Beers
20:15 uur Salon Saffier, Herenstraat 29 http://www.salonsaffier.nl

zo 28:  Fernando Pessoa revisited
door Pessoa-kenner Michaël Stoker en acteur Boris van den Wijngaard
15:00 uur Salon Saffier, Herenstraat 29 http://www.salonsaffier.nl

zo 28:  Baban’s meer woorden meer kleuren
een podium voor poëzie, muziek, en live kalligrafieperformers
13:00 uur De Kargadoor, Oudegracht 36, http://www.kargadoor.nl

Erik Bindervoet, Pieter Boskma, Bart Chabot, Ingmar Heytze, Tjitske Jansen, Bart Moeyaert, Ester Naomi Perquin en Ilse Starkenburg
Muziek: Jasper le Clercq (violist, componist)

Tjitske Jansen schreef tot nog toe twee poëziebundels: Het moest maar eens gaan sneeuwen (2003), en Koeroekiloem (2007), de bundel waar zijn in 2009 de Anna Bijns Prijs voor kreeg. Jansen schrijft sterk persoonlijke poëzie, af en toe anekdotisch maar vaker lichtelijk onthecht, over een nabije, intieme wereld.
Voor haar Poëziecafé heeft Tjitske Jansen dichters uitgenodigd die voor haar van waarde zijn: Erik Bindervoet, Pieter Boskma, Bart Chabot, Ingmar Heytze, Bart Moeyaert, Ester Naomi Perquin en Ilse Starkenburg. Jasper le Clercq begeleidt Tjitske op viool als zij van elke dichter een gedicht voorleest. De muziek is door Le Clercq gecomponeerd. De optredende dichters lezen voor uit eigen werk en vertellen over een inspiratiebron die op een van deze gedichten van toepassing is.

De prijswinnaars van de actie voor de verfilming van De wijde hemel zijn bekend.

Onder de inzenders van de goede antwoorden (vader heet Jack Salmon en het speelt zich af in Pennsylvania) zijn viermaal twee vrijkaartjes verloot voor de film The lovely bones.
De prijswinnaars zijn:

B. de Boer uit Drachten
L. Gerrits uit Rijswijk
E. de Bruyn uit Den Haag
M. Kolmeijer uit Ridderkerk

De prijswinnaars hebben inmiddels bericht gehad. De actie is hiermee afgesloten.

Recensie door: Albert Hogeweij

De tijd dat dichters bundeltjes met slechts 30 pagina’s konden afscheiden, ligt inmiddels achter ons. Menige dichtbundel van de laatste jaren daagt het formaat van een in boekvorm uitgegeven novelle uit. En ook de nieuwe en daarmee vijfde bundel van Jan Baeke, Brommerdagen, doet met 65 pagina’s een redelijke poging in die richting. Evenals zijn vorige Groter dan de feiten is ook deze van een in het oog springend voorkant voorzien: tegen een oranje achtergrond zien we het bovenste gedeelte van een plafondlamp, een zwevend televisietoestel met kamerantenne en iets wat op een gedateerd soort bom lijkt. Het oogt niet onaardig, zolang we die bom maar kunnen vergeten.

De bundel is opgebouwd uit 2 reeksen: Blessures en Brommerdagen. Van elkaar gescheiden door het onheilspellende gedicht Ten slotte het diner dat met 4 pagina’s het langste van de bundel is. De andere gedichten zijn allen 1 of 2 pagina’s lang. In vrije versvorm. De ideale vorm, lijkt het, voor de meanderende stroom van beelden, en weerbarstige maar toch ook vaak vrolijke associaties, met hier en daar vileine weerhaakjes, waar Baeke het patent op heeft. De gebruikte woorden zijn stuk voor stuk alleszins begrijpelijk. Wat voor het gedicht in zijn geheel niet altijd het geval is, maar het is gelukkig meestal wel duidelijk waar Baeke jou wil hebben. Bovendien: het spoor bijster raken, dat mag best een beetje, want de achterflap meldt dat de vele personages, die in ontregelende monologen het woord voeren, zelf ook het spoor aardig bijster zijn geraakt. Maar vaak vallen de ogenschijnlijk losse eindjes bij nader inzien aardig aan elkaar te knopen. Daarbij is er ook niets op tegen om je op de associatieve toon van zijn gedichten te laten meestromen om op die verrassende wendingen te stuiten, zoals het slot van Respect: ‘Vuur is genadig, vuur is muzikaal /  Vuur hoor je niet zo gauw zeiken.’ Of op de laconieke melancholie in de laatste regels van Als de toekomst ter sprake komt: ‘We herinnerden ons / dat dergelijke avonden zo gewild zijn / om hun afscheid.’ En passant leert de lezer nog dat ‘vrolijkheid van bloemkool afstamt’. Tijdens de eerste lezing begon het mij al snel te dagen dat dit een bundel is voor een tweede en derde lezing. Om het gewone aan ongewoonheid te zien winnen en het ongewone aan gewoonheid. De tweede reeks vind ik niet de sterkste omdat in de eerste misschien een enkel gedicht staat dat mij niet zoveel deed, maar omdat ik in de tweede reeks op het allermooiste gedicht van de bundel stuitte:

Tot het samenvalt

Valt het oog van de moeder
op de held die zij heeft grootgebracht
ziet ze hoe oorlog hem de dossiers in sleurt
en sloopt, tot hij samenvalt met grijs haar
en een hand die zijn hart 
door zijn vlees heen tracht te steunen. 

Voor zijn kinderen een feestdag geknutseld. ’s Avonds, achter de verduistering, streept hij
de woorden door die hem vergeten moeten 
mochten vragen volgen.
Hij kijkt opzij, de spiegel in
het stokken van zijn adem tegemoet.

Op het tapijt zit altijd nog die vlek die lijkt. 
Het is nooit één woord dat het leven vergelijkt 
het zijn er vele, juist degene die over niets gaan. 
Zoals afgesproken praten wij, zijn kinderen 
vloeken dan of piekeren
willen er de schuld van zijn. 

Een zeer geslaagd gedicht over een man die zich voorbereidt op iets clandestiens in de oorlog. Gezien het naoorlogse geboortejaar van Jan Baeke is het duidelijk dat het ‘wij’ in dit gedicht niet de dichter zelf impliceert. Het is vrij beeldend en suggestief, haast een scene uit een film. Het mooist vind ik misschien wel die vlek in het tapijt die vanwege zijn vertrouwdheid een baken van rust kan zijn te midden van de dreiging. Om zulke vondsten leest men poëzie. En Baeke blijkt ook in veel andere gedichten een geoefend oog te hebben voor veelzeggende vlekken in een tapijt. Het zijn bij hem vaak beelden waarin het woord het voor het zeggen heeft, zodat het ook bij herlezing boeien blijft. Ook een zin als ’streept hij de woorden door die hem vergeten moeten / mochten vragen volgen’ is schitterend, zelfs al zou je niet meteen denken aan de situatie waarin een verzetsman voor verhoor wordt opgepakt. Zijn vorig poëtisch wapenfeit Groter dan de feiten kreeg een nominatie voor de VSB poëzieprijs. De concurrentie moet in 2010 wel met werk van uitzonderlijk hoog niveau voor de dag komen, wil het niet als verregaand onredelijk voorkomen indien deze bundel buiten het blikveld van een jury zou vallen.

Brommerdagen

Auteur: Jan Baeke
Verschenen bij: Uitgeverij De Bezige Bij (jan. 2010)
Prijs:  €16,50

De afgelopen weken zijn ruim 2.000 jongeren in Vlaanderen, Nederland en Suriname met elkaar in debat gegaan over de winnaar van De Inktaap 2010. Wordt het Doeschka Meijsing met Over de liefde, Dimitri Verhulst met Godverdomse dagen op een godverdomse bol of Robert Vuijsje met Alleen maar nette mensen? De winnaar wordt bekend gemaakt op maandag 8 maart in De Doelen in Rotterdam.
 
Meer dan 160 schooljury’s uit Vlaanderen, Nederland en Suriname hebben de afgelopen weken slotdebatten gehouden. Hierin gingen leerlingen met elkaar in discussie over de drie genomineerde boeken en bepaalden zo hun Top 3. Van Brugge tot Hasselt, van Alkmaar tot Silvolde, van Nieuw-Rotterdam tot Paramaribo: in het gehele Nederlandse taalgebied is flink gediscussieerd over de winnaar van De Inktaap 2010.
 
De Inktaap is dé literaire jongerenprijs van het Nederlandse taalgebied. De Inktaap wil jongeren confronteren met de keuze die de jury’s van de drie ‘grote’ literaire prijzen in het Nederlandse taalgebied hebben gemaakt: De Gouden Uil, de AKO Literatuurprijs en de Libris Literatuur Prijs. Hun hoogst gewaardeerde titels worden genomineerd voor De Inktaap. Uit die boeken kiezen de jongeren vervolgens hun winnaar, die De Inktaap krijgt. De volgende schrijvers en titels zijn genomineerd: Doeschka Meijsing met Over de liefde (winnaar AKO Literatuurprijs 2008), Dimitri Verhulst met Godverdomse dagen op een godverdomse bol (winnaar Libris Literatuur Prijs 2009) en Robert Vuijsje met Alleen maar nette mensen (winnaar De Gouden Uil 2009).
 
De Inktaap 2010 wordt op 8 maart uitgereikt tijdens een feestelijke slotdag in De Doelen in Rotterdam. De deelnemende scholieren kunnen daar de auteurs van de genomineerde boeken ontmoeten en interviewen, debatteren over de genomineerde boeken en recensies voordragen. Verder zijn er verschillende optredens en wordt aan het einde van de dag de`prijs der prijzen’ uitgereikt aan de schrijver van het winnende boek.
Voorafgaand aan de uitreiking van De Inktaap 2010 wordt de Vlaamse minister van Cultuur Joke Schauvliege door twee deelnemers aan De Inktaap ondervraagd over de genomineerde boeken en over haar beleid op het gebied van taal en letteren. Joke Schauvliege is lid van het Comité van Ministers van de Nederlandse Taalunie en vertegenwoordigt tijdens de slotdag de Taalunie, die dit jaar dertig jaar bestaat.
 
Presentatie: Stijn Meuris en Jet Sol
Optredens: Stijn Vranken, Ruben Focketyn, The Madd, Eva de Roovere

De Inktaap is een initiatief van de Nederlandse Taalunie, CANON Cultuurcel, Ministerie van Cultuur en Stichting Lezen Nederland, en wordt uitgevoerd door Villanella te Antwerpen en Passionate Bulkboek te Rotterdam.
 
WINNAARS VORIGE EDITIES:
De Inktaap 2009: A.F.Th – Het schervengericht
De Inktaap 2008: Dimitri Verhulst – De helaasheid der dingen
De Inktaap 2007: Henk van Woerden – Ultramarijn
De Inktaap 2006: Willem Jan Otten – Specht en zoon
De Inktaap 2005: Arthur Japin – Een schitterend gebrek
De Inktaap 2004: Tom Lanoye – Boze tongen
De Inktaap 2003: Harry Mulisch – Siegfried
De Inktaap 2002: Tomas Lieske – Franklin

In het kader van het korteverhalenfestival Hotel van Hassel van vrijdag 16 t/m zondag 18 april organiseren De Balie en KortVerhaal een korteverhalenwedstrijd.
 
Ligt er op jouw bureau een kort verhaal dat iedereen zou moeten lezen of loop jij al enige tijd rond met een verhaal in je hoofd? Dan heb je nu de kans om je literaire talent te laten zien: De Balie organiseert – in het kader van het festival Hotel van Hassel – met KortVerhaal (voorheen De Tweede Ronde) een korteverhalenwedstrijd.
De toekomstige A.M. Homes, David Sedaris, Maarten Biesheuvel of Raymond Carver wint een publicatie in het zomernummer van KortVerhaal en een gratis passepartout voor het Korteverhalenfestival. De opzet van de wedstrijd is heel eenvoudig: er geldt een maximumlengte van 4000 woorden; het is niet gebonden aan een bepaald onderwerp en de deadline staat op woensdag 31 maart. In de jury zitten schrijfster Sanneke van Hassel, redacteur Peter Verstegen (KortVerhaal), Daphne de Heer (SLAA) en Dieuwertje Scheringa (De Balie).
 
Je kunt je inzending sturen naar:
 
De Balie
T.a.v. Dieuwertje Scheringa
Kleine-Gartmanplantsoen 10
1017 RR Amsterdam
 
Kijk voor meer informatie (over het festival) op www.debalie.nl

Recensie door: Karel Wasch

De debuutbundel van Ariane de Brauw (1955) heet Vrouwenvlucht en geeft een mooi beeld van de verrichtingen van deze kunstenares/dichteres op poëtisch gebied tot nu. Op de eerste pagina zien we een pentekening van Ariane die duidelijk twee vrouwen voorstelt die half in gevecht, half in een paringsdans zijn gewikkeld. Wellicht is dat tegelijkertijd het hoofdthema van deze bundel? Hoe vechten we voor liefde, hoe raken we gewend aan elkaar, wat zijn de ingrediënten van onze ziel?

De bundel bevat intelligente, wat geserreerde gedichten met een heldere toon. Factor van mijn denken/geeft al het voedsel/van mijn bestaan/redenen genoeg/om het eens/stop te zetten. Maar door deze heldere gedachten druppelt af en toe bewogenheid. Zoals in het vers Grensstreek. Zwiepend over wegen/in auto zo nieuw/met knipperlicht/en linkerhand/via het/Grensgebied/het land van /liefde binnen. Hier is de dichteres achter het verhaal van het vers aanwezig en ze buigt voor het onverwachte. Of het drama achter een verbroken relatie, dat een rol speelt in het vers Keuken. Ze rekent niet meer op mij/geen geroosterd brood/de flauwe boter/weinig gedachten/die oplossen/als ooit de melk/de koffie/deed.

Ook zijn er verfijnde observaties zoals in het gedicht Rose. Op de flat spoelt/ het water binnen/dweilend natte regen/Opgewekt door de telefoon/ met raad en goede zin/ vijfentachtig jaar/(…)
Of ook in een gedicht als Polen. Menig weg zo mooi/ smal/ waar bosbessen/cantharel/in struikgewas/wordt aangeboden/(…)
Want Ariane de Brauw is een dichteres van het midden. Het midden tussen heftige gevoelens en zachte aanrakingen. Het midden ook tussen observatie en de stem van binnen. Maar in alle gevallen tussen heftige gevoelens en rustige observaties. We kennen die middenpositie van de verzen van Judith Herzberg en onlangs Anna Enquist.
Een enkele maal neemt ze stelling: stapvoets langs Maria/ en nog meer Jezus/ wil je hier toch/ niet zijn/als het donker wordt,/het winkeltje gesloten is/.
Dat is in het gedicht over Litouwen, een streng gelovig land, maar met een dubbele moraal. De dichteres raakt met haar pen de kwestie aan, maar laat het aan de lezer over, wat hij ervan vindt. Soms laat De Brauw ons met een ‘unheimlich’ gevoel achter: Reed erlangs/nieuwe gordijnen/Fout, reed ik/ plein hetzelfde./(…)
Ze schept een beeld dat we goed kennen. Er is iets veranderd, iets wat we niet konden benoemen maar diep in onszelf registreerden. Wie weet kunnen we er later meer over weten? Getroost door de gedachte/ dat je in mij aanwezig bent/ durf ik te leven met/ soms jouw visie/(…) klinkt het in het subtiele gedicht Vader. Het subtiele zit hem in het woord soms. Ondanks de liefde voor de vader is de dochter toch – oprecht- blij dat ze niet een kopie is geworden van diezelfde vader en haar eigen meningen erop na mag blijven houden.

Ariane de Brauw heeft met deze fraaie verzen een bescheiden plaats veroverd in de wereld van poëten in Nederland. Dat is knap voor een debutante.
De tekening op de omslag van Klaas de Brauw is een vrouwengezicht, half voor ons verborgen. Komen er meer gedichten van deze bescheiden dichteres? Ik hoop het maar.

Vrouwenvlucht

Auteur: Ariane de Brauw
Verschenen bij: Uitgeverij Nymfaeum Pers
Prijs: € 15,-

Een portret van kunststad Berlijn

Recensie door: Machiel Jansen

Wie het verhaal vertelt van de geschiedenis van de kunst heeft het ook over steden: Athene, Rome, Florence, opnieuw Rome, Amsterdam, Parijs, New York. Al deze steden hebben voor kortere of langere tijd de rol gespeeld van centrum van de kunst. Wilde je als kunstenaar mee in de nieuwste ontwikkelingen dan moest je toch naar de stad waar het gebeurde. Welke stad komt vandaag de dag in aanmerking als hoofdstad van de kunst? Waar gebeurt het? Waar moet je als kunstenaar heen? Of kun je blijven zitten waar je zit, zolang je maar browst, mailt en twittert?

Is het Berlijn waar het allemaal gebeurt? Rond de jaren twintig van de vorige eeuw gebeurde er in cultureel opzicht veel in de Duitse hoofdstad. Tussen de beide wereldoorlogen, toen een brood door hyperinflatie miljoenen mark kostte, was Berlijn een stad waar iets gebeurde. DaDa kwam er samen, Paul van Ostayen ging erheen en Fritz Lang, Otto Dix en George Grosz woonden er.

Ook in deze tijd heeft Berlijn de naam een interessante stad voor kunstenaars te zijn. Dat komt onder meer door het recente verleden dat de naam heeft historisch te zijn. De val van de muur en de hereniging van Oost en West is geschiedenis die nog kan worden nagevoeld en herinnerd. Deel uitmaken van de geschiedenis is een romantisch idee dat in Berlijn nog levend is.
Jurriaan Benschop woont er. Tussen de anderen, zoals dat heet in de titel van zijn boek over ‘de kunststad Berlijn’. De titel verwijst naar de indringende film Das Leben der Anderen uit 2006, waarin een kunstenaar in Oost Berlijn door de Stasi in de gaten gehouden wordt. Het DDR verleden van elkaar bespieden, aangeven en in het openbaar je mond houden, leeft op één of andere manier nog voort in de levens van veel Berlijners.

Benschop begint zijn boek met dit thema. De film komt aan bod, gevolgd door het verwerken van het verleden en het samengaan van twee, eens gescheiden werelden. Het is wat mij betreft, een wat moeizame start. Benschop opent nogal eens een open deur. ‘Wat vandaag nog onaanzienlijk en saai is, kan morgen hip zijn. Waar vandaag de ouderen wonen, kunnen morgen de jonge tweeverdieners komen om een huis te bekijken. Voorlopig is het nog niet zover.’ Tja, dat geldt natuurlijk voor veel steden.
Na deze moeizame start volgen reportages uit het hedendaagse Berlijn waarin moderne kunst centraal staat. Soms levert dat wat informatie op over een hedendaagse kunstenaar, dan weer over de Berlijnse locaties waar moderne kunst te zien is. Er volgen gesprekken met kunstenaars, bezoeken aan tentoonstellingen, en wat meer beschouwende hoofdstukken over de twintiger jaren van de twintigste eeuw en herinneren in Duitsland.

Benschop is tentoonstellingsmaker en goed bekend met de moderne kunst. Die kennis vormt ook de meerwaarde van dit boek. De lezer maakt o.a. kennis met kunstenaars als Mark Lammert, Jeff Wall, Bern Trasberger. Ook ontmoet Benschop Tjebbe Beekman, de in Berlijn woonachtige Nederlander wiens werk overigens momenteel te zien is in het Gemeentemuseum in Den Haag. Hij vertelt over een gezamenlijke bezoek aan een grote supermarkt. Later blijkt Beekman zijn werk Mall IV gemaakt te hebben naar aanleiding van dat bezoek. Dat is leuke informatie.
Beekman woont in Berlijn, net zoals bijvoorbeeld Mark Lammert, maar betekent dat nu ook dat Berlijn echt zo belangrijk is voor de hedendaagse kunst? Is het een stad waar je als kunstenaar heen moet? Is het een plek die meer leeft dan Parijs, New York, London of Amsterdam? Na het lezen van Benschop’s boek denk ik toch van niet. (Al is Amsterdam met zijn al jaren gesloten musea een uitzondering.) Benschop doet geen poging om een mythe in stand te houden. Hij is enthousiast over de stad en de kunstbeweging daar. Hij vraagt bijvoorbeeld gretig aan Lammert wat Berlijn voor hem betekent. Maar de kunstenaar haalt zijn schouders op en na aandringen wil hij nog wel kwijt dat het zijn geboortestad is.

Wat heeft Berlijn dan dat andere steden niet of in mindere mate hebben? Is het politiek activisime dat de kunst beïnvloedt? Hoe staat het met het linkse klimaat in Berlijn? De stad heeft immers nog een actieve krakersbeweging en op 1 mei gaan traditioneel nog elk jaar de stoeptegels door de lucht. Je zou verwachten dat net als in Amsterdam in de jaren tachtig, er een relatie is tussen links activisme en de kunstbeweging. Maar Benschop vertelt dat de jaarlijkse 1 mei-rel een tamelijk geïsoleerd incident is en dat links en kunst elkaar uit het oog hebben verloren. De kunstelite komt dan wel uit linkse kringen voort maar behoort nu tot het establishment. Kunst is voor een groot deel life style geworden en van een tegenbeweging of protestcultuur is eigenlijk geen sprake meer. Kunst kijken is nu een vorm van consumeren geworden en daarbij maakt de herkomst ook niet zoveel meer uit. Zoals je dezelfde hamburger in Berlijn, Amsterdam, Madrid en New York kunt kopen, zo wordt ook de kunst eenvormiger, of meer inwisselbaar.

Zo boud stelt Benschop het niet. Helaas niet, zou ik zeggen. Want ik mis soms pit in het boek. Zijn hoofdstukken zijn geen essays maar reportages en de meest uitgesproken meningen komen van zijn gesprekspartners zoals Marius Babias en Christoph Tannert. Benschop nuanceert regelmatig – nee, te vaak. Desondanks heb ik na het lezen van zijn boek het idee dat Berlijn niet echt een bruisende kunststad is, maar een grote metropool waar kunst vanzelfsprekend een grote rol speelt. Maar van een creatieve antibeweging, een avant garde is niet echt sprake. Natuurlijk, er is veel kunst te zien in Berlijn, en er is veel te beleven, maar goed beschouwd verschilt het klimaat niet aantoonbaar met dat van andere grote Europese steden. Het lijkt niet een conclusie te zijn die Benschop expliciet wil maken maar wel een beeld dat uit zijn reportages naar boven komt.
In de jaren twintig was dat anders. Of toch niet? Benschop wijdt er een paar hoofdstukken aan, en ook hier blijkt het romantisch idee van een bloeiende kunstbeweging aan nuancering toe. De kunst uit die tijd is wat duister, deprimerend en bovendien vaak politiek geöriënteerd. Het heeft mooie dingen opgeleverd, maar was die tijd nu werkelijk zo romantisch beladen als we nu denken? Het was kleinschaliger dan we nu geneigd zijn te denken. Misschien dat we wat al te rooskleurig terugkijken.

Wonen tussen de anderen is een aardige verzameling kunstreportages vanuit Berlijn. Het boek mist een kaart maar is ook niet bedoeld als reisgids. Desondanks worden er genoeg plaatsen in genoemd die een bezoek meer dan waard zijn, en soms zou je toch gewoon met een kaart in de hand de stad beter willen leren kennen. Illustraties in kleur van enkele kunstwerken zijn in het midden van het boek opgenomen, maar helaas zonder verwijzing.
De beschrijvingen van kunstwerken gaat Benschop moeizaam af. Zinnen knipt hij opeens in stukken, alsof hij zo indruk wil maken of poëtisch denkt te zijn. Bijvoorbeeld op bladzij 44: ‘Hoe een natie zich tegen haar eigen intellectuelen en kunstenaars heeft gericht. Zichzelf ook heeft omgebracht. Talent bestrijdend. Verstand vergassend. Niks geen kunststad maar hoofdstad van de vernietiging.’ Dat staccato irriteert en is naar mijn idee ook overbodig. Soms maakt Benschop het nog iets erger door diepzinnig te willen zijn. Het resultaat is spreekwoordelijk vaag of onbegrijpelijk. Bijvoorbeeld: ‘Het bracht urgentie in de tentoonstelling, en dat maakte die tot een belevenis.’ Of: ‘De mens die ondanks zijn “nee” tegen de natuur toch ook deel uitmaakt van de cyclus der seizoenen.’
Dergelijke zinnen irriteren, maar het woord irriteren, zo heb ik van Benschop geleerd, heeft in Duitsland een andere betekenis. Een kunstenaar die (op z’n Duits) irriteert, verontrust en dat is een veel positievere kwalificatie dan de Nederlandse. Laat ik het daarbij houden.

Wonen tussen de anderen
Een portret van kunststad Berlijn

Auteur: Jurriaan Benschop
Verschenen bij: Uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep
Prijs: € 21,95

 ’Een voortreffelijke Europese herinneringsroman’ – Berliner Zeitung

Bubi is tien jaar wanneer hij in Basel met zijn ouders en zusje op de trein wordt gezet naar Slovenië, het land waar zijn vader vandaan komt. Zijn vader heeft in de jaren twintig verzuimd het staatsburgerschap aan te vragen en nu worden onder dreiging van de naderende oorlog alle vreemdelingen het land uitgezet.
Voor Bubi is de reis een groot avontuur. Hij geniet van alles wat hij om zich heen ziet. Ook de eerste periode van zijn verblijf op het platteland bij familie van zijn vader is opwindend. De nieuwe, primitieve wereld doet denken aan het wilde westen van indianen en cowboys. Maar al gauw verslechteren de omstandigheden. In Ljubljana leert Bubi armoede en honger kennen. Als zijn kostbaarste bezit, een zilveren horloge, wordt nagestuurd uit Basel, brengen zijn ouders het naar de lommerd. Hij wordt gepest op school en leert zich op straat te handhaven. Nog grimmiger wordt het wanneer de sirenes loeien, de Heinkels overvliegen en Mussolini’s troepen de stad binnenmarcheren.
De nieuwkomers is het eerste deel van de herinneringstrilogie van Lojze Kovačič. Met een scherp oog voor menselijke verhoudingen en politieke en sociale ontwikkelingen schetst hij het leven van een jongen aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog in Midden Europa, waar de herinnering aan de Habsburgse monarchie nog levend is en verschillende nationalistische sentimenten met elkaar wedijveren.

Lojze Kovačič (Basel, 1928) had een Sloveense vader en een Duitse moeder. Zijn vader weigerde de Zwitserse nationaliteit toen hij die aangeboden kreeg. Daarvoor was hij nog teveel Sloveen. Het gevolg was dat de familie Kovačič – net als alle anderen die geen Zwitserse nationaliteit hadden – in 1938 het land moest verlaten en in het toenmalige Koninkrijk Joegoslavië ging wonen. De overgang van het stadsleven naar het leven op het platteland in Ciglenica, de geboortesteek van zijn vader, was voor de schrijver Lojze een traumatische ervaring. Dit kreeg later een weerslag in zijn literair werk dat over het algemeen een sterk autobiografisch karakter heeft.

Lojze Kovačič heeft veel gepubliceerd (romans, verhalen en kinderboeken) en heeft talrijke literaire prijzen gewonnen.

‘Lojze Kovačič is een ontdekking van de eerste orde. In tragiek en diepte, verteldichtheid en taalkracht kan De nieuwkomers zich meten met de grote herinneringsboeken van Midden Europa van Péter Nàdas. Danilo Kiš, Ismael Kadare en Czesƚaw Miƚosz.’ Neue Zürcher Zeitung

De nieuwkomers      

Auteur: Lojze Kovačič
Vertaald door: Roel Schuyt
Verschenen bij: Uitgeverij Van Gennep (mrt. 2010)
Prijs:

Recensie door: Rein Swart

Gods wegen zijn ondoorgrondelijk en zelden aangenaam

In dit debuut wordt regelmatig geschakeld tussen de jeugd en de jonge volwassenheid van Kieke. Het verhaal begint in het voorjaar van 1983 als Kieke vijf maanden op zichzelf woont. De dood van Else-Marthe, het jongere zusje van haar vriendin Liv, hangt als een donkere wolk boven haar leven. Verdoemd zijn speelt een hoofdrol in de gedachten van Kieke, die opgegroeid is in het Noorse Broederschap, een sektarische christelijke gemeenschap. Haar vader leidt de bijeenkomsten en haar moeder probeert hem in bijbelvastheid te overtreffen.

Kieke wil zich van de club losmaken, maar dat blijkt niet gemakkelijk. De indoctrinatie heeft zijn werk gedaan. Zwarte gedachten verzieken haar leven. Het spook op de omslag verbeeldt misschien haar innerlijke wereld. Na een verjaardag van haar vader springt ze zelfs in een vuilniscontainer. Ook praktisch heeft ze veel te overwinnen. Tijdens het passen van haar eerste spijkerbroek zou ze het liefst voor eeuwig in het pashokje blijven. In een broek en een trui in plaats van een rok en een bloes neemt Jezus haar op de dag des oordeels zeker niet mee.

Het tuindersgezin woont onder de rook van de Hoogovens. Kieke werkt na haar schooltijd in het bedrijfsrestaurant van de staalgigant. Haar oudere broer Job heeft al eerder afstand genomen van het Broederschap, maar hij kampt zelf teveel met het verleden om zijn zus tot steun te kunnen zijn.

Hun jeugd speelt zich af eind jaren zestig. Vader smeert Brylcreem in zijn haar, de eerste mensen landen op de maan. Kieke voelt zich schuldig als ze eens te druk met Job vecht. Haar broer wordt daarop door zijn vader onder handen genomen. De mishandeling is zo erg, dat opa ingrijpt. De laatste is heel wat milder dan de vader en een bron van troost voor Kieke. ‘Bij opa hoefde ik niet zonder zonden zonden te zijn.’ In moeilijke tijden hoort ze zijn stem. Dat ze zichzelf niet voor de gek moet laten houden.

Het gezin gaat regelmatig naar bekeringsbijeenkomsten in Twente. Zelfvernedering in eigen kring wordt aangemoedigd. In een mooie passage praten de ongelovige Liv en Kieke samen over de zin daarvan.

Er komt veel seksueel misbruik voor in hun christelijke gemeente. Broeder Donker maakt het erg bont door huishoudhulp Liz te misbruiken en later ook haar fragiele zusje Else-Marthe. Dat alles met goedvinden van zijn vrouw die gebukt gaat onder een grote kinderschare. Machteloosheid is troef, misstanden worden onder het vloerkleed geveegd. Ellen Heijmerikx zet dat alles zeer overtuigend neer. Maar toch. 

In dezelfde tijd kwam er een ander boek uit dat hier sterk op lijkt. Ook in Dorsvloer vol confetti gaat het om de verwerking van een orthodox geloof. In beide gevallen komen twee jonge vrouwen met hun ongelukkige jeugd naar buiten. Franca Treur beschrijft die echter met humor, formuleert origineel en slaat een veel lichtere toets aan. De ouders in haar boek hebben dan ook geen huwelijksproblemen.

Blinde wereld kent een zwaardere toon en is voorspelbaarder, ook in de opbouw van de hoofdstukken. De vergelijkingen zijn niet altijd gelukkig gekozen, zoals de voeten van Kieke die branden als de gaspitten van mams fornuis. Het is opmerkelijk dat Kieke haar ouders pap en mam noemt en dat Treur het heeft over de vader en de moeder, terwijl de laatste ouders veel meer gevoel hebben voor de kinderen.

De Zeeuwse couleur locale geeft extra glans aan het sprankelende en bruisende debuut van Treur. In Blinde wereld overheerst de tragiek. De wereld van Kieke is matter, kleurlozer, ze zegt zelfs letterlijk dat de kleuren uit haar leven verdwijnen. De beeldspraak tijdens de ontmaagding door de Spanjaard Pepe is ontleend aan het diepzeeduiken en niet sterk. Dat fragment, dat in dit boek licht is aangepast, werd mijns inziens ten onrechte gekozen tot het beste verhaal van het VPRO-radioprogramma Duizend woorden.

Wel mooi is de anekdote over de meeuw, die door de vader van Kieke wordt doodgeschoten en in de vuilnisbak gegooid. Kieke begraaft de vogel en hoort hem in moeilijke situaties in haar borst tekeer gaan.

Blinde wereld

Auteur: Ellen Heijmerikx
Verschenen bij: Uitgeverij Nieuw Amsterdam
Prijs € 16,50

Leon Wind trekt zich voor drie maanden terug in Zwinnerschans, een dorp in Zeeuws-Vlaanderen. Hij zoekt de afzondering om in alle rust te kunnen werken aan zijn proefschrift, een onderzoek naar een 15de-eeuws muziekhandschrift. Het proefschrift moet snel af want zijn promotie en loopbaan staan op het spel. Maar Leon heeft nog een ander doel. Even buiten het dorp, pal over de grens, woont een oud-klasgenoot, de inmiddels befaamde verdediger van Club Brugge. Leon Wind heeft nog een rekening met hem te vereffenen en hij zint op wraak. Zwinnerschans is met zijn bevolking van gevaarlijke gekken en exentrieke types te klein om geheimen te bewaren en Leon raakt zo in het dorpsleven verstrikt dan zijn wraakmissie op een mislukking dreigt uit te lopen.

Gewapende man is een secuur gecomponeerde en trefzeker geschreven roman waarin de messen geslepen worden, waarin gevochten wordt tot op het bot, waarin oude vetes opgelost worden, waarin jeugdtrauma’s genezen en waarin profane en hemelse mysteriën opgelost worden.

Gerwin van de Werf (1969) is musicoloog en docent muziek op een middelbare school. Hij componeert en arrangeert voor diverse ensembles en bezettingen. Met zijn verhalen won hij verschillende schrijfwedstrijden, waaronder die van de Volkskrant en Trouw. Gewapende man is zijn debuut.

Gewapende man
Gerwin van der Werf
Uitgeverij Contact
Verschijnt in maart 2010

Spreken we over de onderduik dan denken we aan Anne Frank. Maar wat weten we van de 28.000 andere Joden die in de Tweede Wereldoorlog in ons land onderdoken? Een derde van hen werd alsnog opgepakt, gedeporteerd en meestal vermoord in de concentratiekampen. In Nederland leven nu nog ongeveer drieduizend Joden die ondergedoken hebben gezeten. Zij zijn de laatste getuigen. Marcel Prins en Peter Henk Steenhuis lieten vijftien van hen aan het woord. Het zijn hún verhalen die nu nog verteld kunnen worden, en vaak vertellen zij ze voor het eerst. De onderduikgeschiedenissen zijn zo divers dat ze stuk voor stuk een documentaire waard zijn. Dat bracht Marcel Prins op het idee ze te verzamelen en te verbeelden. Samen met ontwerper Marcel van der Drift ontwikkelde hij de website herinneringen uitgewerkt zijn tot korte animaties. Boek en website vormen één geheel. Op 28 maart 2010 worden zowel het boek als de website andereachterhuizen.nl in het Joods Historisch Museum te Amsterdam gepresenteerd. Het eerste exemplaar zal door burgemeester Job Cohen uitgereikt worden aan de geïnterviewden.

196 bladzijden €16,95  isbn: 978 90 253 6739 8

Over het project Andere achterhuizen: Met dit project willen de makers een bijdrage leveren aan een meer pluriform beeld van de Joodse onderduik in Nederland gedurende de Tweede Wereldoorlog. Het uitgangspunt wordt gevormd door vijfentwintig interviews met voormalige onderduikers. Deze interviews worden verwerkt in een crossmediaproject bestaande uit een serie van ongeveer zestig korte animaties die worden getoond op de website andereachterhuizen.nl, het boek Het Joods Historisch Museum en de Anne Frank Stichting zullen daarnaast educatieve projecten over onderduiken organiseren op basis van de verhalen uit Andere Achterhuizen en een artikelenreeks in dagblad Trouw.

Doel: Het doel van het project is om de beleving van de betrokkenen invoelbaar te maken. Doordat we al die uiteenlopende verhalen, afwijkende beelden, onderdrukte angsten en beschamende gevoelens leren kennen, krijgen we een beter beeld van wat de onderduik echt betekend heeft.

De website is het centrale onderdeel van dit crossmediaproject en bestaat uit drie lagen. In de eerste, verhalende laag worden de onderduikverhalen getoond door middel van korte animaties in inktpen, die gemaakt zijn op basis van de interviews. Hier worden de persoonlijke geschiedenissen vooral invoelbaar gemaakt. De tweede laag bestaat uit verdiepende informatie die de verhalen in een bredere context plaatst. In een derde laag kunnen bezoekers in de toekomst zelf hun eigen verhalen toevoegen. De manier waarop de website is opgebouwd nodigt op een speelse wijze uit tot verder onderzoek en doorlezen. ‘Andere Achterhuizen’ is geen wetenschappelijk project, maar in de eerste plaats een artistiek project op basis van Nederlands cultureel erfgoed, waarin de persoonlijke verhalen van onderduikers navoelbaar en inzichtelijk worden gemaakt. Een voormalige onderduiker zelf horen praten en diens tekst krachtig verbeeld zien, maakt de urgentie onmiddellijk duidelijk: over een aantal jaren zullen de meeste verhalen letterlijk niet meer naverteld kunnen worden.

Op zaterdag 6 maart verandert de Bijenkorf Amsterdam in een literair festijn; het Feest der letteren. 25 Nederlandse schrijvers, waaronder Rosita Steenbeek, Jan Siebelink, Cees Nooteboom, Remco Campert en Marion Bloem, signeren hun boeken en houden bijzondere voordrachten.
 
Gedurende de gehele dag vinden er door de hele winkel diverse literaire evenementen plaats. Mieke van der Weij interviewt schrijvers in het Damcafé, bekende schrijvers lezen voor op verschillende plekken en Art Jan de Vries leest een six words story voor in de lift. Het hart van het Feest der letteren klopt in de Lichthal van de Bijenkorf Amsterdam op de eerste etage. Tussen 14.00 en 16.00 uur signeren 25 auteurs daar hun werk. De deelnemende auteurs, waaronder Hanneke Groenteman, Renate Dorrestein, Robert Vuijsje, Maarten ’t Hart en Lulu Wang vertegenwoordigen de top van het Nederlands literair gebied.
 
Literaire evenementen
Overige evenementen tijdens het Feest der letteren in de Bijenkorf Amsterdam.
- Naar bed naar bed: bekende schrijvers lezen voor, onder andere Hanneke Groenteman
- Aan tafel: Halil Asar en Cuno van ’t Hoff vertellen verhalen over eten en drinken
- Chambre Séparé: één op één gedichten door bekende dichters in de kleedkamer
- Altijd Oorlog: lezing door Ad van Liempt
- Elevator Pitches: six words story in de lift door Art Jan de Vries
- Silent Disco: verhalen en muziek door Leon Verdonschot
- Hard Gras: verhalen over sport door Arthur van den Boogaard
 
Deelnemende auteurs
Bart Chabot -  Beau van Erven Dorens – Cees Nooteboom – Charlotte Mutsaers – Eva Posthuma de Boer – Franca Treur – Hanneke Groenteman – Jaap Scholten – Jan Siebelink – Jules Deelder – Lulu Wang – Maarten ’t Hart – Marion Bloem – Marion Pauw – Marjan Berk – Midas Dekkers – Nico Dijkshoorn – Peter van Straaten – Remco Campert – Renate Dorrestein – Robert Vuijsje – Rosita Steenbeek – Simone van der Vlugt – Sophie van der Stap – Stine Jensen
 
Exclusieve de Bijenkorf uitgave: De trein naar Oefa
Rosita Steenbeek levert met De trein naar Oefa een prachtige roman af die in drie treinreizen het veelbewogen verleden van de hoofdpersoon ontsluiert. Centaal in De trein naar Oefa staat Aram, een Armeense jongeman van 31 jaar. Voor het eerst na elf jaar bezoekt hij, samen met zijn Nederlandse vriendin, zijn ouders die onlangs om economische redenen Armenië hebben verlaten. Zij wonen nu in Oefa, de in de Oeral gelegen industriestad in Oostelijk Europees-Rusland. “Net zoals zijn ouders Armenië verlieten, vluchtte Aram elf jaar geleden naar Amsterdam, weg van het conservatieve klimaat van de Kaukasus”, vertelt Rosita Steenbeek door de telefoon vanuit haar appartement, gesitueerd in een oud Romeins palazzo. “Weg van de diepe armoede, de bekrompenheid, het gesar en de verbale en zelfs fysieke aanvallen op zijn persoon. Hij werd gehoond om zijn lange haar, zijn gevoeligheid, zijn artistieke kleding. ‘Homo’ werd hij genoemd, in de machocultuur van Jerevan een waar scheldwoord. Naar Amsterdam wilde hij, het walhalla van de vrijheid! Weliswaar vindt hij er de liefde, maar de vrijheid kent beperkingen. Ook hier krijgt Aram te maken met vooroordelen en eindeloze wachttijden voordat hij een paspoort bemachtigd heeft”. De trein naar Oefa is verdeeld in drie hoofdstukken, die elk een memorabele treinreis beschrijven. Rosita Steenbeek vervolgt: “Neem De Rode Pijl, een geweldige nachttrein tussen Moskou en Sint-Petersburg. Dat traject wordt afgelegd in het laatste hoofdstuk van het boek. Ik kon mij uitleven op de talloze avonturen die zich in zo’n trein afspelen: het komen en gaan van mensen, de balalaikaspelers, de zatte Russen die pal naast je een luidruchtig ontbijt van wodka nuttigen”.

Op maandag 1 maart om 20:00 ontmoet Margot Dijkgraaf  Chahdortt Djavann ter gelegenheid van de Nederlandse vertaling van haar boek La muette (vertaling Carolien Steenbergen). In samenwerking met Uitgeverij Sirene.
“Ik ben 15 jaar, ik heet Fatemeh maar ik hou niet van m’n voornaam, ik word binnenkort opgehangen…”.
Tarieven: 6 / 4,5 / 3,5 euro
Informatie en reserveringen: d.bourgois@maisondescartes.nl / 020 531 95 35
 
Op woensdag 3 maart om 20.00 ontmoet Isabella Mallez Assia Djebar ter gelegendheid van het verschijnen van de Nederlandse vertaling van haar boek Nulle part dans la maison de mon pere – Nergens thuis in het huis van mijn vader (vertaling Jan Versteeg).In samenwerking met uitgeverij De Geus.
Tarieven: 6 / 4,5 / 3,5 euro
Informatie en reserveringen:d.bo...@maisondescartes.nl / 020 531 95 35
 
Al onze activiteiten zijn terug te vinden op www.maisondescartes.com

Harry Mulisch opent donderdag 4 maart het vernieuwde Letterkundig Museum. Een grootscheepse verbouwing heeft geleid tot ruim 500 m2 extra tentoonstellingsoppervlak en een helder, transparant gebouw waarin de bezoeker kan dwalen door de wereld van de literatuur.
 
Vanaf 5 maart zijn twee nieuwe vaste tentoonstellingen voor het publiek toegankelijk. In de vaste expositie Het Pantheon. 100 schrijvers – 1000 jaar literatuur presenteert het museum als eerste de Nederlandse en Vlaamse literatuur vanaf de middeleeuwen tot heden. Het is een ode aan het literaire erfgoed van de Lage Landen. Naast schrijvers als Anna Bijns, P.C. Hooft en Gerard Reve zijn ook Hugo de Groot, Vincent van Gogh en Anne Frank opgenomen.
 
In de Nationale Schrijversgalerij ontmoet de bezoeker 500 geschilderde en gebeeldhouwde portretten van schrijvers en dichters: bejubeld, verguisd of vergeten. In samenwerking met De Bezige Bij verschijnt hierbij een full colour catalogus.
 
In aanloop van de opening van Het Pantheon legt Aad Meinderts, directeur van het museum, in dertig dagen een witte roos op de graven van de 100 Pantheon-schrijvers. Zijn literaire pelgrimage is te volgen via twitter (http://twitter.com/Aad_LetMus) en de site wievolgt.com.

Op vrijdag 19 februari verscheen Jeugdherinneringen van J.J. Voskuil (1926–2008) bij Uitgeverij van Oorschot. De herinneringen in dit boek zijn dikwijls hilarisch opgeschreven en altijd helder en doeltreffend geformuleerd. Het verhaal ‘Mijn socialistische jeugd’, dat de hoofdmoot van dit boek vormt, is echter in de eerste plaats een even scherp als ontroerend portret van Voskuils vader. In de oorlogsjaren, Voskuil was 15 of 16 jaar oud, registreerde hij voor het eerst diens kwetsbaarheid: ‘Hij verloor zijn gezag niet, maar hij kwam dichterbij en het gevoel dat hij mij beschermde, maakte geleidelijk plaats voor het gevoel dat hijzelf evengoed beschermd moet worden.’ Er is een passage waarin zijn vader, met hulp van de buren, de meidoorn uit de voortuin omzaagt. Die passage vergeet je niet meer, zo mooi beschrijft Voskuil een vader die buiten de huiskamer niet zo sterk blijkt als zijn zoon zich hem voorstelt. Jeugdherinneringen bevat prachtige beschrijvingen van een jeugd in Den Haag.
Niet eerder gepubliceerde foto’s maken dit boek een must voor liefhebbers van J.J. Voskuil.

Jeugdherinneringen, J.J. Voskuil, Uitgeverij van Oorschot

Van vrijdag 16 tot en met zondag 18 april 2010 opent De Balie haar deuren als Hotel Van Hassel. Schrijfster Sanneke van Hassel nodigt publiek en auteurs uit voor een lang weekend gewijd aan het korte verhaal. Drie dagen lang krijgen de gasten van Hotel Van Hassel in de foyer, het café en alle zalen van De Balie een gevarieerd programma opgediend. Korte verhalen, korte films, muziek en debat, van ontbijt tot na middernacht. Een voorhoede van Europese schrijvers geeft haar visie op het medium.

Deze maand verschijnt bij Uitgeverij Contact De leesclub van Renate Dorrestein.

Zeven montere vriendinnen – Tillie, Jo, Willemien, Annabel, Martha, Leonie en Barbara – vormen een hechte leesclub.  Met z’n allen gaan ze een literaire cruise maken in de Schotse wateren onder leiding van hun allerfavorietste auteur, Gideon de Wit. Maar donderwolken in IJmuiden werpen hun schaduw al vooruit, daar helpen geen krat The Famous Grouse en een tweepittertje aan. Eenmaal op de boot met ’hun’ schrijver loopt alles totaal in het honderd. ‘Ergens wel zonde dat Gideon de Wit het niet heeft overleefd.’ 

De leesclub, Renate Dorrestein, Uitgeverij Contact

Schrijfsters Renate Dorrestein en Lilian Blom in De Pagina Dialogen, een literaire voorstelling.
Schrijfsters Lilian Blom en Renate Dorrestein presenteren in maart en april 2010 vier keer de literaire voorstelling De Pagina Dialogen. In De Pagina Dialogen zijn Blom en Dorrestein vooral zichzelf: twee vrouwen die het leven door en door menen te kennen. Hierover wisselen ze, gezeten aan de keukentafel, op montere toon van gedachten en ze lezen daarbij voor uit eigen werk. Na afloop zullen zij hun boeken signeren.

De twee schrijfsters zijn al jarenlang bevriend en publiceerden in februari allebei een nieuwe roman bij Uitgeverij Contact. Van Blom verscheen op 4 februari de roman Strijkend licht. Dorresteins nieuwe boek, De leesclub, verschijnt op 19 februari. De Pagina Dialogen zullen niet in boekvorm verschijnen en zullen alleen te zien zijn in Utrecht, Baarn, Heemstede en Apeldoorn.

De muzikale omlijsting zal verzorgd worden door de Haarlemse artieste Fredie Kuiper. Zij speelt accordeon en brengt enkele zelfgecomponeerde liederen ten gehore, waarin thema’s als leven en dood, liefde, drank en vrijheid een rol spelen, net als op haar cd Wat heb je te verliezen. Zie ook www.fredie.nl en www.liedtekstopmaat.nl.

De Pagina Dialogen kwamen tot stand in samenwerking met regisseur Adriënne Wurpel, bekend van theaterstukken als MAMA, Gewoon beginnen met Hamlet en Op haar 50ste ontdekte ze de zee. Daarnaast regisseerde zij afleveringen van tv-series als Meiden van de Wit, Westenwind en Spangas.

TOURAGENDA DE PAGINA DIALOGEN vrijdag 5 maart
Boekhandel Selexyz Broese, Stadhuisbrug 5, Utrecht, Aanvang 19.30, zaal open 19.00, Toegang € 5,00, Reserveren verplicht via boekhandel Selexyz Broese, info.broese@selexyz.nl of 030-2335200

woensdag 24 maart, Het Witte Kerkje, Kampstraat 8, Baarn , Aanvang 20.00, Toegang € 10,00, Reserveren verplicht via boekhandel Den Boer, boekhandel@denboer.nl of 035-5426851

zondag 11 april – matineevoorstelling, Het Oude Slot , Ir. Lelylaan 6, Heemstede, Aanvang: 15.00, zaal open 14.30, Toegang € 10,00, Reserveren via boekhandel Blokker, 023-5282472 of info@boekhandelblokker.nl of via Podium het Oude Slot: 06-13133626

16 april  Theater Gigant, Nieuwstraat 377, Apeldoorn, Toegang € 10,00, Gereduceerd tarief €7,50 (leden Gigant en vaste klanten boekhandel Nawijn & Polak) , Aanvang: 20.15, Reserveren verplicht via Theater Gigant, 055 5216346 of www.gigant.nl

Pas verschenen: De sprekende slang van Nico Dros.

Overal ter wereld strijden gelovigen met elkaar over de zuiverheid van hun religie. Vandaag de dag denken Nederlanders graag dat religieuze fundamentalisten vooral in andere culturen of verre werelddelen met elkaar overhoop liggen. Toch is het nog niet zo lang geleden dat dergelijke conflicten zich ook in ons eigen land afspeelden.
De gereformeerde synode van Assen sprak in 1926 het laatste woord over de uitleg van een passage in het bijbelboek Genesis. Was de slang die Eva tot de erfzonde verleidde een reptiel met een vleiend spraakvermogen? Of moest men het dier opvatten als een zinnebeeld van de duivel? Het ging hier om een heuse slang, oordeelde de synode, en wie een andere uitleg voorstond maakte zich schuldig aan Schriftaanranding. Deze uitspraak zou de bron worden van een kerkelijk conflict dat links en rechts in ons land oplaaide en jarenlang de gemoederen beheerste. Dit boek gaat over de ingrijpende gevolgen van Assen voor het Texelse vissersdorp Oosterend, ook wel bekend als het kleine Jeruzalem van het noorden. De later beroemd geworden dominee, J. J. Buskes, werd er ongewild het middelpunt van een felle geloofstwist. Een kerkscheuring was het gevolg en een kwart eeuw lang zouden twee gereformeerde kampen in vijandschap leven.

Schrijver en historicus Nico Dros (1956) schildert dit dorpsdrama in al zijn facetten aan de hand van verklaringen die betrokkenen eerder aflegden. Maar hij doet meer. Hij reconstrueert de geschiedenis van Oosterend sinds de Reformatie en laat zien dat er door de eeuwen heen, onder uiteenlopende noemers, een terugkerende strijd oplaaide tussen absolute en verlichte calvinisten, tussen rekkelijken en preciezen. De sprekende slang is een levendig boek over bijbeldrift, geloofsijver en andere protestantse hartstochten in een dorp. En het is een verhaal over het leed dat ontstaat wanneer gelovigen in zwijmelwijn gedrenkt raken.

Pleidooi voor een nieuwe publieke moraal
 

Dohmen gaat in Brief aan een middelmatige man in op de vraag wat het betekent jezelf te ontwikkelen, te ontplooien, te bilden. In een tijd waarin tradities en ‘grote verhalen’ geen vanzelfsprekende gidsende rol meer vervullen zullen we op eigen kracht betekenis aan ons bestaan moeten geven, daarbij weerstand biedend aan de dwingende verleidingen van markt, wetenschap en technologie. Hoe worden we meer dan alleen calculerende en consumerende burgers?

In zijn boek wijst Dohmen op de noodzaak van de ontwikkeling van een nieuwe publieke moraal, een moraal die mensen ertoe beweegt bewust naar hun eigen leven te kijken, en te streven naar sociale zelfverwerkelijking – naar een zinvol bestaan, te midden van en rekening houdend met anderen.

Joep Dohmen is hoogleraar ethiek aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht.

Brief aan een middelmatige man
Pleidooi voor een nieuwe publieke moraal

Auteur: Joep Dohmen
Verschijnt bij: Uitgeverij Ambo (maart 2010)
Prijs: € 17,95

Het Nederlandse literaire tijdschrift De Tweede Ronde gaat na bijna dertig jaar binnenkort zijn naam wijzigen in KortVerhaal. Die naamswijziging betekent de opmaat voor een serieuze gedaanteverwisseling, aldus uitgever Martijn David van Mouria in Boekblad. Het blad, dat in 1980 werd opgericht door Peter Verstegen en Marko Fondse, gaat de klemtoon leggen op het kortverhaal en wil zijn aantal abonnees opkrikken. “Het zomernummer met korte verhalen en light verse heeft altijd al goed verkocht. Het korte verhaal kan zich in een stijgende belangstelling verheugen. De redactie heeft ook altijd een fijne neus gehad voor vertalingen uit bijzondere landen.”, zegt David aan Boekblad.
Uitgever Mourai wil daarom KortVerhaal een grotere verspreiding geven in de gewone boekhandel, waar De Tweede Ronde nu te weinig beschikbaar is. Het tijdschrift zal in die zoektocht naar nieuwe lezers ondersteund worden door een website, http://www.kortverhaal.nu/. Het nieuwe KortVerhaal hoopt een plek te worden waar meer debutanten een degelijk onderkomen vinden.
De redactie krijgt versterking van Thomas Verbogt en L.H. Wiener, die inzake het kortverhaal een flinke staat van dienst hebben. Verder zetelen Peter Verstegen, Martijn Boven en Willem Jardin in de redactie. Het eerste ‘nieuwe’ nummer verschijnt in maart 2010.
De Tweede Ronde heeft sinds 2006 onderdak gekregen bij uitgeverij Mouria. Eerst verscheen het vanaf 1981 bij uitgeverij Bert Bakker, in 1993 werd het uitgegeven door Van Oorschot.

In 1984 verscheen Hersenschimmen, de indringende en ontroerende roman over het voortschrijdende dementeringsproces van hoofdpersoon Maarten Klein.

In het voorwoord van de nu verschenen 50^ste druk van dit boek vertelt Bernlef over de ontvangst van de eerste druk. De recensies waren ‘gematigd positief’, en op een boekenmarkt in Amsterdam verkocht Bob den Uyl het ene boek na het andere en moest Bernlef genoegen nemen met de verkoop van welgeteld één exemplaar.

Een jaar later was Hersenschimmen toe aan de tiende druk en in 1986 waren er al honderdduizend exemplaren verkocht. Bernlef maakte kennis met het ‘grote publiek’ en werd geconfronteerd met lezers die ervan overtuigd waren dat  ‘ik dan wellicht tijdelijk dement was geweest en me dat nu niet meer herinnerde’. (…) ‘Tegen de gedachte dat alles waar gebeurd zou zijn was kennelijk geen kruid gewassen.’
Ondanks het grote succes, geeft Bernlef toe dat hij toen ook licht teleurgesteld was dat mensen de literaire kant van het boek negeerden.

Tegelijkertijd is nu ook De tweede ruimte verschenen, (zie hiervoor de recensie van Rein Swart op Literair Nederland), een boek met daarin essays over poëzie, en een nieuw boek getiteld Geleende levens.

In Geleende levens speelt Bernlef met het thema identiteit.
Wat is identiteit? Een masker dat je naar believen op en af kunt zetten, of iets dat onvervreemdbaar bij je hoort? In de drie novellen waar Geleende levens uit bestaat onderzoekt Bernlef vragen als deze. De ene hoofdpersoon reduceert tot bijna niets als hem de rol van het soap-personage dat hij jarenlang speelde wordt afgenomen. De andere krijgt door zijn werkgever, de inlichtingendienst, een fictieve identiteit aangemeten totdat hij ontdekt dat de naam die hij draagt wel degelijk iemand toebehoort. En de derde wordt om geheimzinnige redenen uitverkoren voor een veel interessanter leven dan hij eigenlijk had.
Alle drie worstelen ze zich het leven door – zonder de zekerheid of het wel echt hun eigen leven is.

Bernlef was zondag 7 februari 2010 te gast bij Boeken met Wim Brands en bij Met het oog op morgen.
Klik hier als u de uitzending wilt bekijken van Boeken. Klik hier als u de uitzending wilt beluisteren van Met het oog op morgen.

Hersenschimmen, De tweede ruimte en Geleende levens

Auteur: Bernlef
Verschenen bij: Uitgeverij Querido
Prijs: resp. €15,-, €18,95 en € 18,95

Recensie door: Anita Meuleman

Wat beweegt de onbewoonde schommel

Juweeltjes zijn het. De vertellingen van Bernard Dewulf. En dat verdient erkenning. Zijn laatste boek Kleine dagen staat op de longlist van de Libris Literatuurprijs 2010. Op 22 maart wordt bekend of Dewulf bij de zes genomineerden voor de prijs behoort. Kleine dagen is een selectie van columns van Dewulf gepubliceerd op de voorpagina van het Belgische dagblad De Morgen.

Bernard Dewulf is – behalve inmiddels ex-columnist – ook dichter. En dat resoneert in vrijwel elke zin die hij schrijft in zijn boek Kleine dagen. Dat maakt ook dat je als lezer de observaties en gedachtespinsels van Dewulf heel langzaam consumeert. Een voor mij nieuw fenomeen. Ik heb de bundel gekoesterd. Telkens weer verwonderd om de nieuwe sprankelende ‘kleuren’ die maar tevoorschijn blijven komen. Hij spreekt van ‘Stilstaan bij het geheugen van het huis’ en ‘het wegsluipen van zijn kind uit de zwaartekracht’ en over de twijfels van de schrijver zelve.’Ik schrijf alles wat ik niet schrijf. (…). Even was ik er blij mee. Domper op de feestvreugde is altijd weer: wat betekent het?’

Filosofische beschouwingen en mooie observaties over de kleine verschijnselen van alledag, ‘Briesjes zijn de edelste soort wind.’ Dewulf laat zijn woorden schijnen over dingen die eenieder als vanzelfsprekend beschouwt en geeft begrippen een nieuw beeldend gezicht met onverwachte wendingen: ‘De genetische valkuil die ouderdom heet: een zelfmoordaanslag van de tijd.’ En, ‘Een zondagochtend vol verveling. Het huis staat vol doofstomme boeken en het speelgoed staart waardeloos uit hoeken en gaten.’

Voor de lezer is er herkenning. Een annotatie van een verre jeugd, een nostalgisch gevoel van herkenning. ‘De eerste schooldag. Zoveel kindjes. Een zee van moeders’  Of nog mooier: ‘Meisjes kunnen dat, zeggen ze. Zoals ze nu kijken naar elkaar: een verstandhouding van gewapend suikerglas.’

De onderwerpen vindt hij letterlijk dichtbij huis, in zijn eigen omgeving waar zijn kinderen, zijn vrouw en hijzelf participeren in zijn dagelijkse overpeinzingen. Overigens wel vanaf een zekere afstand, geschreven in de derde persoon. ‘Morgen fietst hij mij voorbij, keihard onderweg, ontsnapt naar zijn toekomst.’ Dewullfs woordgebruik is doorspekt met metaforen en verbeeldende – Vlaamse –  woorden: koket, woelwater, wenssteen, scharten. Scharten?

‘Er groeit een vrouw in mijn huis.
Een-twee-drie is ze vijf geworden.
Op een ochtend kwam ze de keuken binnen. Ze zei dag en het was anders. Ze gaf een zoen en hij verschilde. Haar haar hing los, ze had een rokje aan en daaronder lange kousen. Daarin waren haar benen gestegen en ze stapte, ik zocht in verwarring het woord, pront. Parmantig. Koket.’
 
Dewulfs kleine overpeinzingen zijn mooi in balans. De afgeronde stukjes – alle zo’n driehonderd woorden – hebben een nostalgische ondertoon waar je als lezer wel ruimte voor moet maken. Al betrap ik mezelf ook wel op haast bij zoveel rust.
‘Het jongentje ziet en kijkt. Tuin en tijd aan zijn voeten.(….) Wat verdwijnt hij nu haastig in het dikkende donker.’

De titelloze kronieken zijn stuk voor stuk pareltjes die je langzaam tot je moet nemen om de essentie tot je door te laten dringen. Langzaam, laag voor laag. Als een toverbal.

‘Ben jij opa? vraagt ze. Het is geen vraag, het is een marsorder. (…) En zolang ik onderdanig meespeel is zij verlicht. Maar hapert mijn inlevingsvermogen, taant mijn belangstelling of ben ik iets te tegendraads dan vaardigt ze streng haar ultieme oekaze uit. ‘Jij weet niet wie jij bent.’’ 

Bernard Dewulf (Brussel 1960) studeerde Germaanse filologie en is schrijver, columnist, vertaler, dichter en essayist.
Van Dewulf verschenen al eerder verzamelde gedichten in de bundels Waar de egel gaat en Blauwziek. Loerhoek, is een eerdere selectie van de columns van Dewulf in De Morgen. Bijlichtingen en Naderingen, bevatten essays en reisverhalen over kunst.

Kleine dagen

Auteur: Bernard Dewulf
Verschenen bij: Uitgeverij Atlas
Prijs:  € 18,90

BRIEVEN UIT VEERE

Kort geleden kwamen twee onbekende brieven van Nescio boven water. De twee brieven van Nescio (ps. Frits Grönloh) aan zijn vrouw kwamen uit de collectie familiebrieven die bij de erven berust, in tegenstelling tot de rest van de literaire nalatenschap die zich in het Letterkundig Museum bevindt. Nescio is een van de honderd letterkundige ‘iconen’ waarmee het Letterkundig Museum zijn deuren 4 maart a.s. weer opent.

De brieven zijn geschreven in de zomer van 1908 als de schrijver in Middelburg en Veere verblijft. Het is in de brieven alsof Japi de uitvreter aan het woord is: ‘Ik doe aldoor ‘t zelfde net als ‘t water en de Arnemuiders. De eene golf rolt over de andere en daarna zie je ze nooit weer om, zoo leef ik hier, de uren beteekenen hoogstens eten [...]‘

‘Deze bijzonder vondst voegt veel toe aan kennis over de ontstaansgronden van De uitvreter, Nescio’s beroemdste novelle,’ aldus Nescio-deskundige Lieneke Frerichs.

De 26-jarige Nescio moet er een bijzondere ervaring hebben gehad,  in Veere; want waar hij nog slecht op zijn gemak is in de eerste brief: ‘’K begon te vinden dat ik vrouw & kinderen verwaarloosde om malle wegen te loopen waar ik nix te maken had & waar ze me niet wouen hebben,’ spreekt  er een zijnswijze uit de tweede brief die sterk aan De uitvreter doet denken: ‘Zooiets als dit heb ik nog nooit beleefd. Die stokoude Indiers moeten Veere bedoeld hebben toen ze den lui ‘t Nirwana voorhielden, ‘t niet zijnde zijn. Alles is goed en d’r kan niets dan goeds komen. Eigenlijk wordt hier heelemaal niet gedacht. Soms springen mij vanzelf de tranen in de oogen, zoo maar zonder dat ik ergens aan denk, enkel van de welbehagelijkheid.’

Brieven uit Veere verschijnt begin maart bij Uitgeverij van Oorschot..

Recensie door: Ingrid van der Graaf

De Gelukkigen is het derde boek van Yolanda Entius. Het is een overweldigend rijk gevulde roman, qua personages en thema’s, maar een plezier om te lezen. Evenals haar debuutroman Rakelings, die in 2006 bekroond werd met de Selexyz Debuutprijs, is ook haar nieuwe roman een staaltje van filmische vertelkunst en een caleidoscopische weergave van haar personages. Niet zo vreemd, met haar achtergrond als filmmaker. Ze noemde De Gelukkigen, in een interview met Lotje IJzermans in het VPRO radioprogramma De Avonden van 29 november 2009, het tweelingzusje van haar  debuut Rakelings.  Personages uit haar eerste roman spelen dan ook een rol in haar laatste roman. Beide romans zijn gebaseerd op een krantenbericht.

De roman begint en eindigt met een fragment uit het leven van René die door een bizar ongeluk vanaf zijn middel verlamd is. Hij ‘beklimt’ met zijn zoon Stijn een berg. Het is 23 augustus 2008 en zijn zoon duwt hem in zijn rolstoel voor zich uit de berg op. René prijst zich gelukkig dat zijn zoon nog leeft en gaat terug naar die vrijdagavond in het voorjaar van 2002, wanneer hij onderweg in een taxi hoort dat in de Italiaanse Alpen een bus met jonge voetballers van de weg is geraakt. De paniek slaat toe. Zijn zoontje zit in die bus. 
René is getrouwd met Sofie, die in 1982 als dertienjarige in Broekmeer komt wonen. Op haar eerste ontdekkingstocht door de buitenvelden van de nieuwbouwwijk komt ze de achttien jarige René tegen die op het land werkt. Een serieuze jongen die haar verrast gadeslaat. Sofie stelt zich voor als import en hij als ‘Ik ben van hier’, en na een ‘houdoe’ van haar kant gaat ze verder.

Els is de dochter van de plaatselijke drogist en ontfermt zich in de zomer van 1982 over Sofie. Ze zijn onafscheidelijk totdat Nina, de beste vriendin van Els terugkomt van vakantie.  Nina en Sofie worden vriendinnen en Els heeft het nakijken. Els was verliefd op René maar trouwt met de goedmoedige Willem. Nina trouwt met Frank uit de dichtstbijzijnde stad D.. Samen krijgen ze drie kinderen, een jongenstweeling, die ook in de bus zit, en een meisje. Ze is in verwachting van de vierde. In Nina manifesteren zich alle angsten waar ouders na ‘11/09’ en ‘Dutroux’ mee te maken krijgen. Wanneer het noodlot echt toeslaat negeert ze dit. ‘Nina nam op. Het was Olga. Olga van de Poldervogels en ze zei iets over de jongens en de bus, maar ze kon het niet goed verstaan. Eén glaasje dan, dacht ze, ik neem één glaasje. Glimlachend verbrak ze de verbinding en schonk in.’

Mounir en Miriam zijn nieuw in het dorp en horen er niet echt bij. Mounir doet flink zijn best om gezien te worden o.a. door te investeren in de nieuwe kleedkamers van de voetbalvereniging. Hij krijgt het idee om voor een voetbaltraining met de F’jes naar Turijn te gaan. Miriam bezit een groot talent zich te conformeren aan haar omgeving. Wanneer ze samen met Nina en Frank een borrel drinken bij Els en Willem, begint Miriam over dit plan. Aanvankelijk had ze zelf hier ook zo haar twijfels over, maar  in het licht van het gezelschap grijpt ze het aan om Mounir ‘een punt te laten maken’. ‘En zo groeide een idee diezelfde avond nog uit tot een volwaardig plan. Een plan waar, behalve Mounir, niemand echt warm voor liep.’ (…) ‘Mounir zag het wel, die aarzelende reactie, de koele hoofdknikjes, het beleefde lachen, maar hij zag het voor iets Hollands aan. Hollandse zuinigheid, één koekje bij de thee, Hollandse schaamte, nooit eens royaal doen en dat weten, en je dan maar verschuilen achter rede en recht’.

Dan breekt die fatale vrijdagnacht aan. De ouders van de jongetjes verzamelen zich in de voetbalkantine nadat ze van het busongeluk gehoord hebben. Er is één dodelijk slachtoffer te betreuren, niemand weet om wie het gaat.   
‘Daar staan we, ouders, exen, bijna exen; en allemaal onwetend, dertien in totaal, veertien met Sofie erbij. Ze zit thuis, SOFIE. Nadat ik haar gebeld heb, is ze op de bank voor het huis gaan zitten, zoals ze me later vertelde, naast de klimroos die bijna bloeit.’

Het verhaal laat zich lezen als een drieluik waarvan het middenstuk de fatale nacht weergeeft. Alles wat zich voor en na die nacht afspeelt en de personages beweegt, komt in het middenstuk bijeen.  
Al lezende raakte ik gefascineerd door de thema’s en subthema’s die Entius erbij haalt en die nodig blijken om tot een compleet beeld te komen.
Toen ik het uit had drong de associatie zich aan me op van een fotoserie, in M van het NRC  van april 2009 van het fotografen duo WassinkLundgren, waarbij zij ieder vanuit een andere hoek dezelfde situatie fotograferen om deze vervolgens naast elkaar af te drukken. Het ongeziene wordt hierdoor zichtbaar en levert verrassende beelden op. Zo belicht Yolanda Entius haar personages ook vanuit verschillende hoeken. Wat voor de een zichtbaar is, zal voor de ander verborgen blijven. Het verhaal springt door de tijd waardoor je als lezer je ‘kop’ er goed bij moet houden. Wie haar debuut niet gelezen heeft wil ik aanraden dit alsnog te doen.
 

Maandag 1 februari jl was Yolanda Entius te gast bij Kunststof op Radio 1 om te praten over De gelukkigen. Luister de uitzending terug op: http://www.nps.nl/page/programma/424/kunststof/

De gelukkigen

Auteur: Yolanda Entius
Verschenen bij: Uitgeverij Querido
Prijs: € 18.95

Recensie door: Rein Swart

De rijkdom van een leeg innerlijk

In de inleiding schrijft Diski over haar gemengde gevoelens over het reizen. Dit is haar derde ‘reisboek’ na Schaatsen naar Antartica (let wel: met een cruiseschip) en Vreemdeling in een trein (door Noord-Amerika). Ditmaal bezoekt zij Nieuw-Zeeland, Somerset en Lapland. De omstandigheden worden steeds primitiever. Haar behoefte gaat uit naar roerloosheid, een toestand van totale rust, waarin ze haar gedachten de vrije loop kan laten en zich kan verdiepen in de essays van Montaigne, die zich ooit terugtrok uit zijn openbare functies en zich afzonderde op zijn landgoed.

In deel 1 ‘Over afstand’ wordt Diski uitgenodigd voor een boekenfestival in Wellington, Nieuw-Zeeland. Ze gaat daarop in, omdat ze even afstand wil nemen van haar vrij nieuwe leven met de Dichter in Cambridge en waar kan dat beter dan aan het einde van de wereld? Ze besluit om na haar literaire activiteiten enige tijd voor zichzelf te nemen. Ze verlangt: ‘Vreemdheid en vreemderheid zonder blinde wanhoop.’ Voor dat doel heeft ze een huisje gereserveerd ergens in de achterlanden van het Zuider-eiland. Op haar reis daar naartoe komt ze het fenomeen ‘bungeejumpen’ tegen. Tegenwoordig is de beweging niet meer opwaarts naar de hemel, maar naar beneden gericht, stelt ze vast. Op een busstation peinst ze over de reclame-uitingen van een kerkelijke instelling. De stelligheden van het geloof brengen haar op de volgende zelfrelativering: ‘Soms denk ik dat álles, zelfs een zakje snoep, het verdient om gedurende de rest van je leven te worden overpeinsd. Dat zou geen grotere tijdverspilling zijn dan het gezwam waar mijn gedachten voornamelijk uit bestaan.’
Later maakt ze een boottocht over een meer, die verstoord wordt door toeristen met hun zilverkleurige geheugens. ‘…mensen hielden digitale camera’s een armlengte bij zich vandaan om op de nieuwe manier foto’s te maken – nog afstandelijker dan de oude manier, waarvoor in elk geval fysiek contact tussen de lens, de zoeker en het oog vereist was.’ Ze concludeert dat er voor haar, afgezien van haar bijdrage als professionele schrijver, geen enkele reden was om naar Nieuw-Zeeland of waar dan ook naar toe te gaan.

In deel 2 ‘Over roerloosheid’ zoekt ze een invulling van haar verlangen naar rust tijdens een verblijf van enkele maanden in een achterhuis van een schapenboerderij in Somerset, die door de Boerin wordt bewoond.
In hoofdstukken als ‘Over je schuilhouden, over leegte, over wandelen’ gaat het onder andere over schuldgevoelens als ze zich niet laat zien en binnenblijft. Ze verblijft liever in de lege ruimte die zij in zichzelf ervaart en waar ze altijd naar toe kan gaan. Ze heeft een natuurlijke reflex om met rust gelaten te willen worden en niet mee te doen. Achterblijven is voor haar een luxe.
Als kind al hoopte ze op een kwaal waardoor ze niet op school mee zou hoeven doen, maar ze kreeg een schuldgevoel als ze een kwaal voorwendde.
Desondanks maakt ze tochtjes naar zee in de omgeving van een kerncentrale. Tijdens een rit daarheen ziet ze tot haar verbazing kamelen in een weiland.
In ‘Over oppervlakkig zijn’ schrijft Diski dat ze niet gekweld wordt door eenzaamheid. ‘Waarom is alleen-zijn niet martelend pijnlijk, geen gevreesde ontdekkingsreis naar mijn onvermoede innerlijke gebieden, pieker ik.’ Ze ervaart in zichzelf een niets, een oppervlakkigheid. ‘Tenslotte begint de waarheid me te dagen dat deze afwezigheid van een pijnlijke confrontatie met het duistere innerlijk in feite mijn moment van zelfontdekking is.’

In deel 3 ‘Over duisternis’ wordt ze uitgenodigd om op reis te gaan naar Lapland en daar een reportage over te schrijven. Ze stelt zich een verblijf voor in totale duisternis, maar die blijkt daar niet te heersen. Het hoofdstuk ‘Over reisboeken om den brode’ gaat over haar twijfel het aanbod van de reisredacteur aan te nemen en reisjournalistiek te moeten bedrijven. Ze besluit toch te gaan en verblijft te midden van de Samen, die in het noorden van Zweden hun eigen cultuur proberen te beschermen. Tijdens een nacht ligt ze in een lavuu, een soort open tent te midden van een kudde rendieren. Dat is des te erger als je ook nog eruit moet om te plassen bij ruim min dertig graden onder nul. Gelukkig is er een behaaglijk hotel na een doorwaakte nacht en een barre rit op een sneeuwscooter.

De epiloog bestaat uit een verhaal dat Diski schreef in opdracht van de BBC over een fictieve reis door Afrika waarbij ze poste restante brieven aan zichzelf verstuurt. Op het eind volgen adressen van reisorganisaties van de Samen en het internet-adres van de Boerin in Somerset.

Het is nauwelijks mogelijk om deze openhartige beschouwingen, vaak doorspekt met herinneringen aan een nare jeugd, adequaat weer te geven. Diski schrijft ontwapenend en met een groot zelfbewustzijn, op het neurotische af. Ze is een hypochonder vol schuldcomplexen, zegt ze zelf. Maar dat levert prachtige literatuur op van een grondig denker, die zichzelf niet spaart.

Over reizen, rust en rendieren

Auteur: Jenny Diski
Vertaald door: Inge Kok
Verschenen bij: Uitgeverij Atlas (2008)
Prijs: € 19,95

In april 2010 zal de debuutroman van Detlev van Heest, De verzopen katten en de Hollander bij Uitgeverij van Oorschot uitkomen.

Zes jaar woont Detlev van Heest met zijn vrouw in het buurtschap Nieuwloofwijk in Tokyo. De eesret tijd van hun verblijf schrijft van Heest nog voor nederlandse bladen, maar zijn productie is stilgevallen. In plaats daarvan boekstaaft hij zijn contacten met Nieuwloofwijkers nauwgezet. Booreiland, zijn kapper, is een van hen. De Nieuwloofwijk leven er hun levens, meestal langs elkaar heen, soms een beetje met elkaar. de geportretteerden komen zo dichtbij dat de lezer ze bijna als zijn eigen buren zal ervaren. Ze roddelen, drinken veel groene thee, ze tobben. Ze worden ziek, sterven zoals in Booreiland. In klein verband is er veel te beleven maar het blijft niet klein De verzopen katten en de Hollander stulpt een in zichzelf gekeerde samenleving om. het schetst het verval van een weemoedig stemmende sfeer vast die verbonden is met verleden en hopeloze vooruitzichten.

De schrijver J.J. Voskuil, die in een levendige correspondentie met Van Heest verwikkeld was, schreef: ‘Wat zo aardig is aan uw dagboek is dat ik in uw reacties op uw omgeving veel veel herken. Het valt mij bijvoorbeeld op hoe uw aandacht, bij alles wat gelijk blijft, onmerkbaar verschuift, alsof u met een lantaarn een pikdonkere omgeving afzoekt.’

Op deze wijze schildert Van Heest een bij uitstek niet-exotisch tafereel. Door de tijd heen ontstaan zo eveneens een portret van de schrijver zelf, zijn vrouw, hun verleden, twijfels, angsten, miscommunicaties. De verzopen katten en de Hollander is het eerste deel van een intrigerend tweeluik. Het biedt de lezer een nieuwe kijk op Japan. Aan het einde van dit boek emigreert Van Heest met zijn vrouw en kat naar Nieuw-Zeeland, waar zich een drama ontvouwt dat wortelt in het eerste boek.

Recensie door: Carolien Lohmeijer

‘Hij wilde leven’

Jarenlang hoort Jan Brokken, journalist bij Vrij Nederland, iemand in het belendende appartement op de Brouwersgracht piano studeren. Brokken is zelf goed op de hoogte van klassieke muziek en kan beoordelen dat wat hij hoort, niveau heeft. Als hij vijf jaar later in een concert zit van de Russische pianist Youri Egorov, herkent hij het spel van zijn buurman. Ze maken kennis en Brokken schrijft hij een artikel over hem. Dit is het begin van een hechte vriendschap.

Egorov vlucht eind jaren zeventig uit de Sovjet Unie. Hij is een virtuoos pianist. Na zijn vlucht komt hij in Amsterdam terecht. Van daaruit maakt hij over de hele wereld furore.

Youri mag in de Sovjet Unie dan wel gelden als een meesterpianist, hij is ook homo. Daarvoor kan je in de Sovjet Unie van 1976 veroordeeld worden tot jaren dwangarbeid in Siberië. Om zichzelf niet te verraden forceert hij zich anders te praten en te kijken. Zelfs zijn manier van lopen past hij aan. Ook cultureel voelt hij zich beperkt, niet alleen als uitvoerend kunstenaar maar ook in wat hij mag zien en lezen. Als hij als vervanger van een ander in Europa mag optreden merkt hij tot zijn verbazing dat er in het vliegtuig geen vertegenwoordiger van het Sovjetimpresariaat naast hem zit. Pas dan realiseert hij zich dat hij zo’n kans niet vaak meer zal krijgen. Hij vlucht.

Youri loopt in Nederland vrijwel direct in de armen van Jan, een landschapsarchitect. In hun huis is het naar Russisch recept, een komen en gaan van diverse hechte vrienden, een enkele vriendin en – na optredens – van bewonderaars. Youri wordt steeds succesvoller en geniet van alle vrijheden die zijn nieuwe leven hem biedt. Hij speelt, reist, drinkt, leest, blowt, luistert, feest en geniet volop van de Amsterdamse homoscene. Tot hij aids krijgt. Aidsremmers bestaan nog niet en in 1988 overlijdt hij. Hij is dan 33 jaar.

Op een prachtige manier vertelt Jan Brokken diens verhaal in In het huis van de dichter.
Een boek dat veel meer biedt dan alleen het indrukwekkende en tragische levensverhaal van een meesterpianist.
Uiteraard is het boek een beschrijving van de artiest Egorov, hoe hij zich voorbereidt, hoe zenuwachtig hij kan zijn en hoe veeleisend soms. Zijn mening over componisten en hun vertolkers. Meestal ingegeven door gefundeerde muzikale waarden, soms ook door emoties: Rachmaninov wilde hij bijvoorbeeld niet spelen omdat die te veel op begrafenissen van Sovjetleiders werd gespeeld.
In het huis van de dichter is daarnaast ook een tijdsbeeld van het benauwde leven in de Sovjet Unie in de jaren zeventig en tachtig in contrast met het vrije Amsterdam uit die tijd: ‘Hij had op geen beter moment naar Amsterdam kunnen komen. Aan het einde van de jaren zeventig brak een culturele lente aan.’
‘En passent’ schrijft Brokken korte wetenswaardigheden over bijvoorbeeld het Concertgebouw, de Jordaan of de krakersbeweging. Over repetities met mindere goden of de opnames in de Abbey Road studio’s.

Brokken is een echte verteller. Hij heeft ongetwijfeld een ode aan de musicus Egorov willen brengen met dit boek. Maar veel meer dan dat, is het eigenlijk de weerklank van hun vriendschap. Een warm en betrokken portret, dat heel dichtbij komt maar nergens klef en voldoende kritisch. Brokken bewondert Egorov als pianist maar houdt van hem als een ware vriend.

In het huis van de dichter

Auteur: Jan Brokken
Verschenen bij: Uitgeverij Atlas (2008)
Prijs: € 19,95

Het bestuur van de Stichting Woutertje Pieterse Prijs nodigt u uit voor een speciaal programma rond de bekendmaking van de winnaar en de uitreiking van de Woutertje Pieterse Prijs 2010 op 4 maart in  Theater De Balie aan de Kleine-Gartmanplantsoen 10 in Amsterdam. De Ontvangst is om 14:30 en het programma begint om 15:00 uur.
 
Programma
·   Welkom door bestuursvoorzitter Marja Käss
·   Woutertje Pieterse Lezing door Bibi Dumon Tak: De opgejaagde pen
·   Juryvoorzitter Frank Groothof leest het juryrapport voor en maakt de winnaar bekend
·   Prijsuitreiking
·   Aandacht voor de winnaar
·   Het ‘Rooverslied’, uitgevoerd door Daniël Samkalden
 
Na afloop van het programma heffen we het glas op de winnaar.

 
Dit programma wordt georganiseerd in samenwerking met de SLAA
Informatie  Stichting Woutertje Pieterse Prijs
 Marjolein van Putten, Tel: 020 4272713
 wpp@woutertjepieterseprijs.nl, www.woutertjepieterseprijs.nl
 
Meldt u zich aan uiterlijk op 19 februari aanstaande – dus vóór uw eventuele vakantie!
Het aantal plaatsen is beperkt, wie zich niet heeft aangemeld krijgt mogelijk geen toegang. Mocht na aanmelding blijken dat u toch verhinderd bent, wilt u dan zo vriendelijk zijn om ons dat z.s.m. te laten weten?

 Recensie door: Margo Zuidema

Op het ‘Invalidenfriedhof’, één van de oudste begraafplaatsen in Berlijn, liggen veel Pruisische militairen begraven; er liggen mensen die gedood hebben en mensen die gedood zijn. Weinigen zijn een natuurlijke dood gestorven. Er liggen veel generaals, admiraals, kolonels, majoors en bekende jachtvliegers. En tussen al deze graven bevindt zich het graf van een vrouw, het graf van Marga von Etsdorf, één van de eerste vliegeniersters van Duitsland. Op haar grafsteen, een zwerfkei, staat de tekst: Vliegen is het leven waard.

‘Ja,’ zegt de ik, ‘zij is de reden waarom ik hier ben. Ik dacht eerst dat ze was neergestort, maar las dat ze zich na een crash in Syrië, in Aleppo, had doodgeschoten. Dat wekte mijn nieuwsgierigheid.’ De verteller in de roman Halfschaduw wordt rondgeleid over de begraafplaats door een man van vijftig die vertelt over degenen die er begraven liggen. Deze gids heeft tijdgenoten van Marga gesproken en bezit nog een sigarettenetui van haar met de inscriptie M v E en Ch v D.

Het gesprek tussen de verteller en de gids wordt regelmatig verstoord door stemmen:

‘Wat is dat voor gefluister? …

Jigadal wejitkadasj sjemee raba…’

‘Alles is ver weg, er ligt zoveel zand op.’

‘Daar heb je hem weer. Wat mompelt hij?

Koud. Koud.’

‘En dat daar, dat geschreeuw, dat gepraat van die hoge stem, ademloos, hijgend, vrijwel onverstaanbaar? Wat hijgt hij?’

Het zijn de doden die zich met het gesprek gaan bemoeien. De gids vertelt de verteller, en de lezer, van wie de stemmen zijn die opklinken uit de graven.

Uwe Timm heeft zich voor zijn roman Halfschaduw gebaseerd op documenten uit het leven van Marga von Etzendorf. Zij is de eerste Duitse vrouw die solo van Berlijn naar Japan vloog. In de roman lopen fictie en werkelijkheid door elkaar en laat de schrijver een liefdesgeschiedenis opbloeien tussen de vliegenierster en een Duitse consul. In het verhaal wordt Marga na haar solovlucht in Japan als een held onthaald. Onder de wachtenden op het vliegveld is Christian von Dalhem, de Duitse consul. Omdat alle hotels volgeboekt zijn, biedt Von Dalhem Marga aan dat zij op zijn kamer mag overnachten; hij zal op de gang gaan liggen. Maar dat wil Marga niet en ze besluiten de kamer door middel van een gordijn te splitsen. Von Dalhem vertelt dat hij in de oorlog jachtvlieger geweest is. In het halfdonker praten ze over de vliegerij en delen ze herinneringen. In die nacht wordt Marga iemand anders. Ze hebben wel bij elkaar maar niet met elkaar geslapen, maar het is duidelijk dat zij bepaalde gevoelens voor hem heeft, zij meer voor hem dan hij voor haar.

Von Dalhem is gaan vliegen om de loopgraven te ontvluchten; hij is nu consul met een speciale missie in Japan en net teruggekeerd uit China van een geheime missie. Marga is van jongs af aan geïnteresseerd in vliegen en ziet haar vluchten als een daad om de mensen over zee een hart onder de riem te steken na de vernedering van Duitsland en het schandalige verdrag van Versailles. Marga beschouwt zichzelf als ambassadeur van het vreedzame Duitsland. Voor Von Dalhem is vliegen geen propaganda, maar een vorm van snel bewegen.

Marga vliegt driemaal naar andere continenten: naar Afrika, naar Azië en naar Australië. In Syrië maakt zij een fout: zij landt met rugwind. Het toestel raakt zwaar beschadigd. Zij wordt opgevangen door Franse militairen en naar hun officiershuis gebracht. Daar verstuurt ze eerst een telegram en gaat daarna naar haar kamer. Even later horen de Fransen twee schoten: Marga von Etzdorf heeft met een machinepistool een eind aan haar leven gemaakt.

Het liefdesverhaal is maar een deel van de roman. Het verhaal van de ontmoetingsnacht van Marga en Von Dalhem wordt afgewisseld met herinneringen van de overledenen aan Marga, maar zij vertellen ook verhalen over de Duitse oorlogsgeschiedenis. Af en toe is er een kakofonie van stemmen die spreken en is het niet duidelijk wie wat zegt. Maar dat is niet storend. Met de gespreksflarden van overleden nazi-grootheden en hun slachtoffers heeft de schrijver een unieke manier gevonden om de gruwelen van het fascisme weer te geven. Uwe Timm heeft met Halfschaduw een bijzondere roman toegevoegd aan zijn indrukwekkende oeuvre.

Uwe Timm werd in 1940 in Hamburg geboren. Hij studeerde filosofie en germanistiek. Met de roman De ontdekking van de curryworst brak Timm internationaal door. Zowel in De ontdekking van de curryworst als in het succesvolle Mijn broer bijvoorbeeld werpt Timm een nieuw licht op het Naziregime van Duitsland. Uwe Timm wordt in Duitsland als een van de belangrijkste schrijvers van zijn generatie beschouwd.

Halfschaduw

Auteur: Uwe Timm
Vertaald door: Gerrit Bussink
Verschenen bij: Uitgeverij Podium
Prijs: € 19,50

Een gesprek over macht en machteloosheid, cirkels en atmosfeer

De vierde aflevering van VersSpreken gaat over een gedicht van Mark Insingel, de grote maar zeker in Nederland altijd een beetje obscuur gebleven Vlaamse dichter die bekend werd met zijn als concrete poëzie bestempelde gedichten in bundels als Perpetuum Mobile (1969), Modellen (1970) en Posters (1974). Het titelloze gedicht dat in deze aflevering besproken wordt, heeft minder visueels, maar is daarom niet minder een constructie. Het komt uit de bundel Het is zo niet zo is het (1978).

VersSprekers en dichters Hélène Gelèns, Samuel Vriezen, Matthijs Ponte en Joost Baars verkennen de ruimte die de constructie schept en buigen zich over de vragen die het oproept, waaronder: hoe politiek is het gedicht op te vatten? En is er ontsnapping mogelijk uit het brandende gebouw en uit de cirkel van macht en machteloosheid? Wie zijn het die het gebouw uiteindelijk betreden om zich om de lichamen te bekommeren?

VersSpreken is een podcast over poëzie. In VersSpreken schuiven steeds vier dichters aan om te praten over één enkel gedicht. Er worden verschillende leesingangen geprobeerd, ideeën uitgewisseld, waar nodig de confrontatie gezocht. Zo hopen de initiatiefnemers de leesmogelijkheden van het gedicht te verkennen én te vergroten. Poëzie wordt zo toegankelijk gemaakt zonder haar te versimpelen, en uitgediept zonder haar toegankelijkheid te beschadigen. De gesprekken in VersSpreken worden voorafgegaan door een voordracht van het te bespreken gedicht, van opnames uit archieven of die door VersSpreken zelf worden gemaakt.

Gedicht
Het besproken gedicht is hier te lezen.

Getuigenissen van de dapperste vrouw van Afghanistan

‘Deze drugsbazen en krijgsheren zijn gevaarlijker voor de toekomst van ons land dan de taliban.’ Toen Malalai Joya deze woorden uitsprak in het Afghaanse parlement en dit later op televisie met een beestenstal vergeleek, wist ze dat haar leven nooit meer hetzelfde zou zijn. Ondanks de levensbedreigingen en intimidaties zet de jonge activiste haar strijd onverminderd voort. In Een vrouw tussen krijgsheren vertelt ze de tragische recente geschiedenis van haar land aan de hand van persoonlijke ervaringen die ze optekende in haar dagboeken. Haar persoonlijk verhaal is aangrijpend, inspirerend en kritisch ten aanzien van één van de langst lopende conflicten in onze tijd. In 2008, het jaar waarin Joya Nederland bezocht, zond de actualiteitenrubriek Eén Vandaag een portret van haar uit.

Malalai Joya (1978) werd door de BBC uitgeroepen tot de dapperste vrouw van Afghanistan en ze wordt vaak vergeleken met Birma’s Aung San Suu Kyi. Ze was nog geen dertig jaar oud toen ze al internationale erkenning genoot als (voormalig) parlementslid van Afghanistan en als vurig pleitbezorgster voor vrouwenrechten, democratie en vrijheid van meningsuiting. Sinds haar schorsing in 2007 leeft Malalai Joya clandestien, onder bewaking en steeds in een andere woonplaats. Een vrouw tussen krijgsheren is haar eerste boek.

Deze week is Joya in Nederland. Je kunt daarbij zijn.

Waar: SPUI25, Spui 25-27 in Amsterdam
Tijdstip:  woensdag 17 februari 2010
Aanvang: 20:00 uur  
Entree: Toegang tot de activiteiten in SPUI25 is gratis. U dient zich wel van tevoren aan te melden via deze link. https://form.cms.uva.nl/_form.cfc?source=http://www.spui25.nl/spui25/object.cfm/749AC712-1321-B0BE-6847B934B6B0246E

Een vrouw tussen krijgsheren

Auteur: Malalai Joya
Vertaald door: Marjolijn Stoltenkamp
Prijs: € 19.90
Verschenen bij: Uitgeverij De Geus

Hij boog zich naar me toe en fluisterde hees: ‘Er is iets aan de hand… mijn verleden speelt op… mijn twee levens, overdag en ’s nachts vallen samen. Ik moet met je praten’.
Ik begreep waar hij op doelde. Al sinds zijn jeugd, die hij in Hongarije gedurende de Holocaust had doorgebracht, leidt Bob een dubbelleven: een leven overdag als innemende, toegewijde en onvermoeibare hartchirurg, en een leven ’s nachts, wanneer hij in zijn dromen wordt geplaagd door afschuwelijke herinneringen. Over zijn dagleven wist ik alles, maar tijdens de vijftig jaar van onze vriendschap had hij zelden iets losgelaten over zijn nachtleven, laat staan dat hij ooit expliciet om hulp had gevraagd.

Hiermee begint de novelle Ik waarschuw de politie van Irvin D. Yalom. In dit boekje hebben de ik-persoon en zijn vriend Bob Berger een gesprek over de ervaringen van de laatste tijdens de Tweede Wereldoorlog. Beiden zijn Joods, maar de één bracht die tijd in Hongarije door, de ander veilig in de Verenigde Staten. Het boekje is ongetwijfeld door uitgeverij Balans uitgegeven om mensen nieuwsgierig te maken naar andere, reeds eerder verschenen boeken van Yalom. Daar zijn ze wat mij betreft wel in geslaagd.

Irvin D.Yalom is psychiater. Naast vakliteratuur schreef hij ook de romans Nietzsches tranen , De therapeut en De Schopenhauerkuur. Deze drie titels zijn tot 7 april 2010 tegen inlevering van een bon uit de novelle, tijdelijk in prijs verlaagd. Yalom woont en werkt in Californië.

Ik waarschuw de politie

Auteur: Irvin D. Yalom (& Robert L. Berger)
Verschenen bij: Uitgeverij Balans (2010)
Vertaald door: Frans van Delft
Prijs: € 5,-

Het veelbelovende Italiaanse debuut van Andrea Bajani, Wie houdt dan stand, is nu vertaald en verschenen bij uitgeverij Athenaeum.

‘Ik kom snel weer terug,’ zegt Lorenzo’s moeder als ze op het punt staat voorgoed naar Roemenië te vertrekken. Ze wil daar samen met haar nieuwe liefde hun bedrijf voortzetten en laat Lozenzo bij zijn stiefvader achter. Hij zal haar pas terugzien als hij op achttienjarige leeftijd naar Boekarest reist om haar begrafenis bij te wonen.

Interview met Andrea Bajani

In Nederland zijn jonge Italiaanse schrijvers op het moment erg populair, zoals Niccolò Ammaniti en Paolo Giordano. Hoe zie je je eigen plaats in deze nieuwe generatie Italiaanse schrijvers?

Ik heb het idee dat de nieuwe generatie sterk de behoefte voelt over haar eigen land te vertellen. Er heeft de laatste dertig jaar een grote verandering plaatsgevonden, en wij zijn de eerste kinderen van die ‘antropologische’ revolutie. Brecht zei dat je alles wat er gebeurt niet zomaar als ‘normaal’ moet beschouwen. En in Italië is er iets indrukwekkends, heftigs, abnormaals gebeurd dat echter tot op heden als normaal wordt gezien. Onze generatie is volgens mij op zoek naar een manier om deze abnormaliteit in woorden uit te drukken. Het land is armer geworden, vulgairder, ja zelfs treuriger: wat is er gebeurd? Ik heb het gevoel dat we allemaal op onze eigen manier proberen deze vraag te beantwoorden.

In Italië wordt gezegd dat je schrijft ‘als een vrouw’. Hoe zie je dat zelf?

Dat werd gezegd door mensen die niet konden begrijpen dat een man zo diep kon doordringen in het hoofd van een vrouwelijk personage, te weten Lula. Ik ben van mening dat er in de literatuur geen geslacht bestaat en dat het enige wat telt de pietas is, oftewel het gevoel dat in staat stelt tot in de diepste diepte van de mens door te dringen. Daar, in die diepte, is er angst, vreugde, pijn en geluk. Dat zijn geslachtsloze gevoelens. Het zijn waarheden, en als de literatuur erin slaagt die te beroeren, die te laten zien, al is het maar even, om ze kort te doen oplichten voor de ogen van de lezer, hoe omfloerst ook, dan heeft ze haar ware doel bereikt.

De titel is een regel uit de beroemde psalm ‘De profundis’. Waarom laat je die psalm op zo’n prominente plek terugkomen?

We leven in een wereld waarin conflicten altijd worden opgelost door schuldigen aan te wijzen. Is de schuldige eenmaal gevonden, dan verdwijnt de zaak in het archief en kan hij vergeten worden. En toch is het al te gemakkelijk alleen maar te denken in termen van ‘schuld’. Relaties tussen mensen zijn altijd veel complexer dan ze lijken. Zodra je je gaat verdiepen in wat mensen ertoe brengt bepaald gedrag te vertonen, wordt alles meteen ingewikkelder, en tegelijkertijd fascinerender. In een relatie als die van moeder en zoon zoals ik die beschrijf in mijn roman ligt het voor de hand de moeder als schuldige aan te wijzen, vanwege het simpele feit dat ze haar kind heeft verlaten. Maar wanneer je je gaat verdiepen in het waarom van haar gedrag, in het verleden van die vrouw, in het verdriet dat degene die verlaat voelt, dan wordt het een heel ingewikkeld en pijnlijk verhaal.

Hoe heb je je inspiratie gevonden voor dit verhaal?

Er wordt me altijd gevraagd of het autobiografisch is, en dat is niet zo, ook al is literatuur altijd wel op een of andere manier autobiografisch. Maar het was wel een verhaal waar ik al jaren mee rondliep. Ik wilde graag iets doen met het thema verlating, gezien zowel in maatschappelijke als in persoonlijke zin. Ik ben ervan overtuigd dat verlating, of verlatingsangst, voor een groot deel een verklaring is voor het gedrag van de mens. Afgunst, jaloezie en angst zijn allemaal gevoelens die voortkomen uit de angst verlaten te worden. We komen verlaten ter wereld. Na negen maanden gezamenlijk leven worden we verlaten, en de rest van ons leven proberen we met dat moment in het reine te komen. Dat geldt, nogmaals, zowel voor persoonlijke relaties als voor sommige relaties in het sociale, openbare leven. Politiek betekent anderen machtigen, anderen vertrouwen, jezelf aan anderen toevertrouwen en hopen dat je niet in de steek gelaten wordt…

Je verhaal is sterk ontroerend maar er is ook plaats voor maatschappijkritiek. Vind je dat ieder literair werk tot op zekere hoogte de taak heeft mensen een spiegel voor te houden?

Volgens mij kun je niet schrijven over een persoon, een gevoel, zonder het geheel in een specifieke context te plaatsen. Elk tijdperk ondergaat zijn lijden op een eigen manier. De manier waarop vandaag de dag geleden wordt is volstrekt anders dan die van vijftig jaar geleden. Er is sprake van fragmentatie, van groeiende eenzaamheid, die je niet kunt verklaren door alleen maar naar het innerlijk leven van de mensen te kijken. Daarom is het voor mij onontbeerlijk te proberen door te dringen in de contradicties van mijn eigen tijd. Daar, in de manier waarop men zich tot zijn eigen tijd verhoudt, ligt de crux, het mysterie dat eenieder vertegenwoordigt. Voor mij was de uitdaging een verhaal over iemand die verlaten wordt af te zetten tegen het beeld van het westen dat de eigen arrogantie, de eigen wil tot overheersen laat doorgaan voor een mythe. En om te bedenken dat die twee zaken niet zo ver uit elkaar lagen…

The lovely bones vanaf 25 februari in de bioscoop

In 2005 verscheen De wijde hemel door Alice Sebold. Op Literair Nederland is toen een lovende recensie van Pauline van der Lans verschenen. De wijde Hemel is nu verfilmd door regisseur Peter Jackson die ook The Lord of the Rings-trilogie verfilmde, en zal onder de titel The lovely bones op 25 februari 2010 in première gaan.
Over die film schrijft Pauline van der Lans: ‘Hopelijk legt Jackson het accent niet teveel op het oplossen van de moord. Ook moeten we afwachten of hij de in het boek alomtegenwoordige vrouwenliteratuur een goede plek in de film kan geven. Als hem dit onverhoopt niet lukt dan wacht ons gelukkig een aangenaam alternatief: De wijde Hemel ademloos lezen en herlezen.’

De film vertelt het verhaal over een veertienjarig meisje Susie Salmon (gespeeld door Saoirse Ronan) dat vermoord wordt en vanuit de ‘tussenwereld’ haar familie en moordenaar gadeslaat en toekijkt hoe zij omgaan met haar verdwijning. Ze bevindt zich in een wereld waarin fantasie en droom twee belangrijke ingrediënten zijn geweest voor Jackson. De beelden zijn dus niet gebaseerd op religieuze overtuigingen, maar op de emotionele belevenissen in de tussenwereld van de veertienjarige Susie. Wat belangrijk is, is de hoop en de kracht die deze uitstraalt. Deze tussenwereld is in The Lovely Bones prachtig in beeld gebracht.

Volgens de regisseur was dit ook één van de leukste dingen om te doen: het vastleggen van de tussenwereld van Susie die probeert te ontrafelen waar ze terecht is gekomen. Zodra ze doorheeft waar ze is, zet ze alles op alles om haar vader (gespeeld door Mark Walhberg) te laten weten wat er met haar gebeurd is. Rachel Weisz speelt Susies moeder en Susan Sarandon is de grootmoeder in deze ontroerende én spannende film.

The Lovely Bones draait vanaf 25 februari in de bioscoop.

Via Literair Nederland kan je kans maken op 2 vrijkaartjes voor The Lovely Bones.

Je hoeft daarvoor slechts de volgende vragen te beantwoorden:
1. Wat is de naam van de vader van Susie Salmon
2. In welke Amerikaanse staat speelt het verhaal zich af?
Stuur vóór 1 maart een e-mail met je naam en adres en je antwoorden naar: caro...@literairnederland.nl">caro...@literairnederland.nl
Onder de goede inzendingen wordt geloot. Prijswinnaars krijgen hun prijs thuisgestuurd. Over de uitslag kan niet worden gediscussieerd.
Bij de laatst literaire video is een trailer en een blik achter de schermen van de film te zien.
De wijde hemel

Auteur: Alice Sebold
Vertaald door: Molly van Gelder
Verschenen bij:  Uitgeverij Cargo
Prijs: € 10,-

Fotografe Nicole Segers reisde in 2007 naar de Bosporus, het gebied dat de grens tussen Europa en Azië markeert en dwars door Istanbul loopt. Ze nam de veerpont die tussen de twee continenten vaart. Onderweg maakte ze een fotoserie die verslag doet van haar tocht tussen de twee oevers en van het leven in de stad die twee werelddelen met elkaar verbindt. Haar foto’s, die op een tentoonstelling in de Kunsthal in Rotterdam getoond worden, zijn een aaneenschakeling van ontmoetingen, zowel op het dek van de veerpont als in de stad. Aan boord wordt thee gedronken, de krant gelezen en mijmerend uit het raam gestaard. Op het vasteland hangt de was te drogen, wordt vis aan de man gebracht en is te zien wat zich binnenskamers afspeelt: in de woonkamer, bij de kapper en in een provisorische kantine.

Segers’ fotoserie laat het contrast zien tussen de kortstondige en betrekkelijke rust tijdens de tocht op het water, tegenover de hectiek en levendigheid van de stad. Bij uitgeverij Lemniscaat verschijnt Het veer van Istanbul, Ontmoetingen langs de Bosporus met de foto’s van Nicole Segers en de teksten van Irene van der Linde.

Eerder presenteerde de Kunsthal Segers’ fotoserie “Het einde van Europa” (2004).

Zie ook www.kunsthal.nl voor de tentoonstelling.

Het veer van Istanbul, Ontmoetingen langs de Bosporus

(ISBN 978 90 477 0215 3, prijs € 37,50).

Binnenkort verschijnt op Literair Nederland  een recensie van dit boek.

Trailer van de film The Lovely Bones

De stad en de letteren

In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen presenteert de Stichting Literaire Activiteiten Utrecht (SLAU) een avond over de stad en de letteren. Wat is de betekenis van literatuur voor een stad? Hoe zorg je voor een bruisend literair klimaat voor schrijvers én lezers? En welke rol speelt de stad in de literatuur? Hoogleraar Literatuur en Samenleving Frans Willem Korsten zal spreken over de literatuur in de stad en Jan-Hendrik Bakker spreekt over de stad in de literatuur naar aanleiding van zijn boek Welkom in Megapolis. Merijn Schipper interviewt de sprekers.

Debat over de letterensituatie in Utrecht: raadsleden reageren. Er is momenteel een kaalslag gaande in de Utrechtse letteren: De Nacht van de Poëzie is zo goed als ter ziele, het Poëziecircus moet in de loop van het voorjaar na 14 jaar zijn deuren sluiten en aan SLAU is een halvering van de subsidie aangekondigd. Dat betekent dat de keuzes die het College van B &W en de raadsleden nu maken desastreuze gevolgen hebben voor Utrecht als literaire stad. De letterenactiviteiten worden nagenoeg weggevaagd. Hoe kan dat in een stad die zichzelf de komende jaren manifesteert als Stad van Kennis en Cultuur en in 2018 zelfs Culturele Hoofdstad wil zijn? Raadsleden van de voornaamste politieke partijen gaan onder leiding van Friso Wiersum in debat over de toekomst van de Utrechtse letteren.

Er wordt niet alleen gesproken over de letteren, er is gelukkig ook poëzie: Dichter Peter Knipmeijer presenteert het Utrechtgedicht van de maand februari. Daarnaast hoort u Ingmar Heytze, Ingeborg Klarenberg, Lennard van Rij, Nanne Nauta en Paul van den Hoven, de schrijvers van de eerste vijf Utrechtgedichten die sinds september 2009 maandelijks op uitnodiging van Kunstliefde en SLAU worden geschreven. De Utrechtgedichten worden mede mogelijk gemaakt door Corio en Rabobank Utrecht.

Dichter Alexis de Roode zorgt voor zijn vaste (markt)boekenrubriek en met de befaamde boekenbingo krijgt u de kans huiswaarts te keren met een juweel van een bundel of een boek.

15 februari, 20:00 uur Café Van Wegen, Lange Koestraat 15, Utrecht – toegang gratis

Opnieuw ‘undercover’, opnieuw onthutsend

‘Wallraffen’, onderzoeksjournalistiek bedrijven onder een valse identiteit. Het is in Zweden een werkwoord geworden.
Günther Wallraff schokte in 1985 heel West-Europa met zijn boek Ik (Ali) dat een bestseller werd. Hierin deed hij als undercoverreporter verslag van het leven als gastarbeider. Weinigen hebben meer misstanden aan het licht gebracht dan hij, voor veel jonge journalisten is hij een voorbeeld. Nu is hij, voor het eerst na bijna 25 jaar, opnieuw undercover gegaan en heeft daarover geschreven.

In Heerlijke nieuwe wereld – de titel is een verwijzing naar het beroemde boek van Aldous Huxley – legt hij de donkere kanten van onze maatschappij bloot. Als ‘Michael G.’ onderzoekt hij de gang van zaken in callcenters. Hij werkt in een fabriek die broodjes bakt voor supermarktketen Lidl. Daar wordt hij tot de rand van de uitputting gebracht en loopt hij regelmatig brandwonden op. En hij leeft als dakloze, waarbij hij bij temperaturen van min twintig de nacht op straat doorbrengt.
Met zijn reportages wil Wallraff aandacht vragen voor de schrijnende omstandigheden waarin sommige van onze medemensen leven.

Ter gelegenheid van de verschijning van Heerlijke nieuwe wereld brengt Günter Wallraff half februari een bezoek aan Nederland. In het Goethe Instituut in Amsterdam gaat Koen Haegens, redacteur/correspondent van De Groene Amsterdammer met hem in gesprek.

Gesprek
Datum: donderdag 25 februari 2010
Aanvang: 20.00 uur
Plaats: Goethe-Instituut Amsterdam
Voertaal: Duits
Toegang: € 5,00 / met korting: € 3,00

Heerlijke nieuwe wereld
Auteur: Günther Wallraff
Verschenen bij: Ambo
Prijs: € 19,95

Ik (Ali) wordt opnieuw uitgebracht. Deze editie is uitgebreid met een overzicht van de reacties van de buitenwereld op Wallraffs actie van toen. Bovendien schreef de auteur een nieuw voorwoord voor deze uitgave.

Ik (Ali)
Auteur: Günther Wallraff
Vertaald door: Tineke Davids e.a.
Verschenen bij: Ambo (febr. 2010)
Prijs: € 17,50

Uitzending: van zaterdag 6 maart 12:00 tot zondag 7 maart 12:00
 
Arnon Grunberg ontvangt op zaterdag 6 maart de Constantijn Huygensprijs voor zijn gehele oeuvre. In datzelfde weekend zendt Cultura 24 een marathon van 24 uur uit met alle Arnon Grunberg televisie performances. 
 
Arnon Grunberg is de meest getalenteerde en veelzijdigste schrijver van zijn generatie. Dat hij op betrekkelijk jeugdige leeftijd al een oeuvreprijs krijgt toebedeeld spreekt boekdelen. Dat rechtvaardigt een televisiemarathon, temeer omdat Grunberg zich op verschillende momenten en door de jaren heen heeft uitgelaten over zijn werk, zijn leven en zijn visie op de wereld. Cultura 24 heeft een marathon samengesteld waarin al deze facetten voorbij komen.
 
Te zien zijn o.a. het interview van Grunberg met Elfride Jelinek voor het VPRO programma R.A.M., het interview van Martin Simek met Arnon Grunberg en zijn 72 jarige verloofde en R.A.M. over gevolgen van de oorlog in Irak op de kunst en cultuur in dat land. Ook te zien: Grunberg als gast in gesprekken met Sonja Barend, Rik Zaal en Paul Rosenmöller.

Over Cultura 24:
Cultura 24 is een digitaal themakanaal van de Publieke Omroep. Cultura zendt 24 uur per dag programma’s uit over kunst en cultuur. De zender is zowel via digitale televisie als via internet te ontvangen. Iedere avond is er vanaf 20:00 een themablok van vier uur met programma’s over o.a. theater, literatuur, pop en jazz, film of klassieke muziek.
>> Bekijk ook: http://www.cultura24.nl

Recensie door Lodewijk Lasschuijt

‘Avraham, je bent een mesjoggene en je hebt er niets van begrepen. Je hebt niet kunnen beseffen hoe groot de omvang is van de woede, het verdriet, de frustratie en vooral de angst die de Holocaust heeft veroorzaakt bij de overlevenden en hun nageslacht.’ Dit zal de reactie zijn van een groep lezers na het lezen van de eerste hoofdstukken van het boek van Avraham Burg. Wanneer wij de afdaling maken in de donkere gang van het Childrens Memorial in Yad Vashem, zal het toch duidelijk worden dat de herinnering aan de Sjoa, ten eeuwige dage zal blijven bestaan. Heel snel zullen zij hun mening bijstellen en meestal zal hun aanvankelijk negatieve benadering omslaan in grote bewondering voor de man wiens voornaamste wens het is vrede te bewerkstelligen in het Midden Oosten.

De ondertitel van het boek luidt: Afrekenen met Hitlers erfenis en dat afrekenen doet Avraham Burg in twaalf hoofdstukken. Het is weer nodig dat wij onze kennis met betrekking tot de geschiedenis van het Joodse volk ophalen. Op nogal veel plaatsen in het boek worden, nogal selectief, bijbelteksten aangehaald ter versterking van het betoog. Veel kolonisten in het huidige Israël zullen vasthouden aan hetgeen is gezegd tegen Abraham in Genesis 13: 14-15. ‘Kijk naar het noorden en zuiden, het oosten en westen. Het hele gebied dat je van hieruit ziet, zal ik aan jou en je nakomelingen voor altijd in bezit geven’. Avraham Burg en zijn medestanders in de Vrede Nu beweging, geven hier waarschijnlijk een andere uitleg aan. Zij vinden ook dat teksten zoals in Exodus 21:23-25, die handelen over ogen en tanden maar beter buiten beschouwing moeten blijven. Misschien zijn de uitspraken gedaan in Lucas 6:29 over die andere wang meer van toepassing. Maar ja een mens heeft maar twee wangen en wat doe je als er op allebei de wangen al eens geslagen is?

In één der hoofdstukken worden vergelijkingen gemaakt met de republiek van Weimar, waar de kiem reeds werd gelegd voor de later optredende catastrofe. Burg zegt dat er pijnlijke overeenkomsten zijn tussen het huidige Israël en het Duitsland van vóór Hitler, vooral omdat in beide gevallen ruime aandacht wordt besteed aan de Blut und Boden theorie waarin de jeugdbeweging een voorname rol speelt.

Het Eichmann proces komt ter sprake. Door een groot deel van de Israëlische bevolking werd het gezien als een triomf, eindelijk was een echte nazi met een bekende naam, hen in de schoot geworpen. Er waren ook afwijkende meningen zoals die van de in Duitsland geboren Joodse filosofe, Hannah Arendt. Zij bracht de ethische kanten van het proces ter sprake maar werd ten tijde ervan tot zwijgen gemaand en kreeg te maken met een onvoorstelbare vijandigheid. Burg geeft in zijn boek ook duidelijk aan een principiële tegenstander te zijn van de doodstraf. Als één der argumenten hiervoor voert hij aan dat volgens hem, alleen de Allerhoogste het vermogen heeft om leven te scheppen en het te voorzien van een ziel. Het is hem blijkbaar ontgaan dat er, ook in Israël, aanhangers zijn van de evolutietheorie van ene Charles Darwin, die hier anders over denken. Het één en ander laat onverlet dat er voor de bestraffing van Eichmann elegantere methodes te bedenken waren geweest.  Burg beschouwt het proces zoals het destijds gevoerd werd als een slecht toneelstuk waarin de hoofdrollen werden vervuld door de toenmalige premier David Ben Goerion en de hoofdaanklager Gideon Hausner. De saaie bureaucraat Adolf Eichmann vervulde slechts een bijrol. Over het boek dat Hannah Arendt schreef, Eichmann in Jeruzalem, dat in het Hebreeuws werd vertaald, worden nog steeds debatten gevoerd en er wordt nu anders tegen aangekeken.

Burg laat ons zien dat er meerdere sjoa’s waren zoals in Rwanda, Cambodja, Tibet, Oost Timor, en hij zegt tegen het volk van Israël: ‘De Sjoa is niet alleen van ons’. Hij roept op om naast de vervolgden te gaan staan en het voor hen op te nemen want anders zal er uiteindelijk niemand zijn om het voor ons op te nemen. We moeten ons de vraag stellen wat we kunnen doen om te voorkomen dat er weer dergelijke rampen kunnen ontstaan. Er is scherpe kritiek op het door de Israëlische regering gevoerde militaire beleid. Mensen zonder moreel onderscheidingsvermogen kunnen geen uitverkoren volk zijn. Ook in Europa zijn kritische geluiden te vernemen maar laten we wel bedenken dat kritiek op Israël nog lang geen antisemitisme is. Avraham Burg is een fel tegenstander van oorlogszuchtige generaals en onverzoenlijke rabbijnen en hij wil een wereld bouwen die is gebaseerd op het geloof in de mens maar beschikt nog niet over voldoende medestanders.

De Holocaust is voorbij
Afrekenen met Hitlers erfenis

 
Oorspronkelijke titel: Holocaust is over, we must rise from its ashes
Auteur: Avraham Burg
Verschenen bij: Uitgeverij Ambo|Anthos (jan. 2010)
Vertaald door: Rob Hartmans
Prijs: € 22,95

Biografie van Pieter Jelles Troelstra

In 2010 is het 150 jaar geleden dat de dichter-politicus Pieter Jelles Troelstra (1860–1930) werd geboren. Hij was medeoprichter en dertig jaar lang de aanvoerder van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij en de grondlegger van de Nederlandse sociaal-democratie. Hij was één van de meest markante en kleurrijke politici die Nederland gekend heeft. Binnenkort verschijnt zijn biografie. Hierin schetst Hagen Troelsta’s Friese jeugd en Groningse studententijd, zijn romantisch dichterschap en zijn ontwikkeling van sociaal advocaat tot politiek leider.

Op 18 februari wordt het boek gepresenteerd in de Oude Zaal van de Tweede Kamer, de plaats waar Troelstra jarenlang streed voor algemeen kiesrecht en sociale hervorming, maar ook de plaats waar hij in 1918 met revolutie dreigde. Na een openingswoord van kamervoorzitter Gerdi Verbeet zal Piet Hagen het boek aanbieden aan Wouter Bos, politiek leider van de PvdA.

Drie dagen na de officiële aanbieding in Den Haag interviewt oud-hoofdredacteur Rimmer Mulder van de Leeuwarder Courant Piet Hagen in het Historisch Centrum Leeuwarden. Troelstra was immers ook Fries dichter; een aantal jaren geleden werd Troelstra nog verkozen tot de grootste Leeuwarder aller tijden. (21 februari a.s, aanvang 14.00 uur. Toegang gratis.)

Politicus uit hartstochtBiografie van Pieter Jelles Troelstra

Auteur: Piet Hagen
Verschijnt bij: Uitgeverij De Arbeiderspers (febr. 2010)
Prijs: € 39,95

Recensie door: Rein Swart

Sterk prozadebuut van een veel te jong overleden schrijver

Bijsterbosch schrijft zoals een kop koffie soms smaakt: verkwikkend. Hij zegt geen woord teveel, de korte zinnen geven snelheid aan het verhaal, dat de onzekerheid van de liefde en wel speciaal de jongensliefde tot onderwerp heeft. Bijsterbosch beschrijft het nogal rauwe circuit waarin sommige homoseksuelen aan hun gerief proberen te komen. De ik-figuur wordt ook nog eens verliefd op Bernd, die hij tijdens een vakantie in Berlijn in ‘dé hotspot in town’ ontmoet. Nadat ze door een stel jongeren buiten op straat zijn aangevallen, belandt Bernd in een ziekenhuis. De ik-figuur zoekt hem daar op. Hij kan Bernd niet uit zijn gedachten zetten. Berlijn is Bernd geworden. Terug in Nederland heeft hij last van liefdesverdriet. Zijn weldoener, de oudere Anton, die oorspronkelijk uit Berlijn komt en hem daar naar toe heeft gestuurd, wil liever spannende – zeg maar geile – verhalen van hem horen. Het is de ik-figuur niet duidelijk wat de man nou van hem denkt. ‘Ik vroeg me af of hij wijs en bezorgd was of gewoon jaloers.’ Anton is ook niet de held die hij tegen de ik-figuur voorgeeft te zijn, maar eerder een praatjesmaker.

Ook van Bernd, die hij al gauw de chef noemt, is hij niet zeker. Als hij hem in het ziekenhuis bezoekt houdt hij diens afstandelijkheid voor verlegenheid. Als Bernd later naar Den Haag komt wordt de ik-figuur gekweld door onzekerheid.
‘Zouden we weer tegenover elkaar staan als uit die kelder in Berlijn omhoog gekomen? Onhandig en schuchter hadden we met neergeslagen ogen onze namen gezegd, zacht elkaars namen overgenomen, en elkaar aangekeken alsof we iets stouts gedaan hadden.’
Hoe moest dat in het volle daglicht, ‘beschermend en onbeschermd tegelijk’?
‘Verliefd,’ zegt de ik-figuur in een terugblik, ‘dat was van de ene verbazing en stortkoker van emotie in de andere. Ik wist me geen raad, tippelde al die dagen achter Bernd aan, fladderde met liefde om hem heen, tot hij me wegsloeg als een vlieg.’
Maar daarvoor liggen ze nog samen vredig in bed.
‘Bernd sliep kalm en rustig in en ik waakte over hem. Nu en dan legde ik mijn hand op zijn schouder, die hij in slaap weer afschudde, of raakte door het laken heen zijn billen aan, sentimenteel als een oude vrijster die een bloedjonge soldaat krijgt ingekwartierd.’

De ik-figuur gaat Anton zien als een soort moeder en hij besluit dat hij zijn nieuwe vriendje niet aan hem zal voorstellen, maar later stuurt Anton een brief dat hij Bernd graag wil zien, hetgeen ontwikkelingen in gang zet die de onzekerheid nog vergroten.
Naast het hoofdverhaal speelt het verhaal van Franz, de zoon van de hospita van Bernd, die door zijn vriend Wolf werd doodgestoken. Ook in de relatie tussen de ik-figuur en Bernd speelt sado-masochisme een rol.

De ik-figuur leest regelmatig in de briefroman Hyperion van de lyrische dichter Hölderlin. Ook dit verhaal gaat over de kwetsbaarheid van de mens en zijn verlangen naar liefde, maar medemensen zijn niet meer dan handlangers, lieden die hand en spandiensten verlenen en trouw is handlangerstrouw.

Bijsterbosch geeft rake beschrijvingen bijvoorbeeld van het station, waar de ik op Bernd wacht: ‘Personeel ging al rond met grote boenmachines, en hoerejongens, zwervers, een rastagekapte neger en besnorde rangeerders in versleten werkbroeken slenterden rond of leunden tegen de kiosken. Nu en dan ratelde het treinverkeerbord en daalde over ons het kling-klong-dames-en-heren van de vrouw zonder lach die in de kassaruimte woonde en vandaar later onbewogen Bernd’s komst meldde.’

Intens en vitaal, gejaagd en direct zijn steekwoorden, die bij dit romandebuut passen.

‘Twee jongens uur na uur, dag na dag samen, kwebbelziek en verliefd, dat is vermoeiend, zeker. Geluk put sowieso uit als je er eigenlijk geen raad mee weet,’ zegt de schrijver in de gedaante van de ik-figuur op het eind. Dat hij moge rusten in vrede.

Handlangers

Auteur: Willem Bijsterbosch
Verschenen bij: Uitgeverij Bert Bakker (1985)

Willem Bijsterbosch is in januari 2010 overleden. Handlangers is alleen nog antiquarisch verkrijgbaar.

Door: Machiel Jansen

In de lijstjes van beste boeken van het afgelopen jaar kwam Peter Terrin’s De bewaker regelmatig voor. Begin dit jaar kwam het terecht op de longlist van de Librisprijs, die in mei zal worden uitgereikt. 

Twee bewakers, Harry en Michel, bewaken een ondergrondse parkeergarage die ze niet verlaten. Ze slapen er. Ze wachten op een aflossing die misschien wel nooit zal komen. Ze slapen om beurten, bakken hun eigen brood en wachten op proviand die ze vervolgens met getrokken pistolen in ontvangst nemen.  Buiten is er gevaar en het kan alleen door grote oplettendheid buiten gehouden worden. Nieuws van buiten komt er niet. Het enige wat er van buiten binnen dringt zijn wat schaduwen, boomtoppen, een vlieg, het geluid van een fiets. Daar moeten ze het mee doen. Ze hoeven ook niets te weten, ze dienen hun werk zo goed mogelijk te doen. De organisatie waarbij ze in dienst zijn zorgt voor hun. Procedures dienen grondig nageleefd te worden, elk moment van verslapping kan fataal zijn.

Dat is, kort gezegd, de basis van Peter Terrin’s De bewaker. Het is een uiterst vernuftig verteld verhaal waarin de spanning als een mist tussen de zinnen op komt zetten. Terrin’s werk is al vaker vergeleken met dat van Kafka, Beckett en Pinter. Het behoort zeker tot die traditie. Ook bij deze auteurs vind je onbenoemde dreigingen, het wachten op iets of iemand die niet komt, het vertouwen op procedures en onzichtbare en machtige instituten. Maar misschien interessanter dan de overeenkomsten met de genoemde auteurs, zijn de verschillen. De bewaker is vooral een verhaal van Terrin. Door het taalgebruik, zijn stijl, maar ook door er heel subtiel een eigentijdse draai aan te geven is Terrin erin geslaagd een heel indringend boek te schrijven.

Het verhaal is helemaal in de tegenwoordige tijd geschreven en bestaat uit korte, genummerde hoofdstukjes. Het is Michel die vertelt en beschouwt. Hij is niet veel meer dan een toeschouwer en wanneer hij handelend optreedt doet hij enkel wat van een plichtsgetrouwe bewaker verwacht mag worden. Het is Harry die verklaringen zoekt, de buitenwereld probeert te reconstrueren en vermoedens uitspreekt. Hij is het ook die de situatie uiteindelijk ondraaglijk vindt en tot actie overgaat. 

Michel bekijkt en beschrijft. Zijn observaties van de omgeving en de dagelijkse gebeurtenis worden afgewisseld met nauwkeurige, zintuigelijke beschrijvingen van geuren, smaak en de nabijheid van Harry. Het is zeldzaam intens proza waarin je als lezer bijna fysiek kan opgaan. Neem bijvoorbeeld de beschrijving van het scheren. De bewakers hebben niet de beschikking over een scheermes en scheren zich met een aardappelschilmesje. Terrin weet het te verwoorden alsof je in close up het botte mes over de huid ziet gaan. En ja, soms voel je de beschrijving ook zintuiglijk. Zo krijgen de bewakers tot hun verrassing een pot jam in hun proviand. Een luxe die ze niet gewend zijn. De glazen pot valt kapot, maar Michel weet het merendeel te redden. Als je leest hoe hij de jam proeft met mogelijke scherven en splinters in zijn mond, krimp je ineen.

In het begin van de roman gaan de ontwikkelingen traag zonder dat het verhaal aan spanning inboet. Maar op ongeveer twee derde van het boek gaat Harry tot actie over en verandert het karakter van de roman. Wat eerst een plotloos, vervreemdend boek over twee wachtende bewakers leek, wordt nu een bijna surrealistische thriller die me af en toe zelfs een beetje deed denken aan het werk van J.G. Ballard, de vorig jaar overleden Britse schrijver wiens werk nogal eens tot de science fiction wordt gerekend. Maar Terrin is vooral zichzelf en in daarin ligt ook de kracht van het boek.

De bewaker is een duister verhaal dat je niet snel weglegt en dat lezers verdient. Een grote prijs zoals de Librisprijs zou Terrin dan ook niet misstaan.

De bewaker

Auteur: Peter Terrin
Verschenen bij: De Arbeiderspers
Prijs: 19,95

Er staan geen bomen in het park!

 Door: Rein Swart

In deze inspirerende essays, die voor een groot deel eerder in Raster verschenen, brengt Bernlef een hele rits buitenlandse dichters hernieuwd onder de aandacht. Het is alsof je naar Dode dichters almanak zit te kijken, de marathonuitzendingen die de VPRO eens in de zoveel tijd op het scherm brengt en die fascinerend zijn omdat er zoveel verschillende stemmen achter elkaar klinken, zoals die van de Amerikaanse Elisabeth Bischop bijvoorbeeld, die in deze bundel ook aan de orde komt. Ze staat haar mannetje te midden van een zeer divers gezelschap van allerlei mannelijke Europese en Amerikaanse dichters. Wetenschappelijk aangelegde poëten zoals de door Bernlef bewonderde Fransman Ponge treden zij aan zij op met surrealisten als Eluard. Bernlef levert daarbij ook nog een boeiend commentaar.

De tweede ruimte is volgens hem de speelruimte tussen werkelijkheid en taal, die ruimte biedt voor fantasie en voor andere mogelijkheden dan een reeks waarheidsgetrouwe feiten. In zijn jeugd kwam hij erachter dat veralgemeniseringen zoals ‘de bomen in het park’ niet in staat waren het unieke te vangen.

‘Ik werd mij steeds bewuster van het oppervlakkige karakter van het taalgebruik om mij heen. De tweede ruimte dijde steeds verder uit tot er zich een nieuw talig universum in mijn hoofd gevormd had, een stelsel van fijngevoelige woorddendrieten die voortdurend naar nieuwe expressiemogelijkheden in de taal zochten. Die tweede ruimte was de geboortegrond van de poëzie en daar wilde ik wonen.’

Buitenlandse poëzie is het stiefkindje in de literatuur, omdat het vertalen tijdrovend werk is en het nauwelijks mogelijk is het origineel te kopiëren. Bernlef leent zijn oor aan andere vertalers zoals Guus Luijters en Peter Nijmeijer, niet om te kijken wie het beste vertaalt, maar om iets van elkaar te leren. Ook is hij niet terughoudend in zijn kritiek. De avant-gardisten in een bundel van Luijters moeten het ontgelden. Halverwege zijn eigen boek valt hij heftig uit tegen Lloyd Haft die een psalm lelijk vertaalde. Dat soort uitweidingen maken deze bundel een genot om te lezen, ook voor mensen aan wie poëzie niet zo gauw besteed is. 

Bernlef gaat in op hermetische poëzie en op prozagedichten, die door de getormenteerde Rimbaud werden aangegrepen om verschillende stemmen tegelijk te kunnen laten klinken en door Aloysius Bertrand om net als een schilder verschillende taferelen naast elkaar te kunnen afbeelden.

Tenslotte volgen essays over Zweedse dichters, die Bernlef zelf vertaalde en met wie hij een grote affiniteit heeft.

Gustafsson is iemand die net als Bernlef in het gedicht Oorsprong het ‘ik’ problematiseert. Beiden stellen zich de vraag waar gedichten eigenlijk vandaan komen en concluderen, net als Rimbaud al deed (in dichtbundels die verwerkt zijn tot ‘Ik is een ander’), dat de persoonlijkheid maar een deel is van onze totale aanwezigheid. Gustafsson schreef ook een roman met de hoofdpersoon Arenander, dat in het Zweeds ‘is een ander’ betekent.

De Zweed Tranströmer is van belang vanwege zijn esthetische ontvankelijkheid. Toen Bernlef eens bij hem op bezoek was, wees Tranströmer op een oude boom waar hij een ober in zag.

‘De onderbewuste werkelijkheid die in zijn gedichten vaak ter sprake komt (hij heeft opvallend veel gedichten geschreven over de momenten vlak voor het inslapen en vlak na het ontwaken), heeft meer te maken met het besef dat ons wakende ik maar een deel van ons bestaan uitmaakt en dat wij een belangrijk deel van ons leven in anonieme toestand doorbrengen. Het is Tranströmer erom te doen de momenten waarop het bewustzijn met die anonimiteit, die bij hem vaak gelijkstaat aan de natuur, in contact treedt in beelden te verhelderen.’

 Als tegenwicht tegen al deze volwassen woorden volgt hier begin en einde van het gedicht De Bokking van de excentrieke Charles Cros:

Er was een grote witte muur – kaal, kaal, kaal,
Tegen de muur een ladder – hoog, hoog, hoog,
En op de grond een bokking – hard, hard, hard,

 (…)

 Geschreven heb ik dit – simpele, simpele, simpele,
Verhaal om ze kwaad te maken – de ernstige, ernstige, ernstige,
Mensen en om te vermaken de kinderen – klein, klein, klein.

 
De tweede ruimte
Over poëzie

 
Auteur: Bernlef
Verschenen bij: Uitgeverij Querido (jan. 2010)
Prijs: € 18,95

Een transatlantische impasse

Door: Rein Swart

De omslag toont een schaatsende jongen, die aan zijn zwaaiende armen te zien met veel plezier op ijshockeyschaatsen over een meer roetst. Dat zou best wel eens Hans van de Broek kunnen zijn, die zijn jeugdjaren doorbracht in Den Haag en omgeving. Op het moment dat het verhaal begint (in 1999) is hij analist in de Londense aandelenwereld, getrouwd met de Engelse Rachel en staat hij op het punt haar na te reizen naar New York, waar zij al werkt als bedrijfsadvocate en waar ze van plan zijn enkele jaren te blijven. Een senior vice president ziet dat hij op kantoor zijn spullen aan het inpakken is en waarschuwt Hans uit eigen ervaring dat het niet meevalt om weg te gaan uit New York als je daar eenmaal hebt gewoond.  
‘Maar hij blijkt toch gelijk te hebben, in zekere zin,’ zegt de schrijver een bladzijde verder. ‘Nu ik de stad zelf ook heb verlaten, heb ik er moeite mee om los te komen van het gevoel dat het hele leven een soort naoogst is.’

Het boek begint dus met een terugblik op zijn New Yorkse jaren, waar Hans zo weinig mogelijk aan wil terugdenken, maar hij moet wel als hij in het voorjaar van 2006 een telefoontje krijgt van een verslaggeefster van de New York Times, die hem ondervraagt over zijn relatie met Chuck Ramkissoon uit Trinidad, wiens lijk gekneveld in een kanaal is gevonden.
De schrijver trekt ons vervolgens het verhaal in met een boeiende beschrijving van de eerste ontmoeting tussen Hans en Chuck, die als scheidsrechter tijdens een cricketwedstrijd met een pistool bedreigd wordt door een opgewonden toeschouwer en die met zijn rustige stem weet te kalmeren.

Joseph O’Neill beschrijft met veel gevoel de werk- en sportwereld (cricket) van Hans in New York en verweeft daarin jeugdherinneringen uit Den Haag. De moeilijke relatie met zijn vrouw Rachel was voor mij het meest boeiende aan het boek. Rachel is nogal fel over de Irak-oorlog en wil daarom niet meer in Amerika wonen, waardoor ze enkele jaren een lat-relatie krijgen, die door Hans een transatlantische impasse wordt genoemd en die hij als een absoluut dieptepunt in zijn leven ervaart. Om daar uit te komen bezoeken ze in Londen een huwelijkstherapeute.
O’Neill schetst een mooi beeld van New York en speciaal van Brooklyn waar een groot deel van het verhaal zich afspeelt. De Irak-oorlog wordt een test voor gewetensvol politiek denken genoemd en dat is nog steeds actueel. Hans geeft eerlijk toe dat hij, anders dan zijn Engelse vrouw, niet weet wat hij ervan moet denken.

Soms wordt de schrijver wat lang van stof en is het niet helemaal duidelijk waar hij met zijn verhaal naar toe wil, maar de anekdotes zijn vermakelijk, bijvoorbeeld over zijn bijzondere mede-gasten in het beroemde Chelsea Hotel waar ze verblijven, nadat ze niet meer in hun loft kunnen wonen.
Aan 11 september 2001 zelf maakt Hans weinig woorden vuil, evenmin aan de bevalling van zoon Jake, die volgens mijn berekeningen in oktober 1999, dus vlak na aankomst in New York moet zijn geboren.
Dat de schrijver zelf ook vaak data invoegt, is mijns inziens te wijten aan de zwalkende compositie. De jeugdherinneringen zijn evenmin organisch ingevoegd. 

Ondanks een veelbelovend begin blijft het drama teveel op afstand. Hans laat niet het achterste van zijn tong zien; hij kan dat misschien vanuit zijn beperkte gezichtspunt ook niet; hij geeft toe dat de relatie-crisis een ‘unilateraal falen van zijn kant’ is.
Het blijft daardoor te beschouwend, er vindt geen echte loutering plaats en daarom is er ook geen echt nieuw begin. Een bodyzeurver, noemt Rachel Hans als ze na alle perikelen op vakantie zijn in Kerala, India en Hans haar aandacht wil voor de mooie hoge golven waarop zij met hun lichaam kunnen surfen, terwijl zij diepgang zoekt.
 
Een niet geheel overtuigende winnaar van de PEN/Faulkner Award for Fiction 2009.  

Laagland

 
Auteur: Joseph O’Neill
Vertaald door: Auke Leistra
Verschenen bij: Uitgeverij De Bezige Bij
Prijs: € 12.50

Rainer Maria Rilke had al naam gemaakt als dichter met zijn bundels Das Stundenbuch en Das buch der Bilder toen  hij de literaire wereld versteld deed staan en wereldfaam verwierf met de publicatie van zijn tweededelige Neue Gedichte in 1907 en 1908. Hij verzamelde daarin het beste werk uit zijn vruchtbaarste periode, die hij grotendeels doorbracht in Parijs. In zijn gedichten (‘Ding-Gedichte’, zoals de dicher ze zelf noemde) probeerde Rilke zijn eigen emoties uit te bannen, gevoelens die tussen dichter en gedicht staan, zodat hij ‘objectieve’ kunst kon maken.

Rainer Maria Rilke (1875-1926) werd in Praag geboren. Onder druk van zijn ouders volgde hij een militaire opleiding, maar die rondde hij nooit af. In Parijs werkte hij als secretaris van Auguste Rodin en raakte diep onder de indruk van diens werk. Rodin, zei hij later, had hem leren kijken.

‘Rilke moet je niet, nee, die mag je lezen. Telkens weer.’ F. Starik

Rainer Maria Rilke, Nieuwe gedichten, vertaald en toegelicht door Peter Verstegen, met een nawoord van F. Starik, 394 pagina’s, Uitgeverij Atheneum Polak en Van Gennep.

Renate Dorrestein start als Schrijver op Locatie aan de Vrije Universiteit Amsterdam met de presentatie van haar nieuwe boek De leesclub. Renate Dorrestein en Christine Otten interviewen elkaar over hun nieuwe boeken, ervaringen en plannen als Schrijver op Locatie. Ook studenten krijgen de gelegenheid om vragen te stellen. Renate Dorrestein Als Schrijver op Locatie gaat voor de VU schrijven, discussies op gang brengen over haar gekozen thema ‘de imperfectie van de schepping’ en met studenten op Schrijvershuisbezoek. Ook schrijft Dorrestein het kerstgeschenk 2010 voor de VU. Haar nieuwe boek De leesclub gaat over een groep dames die op een rampzalige literaire cruise gaat met hun favoriete auteur. Eenmaal op de boot met hun schrijver loopt alles totaal in het honderd. “Ergens wel zonde dat Gideon de Wit het niet heeft overleefd.”

Van Christine Otten verscheen onlangs In Wonderland. Een modejournalist en een columnist worden verdacht van betrokkenheid bij terroristische aanslagen. Jaren later wordt er een speelfilm gemaakt over de geruchtmakende zaak. Dat is het begin van een zoektocht naar de waarheid.

Het aanstellen van de Schrijver op Locatie is een initiatief van de Faculteit der Letteren van de Vrije Universiteit Amsterdam. Renate Dorrestein is de opvolger van Christine Otten (2009), Marcel Möring (2008) en Abdelkader Benali (2007). Dorresteins aanstelling duurt een jaar en loopt tot 1 februari 2011.

Waar en wanneer? Datum: 18 februari 2010 Tijd: 16.00-17.00 uur Plaats: Amsterdam| Hoofdgebouw VU, Aurorazaal | De Boelelaan 1105 Toegang: gratis, borrel na afloop. Aanmelden gewenst op www.vuconnected.nl

Op 4 maart a.s. verschijnt eindelijk het langverwachte ‘geheime project’ van Ilja Leonard Pfeijffer, auteur van woeste, breed uitwaaierende romans en dichter van overvolle, kokende verzen. De afgelopen vijf  jaar is hij in alle afzondering bezig geweest met dit project, dat is geboren uit een strenge formele beperking. Hij heeft romans geschreven die stuk voor stuk niet langer mochten zijn dan vijfhonderd woorden. Geen prozagedichten of experimentele verhalen, maar volwaardige vertellingen met een kop en een staart. Precies honderd heeft hij er geschreven. In Harde feiten zijn ze bijeengebracht en worden ze voor het eerst aan de buitenwereld blootgegeven.
 
De romans van Harde feiten vervoeren de lezers naar heden, verleden en toekomst. Ze evoceren een keur aan bekende en exotische locaties, zoals het buurtcafé, een Engels college, de stegen van Napels, het oude en moderne Griekenland, Rusland en het Verre Oosten en zelfs verafgelegen planeten in de Andromedanevel. Sommige zijn autobiografisch, andere vertellen van uiteenlopende personages, zoals de weduwe Di Biagio, Prometheus, de goede dwerg Wim, Dolly Parton, Boemibal Veenstra bijgenaamd De Grote, de koning van Frankrijk, de arts Aristomenes, Li Hongmao, nepneger Alfred, Maestro Rawie, Job Lisman en Ivana.
 
Ilja Leonard Pfeijffer is dichter en romancier, criticus en canonier, journalist en tijdschriftredacteur, podiumtijger en flaneur, toneelschrijver en columnist, fietsreiziger en viezentist, Genovees niet voor de grap en (dus) dichter des vaderlands in ballingschap.

Haya Tedeschi zoekt al jarenlang en schijnbaar tevergeefs naar haar zoon Antonio, die voortkwam uit een korte ontmoeting met een SS-officier tegen het einde van de oorlog. Haar zoon was een van de vier miljoen kinderen die bij hun ouders werden weggeroofd voor het Lebensbornproject van de nazi’s. In tegenstelling tot haar familie wil Haya weten wat er werkelijk is gebeurd, en niet langer haar ogen sluiten voor de gepleegde wandaden. Ze verzamelt haar leven lang documenten en stelt met grote zorgvuldigheid een collage samen, die niet alleen over de Tweede Wereldoorlog verhaalt, maar ook over de lotgevallen van enkele individuen.

De hele twintigste eeuw passeert in het boek: de Eerste Wereldoorlog met de massale veldslagen aan de Isonzo/Soca, de opkomst van het Italiaanse fascisme, en de Tweede Wereldoorlog, waarin de familie Tedeschi korte tijd naar Albanië wordt gedeporteerd, de Duitse bezetting van Noord-Italië in 1943 en 1944 en het Lebensbornproject, tot aan de huidige tijd, waarin de overlevenden van de familie gevangenen zijn van het verleden, waarin gerechtigheid uitblijft en de nabestaanden, van zowel slachtoffers als daders, nogmaals gestraft worden, dit keer met een verschroeiend schuldbesef.

De tekst maakt door de bijtende ironie grote thema’s bespreekbaar en vertelt het verhaal van de zwijgende meerderheid, van mensen die niets horen of zien en die niet over de rand heen durven kijken. Zonneschijn heeft geen heroïsche hoofdpersonen, geen van hen verandert de wereld – de roman bestaat slechts uit het verhaal van al deze individuen, uit kleine verhalen.

In Zonneschijn gaat Drndić niet in op de banaliteit van het kwaad, maar onderzoekt ze waarom mensen aangezet worden tot misdaden, en hoe mensen rustig kunnen slapen terwijl de geschiedenis onder hun handen verandert.

Drndić (Zagreb, 1946) debuteerde in 1982 en heeft een zestal prozawerken op haar naam staan. De verschijning van de roman Sonnenschein (2007), was in Kroatië een literaire gebeurtenis van de eerste orde. Inmiddels staat verschijning in onder andere Frankrijk, Engeland en Duitsland gepland.

 
Presentatie en interview
De maand februari verblijft Daša Drndić als writer in residence in Amsterdam. Op 11 februari wordt Zonneschijn gepresenteerd aan pers en publiek vanaf 17.30 uur bij boekhandel Selexyz Verwijs in Den Haag. Daarnaast is er op 15 februari een literaire avond met Daša Drndić bij Spui25 in Amsterdam. Frank van Vree gaat met de auteur in gesprek. Hij is hoogleraar journalistiek en cultuur aan de UvA en heeft onder andere gepubliceerd over culturele herinnering en de Tweede Wereldoorlog. Het gesprek wordt ingeleid door Guido Snel, docent moderne Europese letterkunde aan de UvA, schrijver, en vertaler van de roman van Drndić.

Zonneschijn

Auteur:    Daša Drndić
Vertaald door: Guido Snel
Verschijnt bij: Uitgeverij De Geus (februari 2010)
Prijs: € 19,90

 
Presentatie: 11 februari 2010
Plaats: Boekhandel Selexyz Verwijs, De Passage 39, 2511 AB Den Haag
Aanvang: 17:30 uur
Prijs: gratis

 
Literaire avond: 15 februari 2010
Plaats: Spui25, Amsterdam
Tijd: 17.00 uur – 19.00 uur
Prijs: gratis, wel dient u zich van tevoren aan te melden.

Presentatie op 12 februari a.s.

Binnenkort verschijnt het boek De god met de blauwe ogen van Babah Tarawally. Ilaja Sandopla Jaweh is een vijftienjarige jongen uit Sierra Leone die naar Nederland komt en verstrikt raakt in de knoop van twee culturen.
Ilaja probeert uit alle macht zijn saaie asielleven te ontvluchten, en ontmoet via een datingsite Femke, een Nederlands meisje dat op zoek is naar wat ‘multiculturele spanning’ in haar jetsetleventje. Als Ilaja eindelijk zijn verblijfsvergunning heeft, zet hij alles op alles om zich zo goed mogelijk aan te passen. Al gauw leidt hij het leven van een gewone Nederlandse student. Hij beseft niet dat dit hem verwijdert van zijn grote liefde Femke. Ook kan hij zijn noodlot niet ontlopen; een voorspelling uit zijn geboortedorp blijft hem op indringende manier achtervolgen. Het leidt onherroepelijk tot conflict.

Babah Tarawally, publicist (onder andere voor Internationale Samenwerking), is in de jaren negentig zelf als asielzoeker naar Nederland gekomen. Deze uitgave verschijnt met steun van het Nederlands Letteren Fonds.

Op 12 februari zal naar aanleiding van het verschijnen van dit boek een presentatie plaatsvinden waarbij ook de auteur geïnterviewd zal worden. Ronald Bos van het Nederlands Letterenfonds zal een inleiding verzorgen. Na afloop is er gelegenheid het boek aan te schaffen en te laten signeren door Babah Tarawally.

Presentatie: vrijdag 12 februari 2010
Plaats: Leeszaal van de KIT Bibliotheek, Mauritskade 63 in Amsterdam
Tijdstip: 16.00 uur – 18.00 uur
Reserveren: e-mail aan publ...@kit.nl o.v.v ‘Boekpresentatie De god met de blauwe ogen’.

De god met de blauwe ogen

Auteur: Babah Tarawally
Verschijnt bij: KIT Publishers
Prijs: € 17,50

Door: Marjolein Paalvast

Januari. Het is donker, het is koud, het sneeuwt al dagen achter elkaar en ik word er chagrijnig van. Ik droom van weg zijn in de zomervakantie, van zonovergoten lavendelvelden, van de smaak van lauwe, rode Franse wijn in kristalheldere glazen, van de geur van zonnebrandmelk op mijn warme huid. Buiten sneeuwt het nog steeds. Reizen is ontdekken – net als lezen. En omdat ik voorlopig vast zit in wat de koudste januarimaand is sinds dertien jaar, besluit ik tot the next best thing: ik ga op weg in de wereld van Beste reiziger, de vierde roman van Schogt.

Mijn nieuwe reisgenoot heet Max Vermeer (30), schrijver voor de populaire reisgidsserie À la carte, een serie die zich richt op ‘reizigers die geen genoegen nemen met het standaardtoeristenmenu, op kritische, kieskeurige mensen met een avontuurlijke instelling’. Net als in de Odyssee roept ook in Beste reiziger de lichamelijke verplaatsing op tot een andere reis: de innerlijke. En zoals Odysseus Penelope had, heeft Max Linda: een mooie vrouw om zijn reis voor op te starten. De kortstondige liefdesontmoeting die Max heeft met Linda, vormt voor hem aanleiding om zijn levenstelling – ‘ik was een luiwammes die overal de kantjes van afliep en verder geloofde ik het wel’ – onder de loep te nemen. Max en ik vertrekken naar Ierland.

Al na een pagina of vijftig, we hebben Ierland nog nauwelijks bereikt, begin ik mijn reisgenoot beu te worden. Het tempo ligt laag; Schogt heeft veel woorden nodig om een punt te maken. Of eigenlijk juist niet: zijn punt is in een paar woorden duidelijk, maar dan doet hij dat nog eens dunnetjes over. Een keer of tien. Max’ innerlijke belevingswereld bestaat, naarmate de pagina’s zich aaneenrijgen, uit steeds meer en meer van hetzelfde. Deze voortdurende herhaling werkt storend: ze vertraagt en verdikt het verhaal. De vraag hoe het verder zal gaan tussen Max en Linda is als spanningsboog niet sterk genoeg om in zijn eentje het verhaal bijeen te houden.

Tussen Max en mij botert het lange tijd niet goed. Pas vanaf pagina 118, ergens ter hoogte van de zuid-Ierse stad Limerick, gaat het beter. Ik krijg langzaamaan waardering voor Max’ wat cynische kijk op de wereld en zijn rake typeringen van de gemiddelde reiziger. Bovendien trekt het boek eindelijk weer vlot, wanneer Max besluit zijn kont tegen de krib te gooien en uit zijn comfortzone te stappen: ‘Ach wat, ik doe het gewoon: ik spijbel, ik sla op de vlucht, met honderdtwintig – nee, met honderddertig, zelfs honderdveertig kilometer per uur. Weg van het deprimerende Limerick en mijn verplichtingen als À la carte-medewerker […].’ Hij gaat op zoek naar een andere, zinvollere kant van het bestaan.

De climax van Beste reiziger is verrassend sterk, maar helaas niet sterk genoeg om me het slappe middenstuk te doen vergeten. Wat Schogt tegen mijn verwachting in wèl bereikt, is dat ik tegen wil en dank word meegevoerd in Max’ cynisme. Wanneer de roman met grote vaart tot zijn onverwachte ontknoping komt, voel ik me dan ook serieus belazerd door mijn reisgenoot. Een knappe prestatie van Schogt.

De belangrijkste tip die ik Schogt zou willen geven is er een die alle creatief schrijvers ooit te horen krijgen: kill your darlings. Schrap alle overbodige herhaling, totdat je een roman overhoudt ter dikte van een À la carte-reisgids. Zo laat je de lezer meer ruimte met Max mee te reizen en zijn wereld zelf te ontdekken.

Beste reiziger

 
Auteur: Philibert Schogt
Verschenen bij: Uuitgeverij De Arbeiderspers (2009)
Prijs: € 16,50

Brieven uit Veere – Nescio

Kort geleden kwamen twee brieven voor de dag, geschreven door de jonge Frits Grönloh, de latere schrijver Nescio, aan zijn vrouw Agaat Tiket. Grönloh is in juli 1908 veertien dagen in Middelburg en Veere, in z’n eentje; zijn hoogzwangere vrouw is thuisgebleven. Aanvankelijk kan hij er zijn draai niet goed vinden, maar dan wordt hij gegrepen door Veere en het dagelijks leven daar. Hij geeft zich geheel over aan het ritme van de getijden en het uitvaren en binnenkomen van de boten, gaat mee met de vissers, zit uren op de toren van de Grote Kerk en verliest ieder besef van tijd en plaats: ‘Ik doe aldoor ’t zelfde net als ’t water en de Arnemuiders. De eene golf rolt over de andere en daarna zie je ze nooit weer om, zoo leef ik hier, de uren beteekenen hoogstens eten, overigens is ’t water hoog of ’t is laag en als ’t een tijdje donker is ga je naar bed.’ Het is alsof Japi de uitvreter hier aan het woord is.

In een nawoord gaat Nescio-kenner Lieneke Frerichs in op de omstandigheden rondom deze Zeeuwse ervaring, en op de relatie met het verhaal De uitvreter en andere teksten van Nescio over Veere. Met een ontroerend briefje van Agaat Tiket aan haar in Veere verblijvende man als verrassend slot.

Brieven uit Veere

Auteur: Nescio
Bezorgd en van een nawoord voorzien door: Lieneke Frerichs
Verschijnt bij: Uitgeverij Van Oorschot (februari 2010)
Prijs: € 15.00

Daarnaast verschijnt opnieuw:

Verzameld proza en nagelaten werk – Nescio

In Verzameld proza en nagelaten werk is allereerst het door de schrijver zelf uitgegeven werk opgenomen: De uitvreter, Titaantjes, Dichtertje en de bundels Mene Tekel en Boven het dal. Daarnaast bevat dit deel een zeer ruime keuze uit Nescio’s literaire nalatenschap. Het zijn voor het merendeel schetsen, die dezelfde niet te omschrijven, maar onvervreemdbare Nescio-toon bezitten. Ze omspannen een periode van bijna zestig jaar, vanaf het epische verhaal De voetreiziger van een zestienjarige beginnende schrijver tot diens Waarschuwing uit 1956: ‘Nescio bestaat niet meer, hij is nu een oud, half invalide mannetje, dat piekert over z’n stofwisseling. Vergelijk daar de Uitvreter eens mee.’
Al dit nagelaten werk ging ongebruikt in Nescio’s bureaula en kwam daaruit tevoorschijn in 1996, tot vreugde van de vele bewonderaars van zijn werk. Toen verscheen pas een monumentale tweedelige uitgave van Nescio’s Verzameld werk.

Het prozadeel met Nescio’s verhalen is al enige tijd niet meer verkrijgbaar. Op veler verzoek brengt uitgeverij Van Oorschot thans een goedkope heruitgave uit.

Verzameld proza en nagelaten werk

Auteur: Nescio
Bezorgd door: Lieneke Frerichs
Verschijnt bij: Uitgeverij Van Oorschot (februari 2010)
Prijs: € 25.00

Tot slot is voor € 5,- bij Uitgeverij Bas Lubberhuizen het boekje Is u Amsterdammer? Ja, Goddank. Een literaire wandeling door het Amsterdam van Nescio van Maurits Verhoeff te bestellen.

Grönloh woonde en werkte bijna zijn gehele leven in de hoofdstad. In 1937 verwoordde hij zijn liefde voor de stad aldus: ‘Er zijn maar vijf dingen die de moeite waard zijn en ik noem ze op in volgorde van belangrijkheid: Amsterdam, het vroege voorjaar, de laatste 10 of 14 dagen van Augustus, vrouwen en de onbegrijpelijkheid Gods. Het belangrijkste heb ik het eerst genoemd.’
Ook Nescio’s verhalen spelen zich grotendeels af in Amsterdam. In dit boek zijn twee wandelingen opgenomen die u voeren langs onder meer Grönlohs geboortehuis, zijn lagere en middelbare school en zijn woonhuizen. Vanzelfsprekend worden daarbij de meest Nesciaanse plekken van Amsterdam, zoals de Sarphatistraat en het Oosterpark, niet overgeslagen.

2010 is het jaar van Multatuli. Dit jaar is het 150 jaar geleden dat de Max Havelaar verscheen en het Multatuli Museum 100 jaar bestaat. Ter gelegenheid hiervan organiseert de Illustere School van de Universiteit van Amsterdam op vrijdag 19 februari de Multatulidag bestaande uit een rondleiding, stadswandeling en lezing.
De dag begint in het Multatuli Museum, gevestigd in het geboortehuis van de auteur. In het museum is een aantal persoonlijke bezittingen en de privébibliotheek van de schrijver tentoongesteld. Vervolgens leidt drs. Jos van Waterschoot, conservator van het museum, een stadswandeling. ’s Middags geeft prof. dr. Marita Mathijsen, emeritus hoogleraar Moderne Nederlandse letterkunde, een lezing over de publicatie van de Max Havelaar en de rol van Jacob van Lennep daarbij. De middag wordt afgesloten met een rondleiding door de Max Havelaar-tentoonstelling in de Bijzondere Collecties van de UvA, die is samengesteld door Van Waterschoot.

Over de Illustere School
Onder de naam Illustere School organiseert de Faculteit der Geesteswetenschappen van de UvA tal van bijeenkomsten voor een breed publiek. Het aanbod bestaat uit lezingen, collegereeksen, rondleidingen, stadswandelingen, studiedagen, museumbezoeken en debatten.

Multatulidag: 19 februari 2010
Tijd: 10.30 uur tot 16.00 uur
Plaats: Multatuli Museum (Korsjespoortsteeg 20, Amsterdam) en de Bijzondere Collecties van de UvA (Oude Turfmarkt 129, Amsterdam).
Prijs: € 55,- (€ 39,- voor leden van de Amsterdamse Universiteits-Vereniging (AUV).

Meer informatie:
www.uba.uva.nl/bc
www.multatuli-museum.nl

Op de vakbeurs Vers voor de Pers presenteren uitgeverijen hun nieuwe titels voor het komend half jaar.

In februari kunt u o.a. uitkijken naar:

Uitgeverij Anthos
Huize Rajani van prijswinnaar Alon Hilu, een roman over de tragiek van de landonteigening van de Arabische bewoners in Israël.
Het vergeten gezicht van Elle van Rijn over de desastreuze gevolgen van het Duitse oorlogsverleden voor de volgende generaties.

Uitgeverij De Bezige Bij
Scheepsjournaal, Een boek van verre reizen van Cees Nooteboom, een nieuw boek van een van Nederlands belangrijkste schrijvers.
Donderhart van de Vlaming Thomas Blondeau, waarover Christiaan Weijts zei: ‘Als ik kon schrijven als Thomas Blondeau, zou ik mijn eigen werk elke dag herlezen.’

Uitgeverij Signatuur
Zoekende zondaar van Hilbert Kuik, over een outcast en zijn strijd met de wereld om hem heen.

Uitgeverij Van Gennep
Het geheim van mijn grootmoeder van Fethiye Çetin, het waargebeurde verhaal van een Armeense die als kind door een moslimfamilie uit de dodenmars werd geplukt.

Uitgeverij Wereldbibliotheek
De dag na de vorige dag van Sybren Polet, een verhaal waarin de nieuwste snufjes en moderne wonderen de gewoonste zaak van de wereld zijn.
Ars Magica van de Spaanse journaliste Nerea Riesco, over een man die strijdt tegen de heksenvervolgingen.

Uitgeverij Thomas Rap
Misschien sliep je al, een beklemmend, wrang-komisch fictiedebuut van Rick van Leeuwen.

Uitgeverij Arbeiderspers
Politicus uit hartstocht, Biografie van Pieter Jelles Troelstra door Piet Hagen (Open Domein) Kilroy, de nieuwe dichtbundel van Harmen Wind.

Uitgeverij Atlas
De orde van de Griek Panos Karnezis over het einde van de rust in een geordend kloosterleven na de vondst van een koffer met gate.
Ongeduld van Stefan Zweig, het relaas van een tot mislukken gedoemde liefde aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog.

Uitgeverij Pandora
Marokko voor beginners van Kees Beekmans, een volgens Joris Luyendijk ‘prachtig boek dat iedereen zou moeten lezen’.

Uitgeverij Olympus
De kleur van je hart waarin de Zuid Afrikaanse dichteres Antjie Krog verslag doet van ruim twee jaar betrokkenheid bij de Waarheids- en Verzoeningscommissie.
Anna Boom van Judith Koelemeijer over een onstuimig en uitzonderlijk leven.

Uitgeverij Contact
Plattegrond van een jeugd door Wanda Reisel over haar jeugd, haar familie, haar schooltijd, vriendschappen en verliefdheden.
De leesclub van Renate Dorrestein over een literaire cruise in Schotland waar alles in het honderd loopt.

Uitgeverij Van Oorschot
Brieven uit Veere en Verzameld en nagelaten werk, beiden van Nescio.
Jeugdherinneringen door J.J. Voskuil, met daarin het niet eerder in boekvorm verschenen verhaal Alleen op de wereld.

Uitgeverij Conserve
Man is stoer, vrouw is hoer van de journaliste Maria Genova over loverboypraktijken en de machteloosheid van de politie.

Uitgeverij Prometheus
Kinderen waren we door Floor van Rensen, de mooiste jeugdherinneringen van Nederlandse en Vlaamse auteurs.
Vaderland, een roman over het vaderschap door Herman Stevens.

Uitgeverij Bert Bakker
Wereldfilosofie. Wijsgerig denken in verschillende culturen waarin de auteurs Hans van Rappard en Michiel Leezenberg het misverstand trachten tegen te gaan dat filosofisch denken een specifiek westerse verworvenheid is.
Wereld in vlammen. Een nieuwe geschiedenis van ’39-’45 door Andrew Roberts.

Uitgeverij Cossee
Christina en haar schaduw. Of wat er (niet) in de Securitate dossiers staat van Nobelprijswinnaar Herta Müller

Uitgeverij Sirene
De Zwijgster van Chahdortt Djavann, een roman over het lot van een vijftienjarig meisje in Iran.

Uitgeverij Nieuw Amsterdam
Iedere dag in dienst van jou van Ivo Bonthuis, debuut over de kracht van verhalen, de liefde en muziek.
Modelburgers van Drew Perry,  een humoristisch debuut over modelouders, het vinexhuwelijk en kleine wonderen.

Door: Benno Zuidenga

Een hoorcollege over de grote Griekse teksten in oorlogstijd

Deze audio-cd bevat een hoorcollege over de teksten die geschreven zijn door de grote bekende Griekse schrijvers zoals Sophocles, Plato en Euripides. Dit hoorcollege wordt gegeven door professor dr. Ineke Sluiter. Zij weet de Griekse en Latijnse teksten te behandelen tot een begrijpelijk en af en toe komisch geheel.

Het eerste college begint met een uitleg over de dertigjarige oorlog tussen Sparta en Athene, de Peloponnesische oorlog. Hoofdstuk twee van het eerste college vertelt het verhaal over het conflict tussen koning Creon en Antigone. Het verhaal wil dat koning Creon Antigone veroordeelt tot de doodstraf omdat zij haar broer eervol wil begraven, tegen de wens van de koning in. Koning Creon kan alleen de orde handhaven in Thebe als iedereen – ook zijn geliefde nicht – de wet respecteert. Sluiter vertelt heel helder over deze tragiek. Zo nu en dan verduidelijkt Sluiter de gebeurtenissen door deze te vergelijken met voorbeelden uit het heden. De Griekse tragedies werden in de vijfde eeuw voor Christus verteld door middel van een theaterstuk met acteurs en een achtergrondkoor.
In hoofdstuk drie komt de vraag aan bod wie er nu gelijk heeft in deze kwestie. De positie van Creon als staatsman – hij die de wetten moet handhaven – of daar tegenover het menselijke gezicht van Antigone die het individuele geweten van de mens representeert.

In het tweede college vertelt Sluiter over begrippen als macht en rechtvaardigheid in het vijfde eeuwse Athene. Zij laat zich inspireren door de Atheense legeraanvoerder en geschiedschrijver Thucydides en door Plato, de Griekse filosoof en schrijver van zeer vele dialogen over verschillende onderwerpen.

Eén van de drie grote tragediedichters uit de vijfde eeuw was Euripides. Hij was goed bevriend met Sophocles. In het derde hoorcollege luisteren we naar de door Euripides geschreven tragedie over de Trojaanse vrouwen, hoofdzakelijk de lotgevallen van
Koningin-moeder Hecuba van Troje en Cassandra de dochter van Hecuba en koning Priamus, de koning van Troje. Alle Trojaanse mannen zijn uitgemoord in de oorlog en alleen de Trojaanse vrouwen zijn nog overgebleven.

Na alle oorlogsellende en grote tragedies worden we in het laatste hoorcollege meegenomen naar een wat vrolijker onderwerp; de Antieke Komedies van de blijspeldichter en schrijver Aristophanes. De oude Griekse blijspelen hadden merendeels een politieke tint en gingen over oorlog en vrede. Aristophanes schreef satirische blijspelen wat gepaard ging met een dosis Griekse zelfspot. In het laatste hoorcollege van deze luister-cd wordt op een vrolijke manier beschreven hoe in de Griekse blijspelen de politiek en heersers op de hak werden genomen. Vooral het verhaal over de seksstaking in zijn Lysistrata in het allerlaatste hoofdstuk. Hierin wordt beschreven hoe de vrouwen als echtgenote in staking gaan om de vrede af te dwingen. Aristophanes omschrijft hoe de vrouwen zich in allerlei bochten moeten wringen om niet aan de sekswensen van de mannen toe te hoeven geven. Ook de ongemakken van de mannen als gevolg van de seksloze periode, zijn op een komische manier vertaald en verteld door Ineke Sluiter.
In mei 2009 vond een soortgelijk voorval in Kenia plaats. Met een seksboycot wilden de vrouwen hun politieke leiders onder druk zetten om vrede te sluiten. In de nieuwsberichten hierover werd een vergelijking getrokken met de seksstaking uit de Griekse geschiedenis.

Prof. dr. Ineke Sluiter studeerde af aan de Vrije Universiteit van Amsterdam in de Griekse en Latijnse taal en cultuur. Sinds september 1989 is zij verbonden aan de Universiteit van Leiden als hoogleraar Griekse taal en letterkunde. Zij vertelt in dit hoorcollege op een interessante en duidelijke manier over antieke literatuur en over de antieke en moderne ideeën over taal, van grammatica tot de vrijheid van meningsuiting. In deze hoorcolleges weet zij de Griekse literatuur en toneelstukken te vertalen tot een voor ieder te begrijpen geheel en zij legt een interessante link tussen onze moderne tijd en de Griekse late vijfde eeuw voor Christus.
Zij verstaat de kunst om u mee te nemen naar het oude Griekenland van meer dan 2.500 jaar geleden.

Meer Klassiekste Klassiekers
Een hoorcollege over grote Griekse teksten in oorlogstijd

Spreker: Ineke Sluiter
Verschenen bij: Home Academy (2009)
Prijs: CD € 34,95 (4 CD’s), MP3 € 27,95

Door: Rein Swart

 
Zwevend in de lucht en met de voeten in de aarde.

 
In deze verhalenbundel brengt Van Toorn een novelle uit de Muggenreeks (2000), ander  werk dat al eerder verscheen (2003) samen met nieuwe verhalen. Die laatste, een viertal reisverhalen, zouden door Nooteboom geschreven kunnen zijn en blikken melancholiek terug op dichtersfestivals verspreid over Europa: in het eerste zijn we tijdens de Golfoorlog in een hotel waar een cynische Amerikaanse vliegtuigbouwer met genoegen de precisiebombardementen op de televisie bekijkt, in het tweede treedt de schrijver op het strand in contact met een beroemde Israëlische collega, in het derde wil hij optreden in Zuid-Afrika maar mag hij het land niet in omdat hij geen werkvergunning heeft, in het vierde bevindt hij zich ten zuiden van Napels.

Hoewel Van Toorn beeldend schrijft vroeg ik me, ook omdat er weinig plot in de verhalen zit, af of dit herinneringen zijn van een oude vermoeide dichter met een bepaalde staat van dienst. In het eerste verhaal schildert hij zelf ook al het verschil tussen het zweverige dichtersleven en het alledaagse bestaan. ‘Thuis hadden ze, hoe beroemd ook, zoiets als een dagelijks leven waarin de vuilnisbak buitengezet moest worden en de huur betaald, waarin kinderen ondraaglijk lastig waren of waarin de uren op het kantoor waar ze hun geld moesten verdienen hen omlaag trokken naar de banaliteit.’

Dat zweverige verdwijnt met een aangrijpend verhaal in het Bosnië van na de Joegoslavische oorlog. Alter ego Erik Leeman maakt een bustocht van veertien uur van Zagreb naar Serajevo die spannend wordt als ze worden aangehouden door Servische soldaten. De irritaties tijdens het dichtersfestival en de nasleep ervan in een tijdschrift zijn niet alleen politiek, maar vooral menselijk van belang.
Vervolgens komen we aan bij het prachtige Haarlem Station dat ik al kende uit de Muggenreeks, maar dat nog meer aan kracht leek te hebben gewonnen. Het gaat over een zeventienjarige Amsterdamse kletsmajoor (‘Dat is onze taak als mensen, de dingen dramatisch te maken. Uit zichzelf doen de dingen namelijk niks.’) die na een vriendenbezoek met zijn vriendin Sara in zijn eentje in Haarlem uit de trein stapt omdat zij niet meer met hem verder wil leven. De ontheemding wordt langzaam duidelijk, de monoloog interieur is prachtig.

Het titelverhaal De geur van gedroogde appels is charmant. De schrijver herkent op verschillende woonlocaties de geur van appels, ook tijdens een vakantie in Frankrijk in 1969 als hij midden in de nacht naar de maanlanding kijkt, terwijl een opoe naast hem partjes appel aan een draad rijgt en niet gelooft dat de mens werkelijk op de maan geland is. Als de schrijver later buiten naar de maan kijkt, ziet hij niets bijzonders. ‘Als je niet beter wist, zou je net als de oude grootmoeder denken dat het niet echt gebeurd was, maar in Parijs bedacht voor kinderen.’
In het verhaal Apollo Henkie komt hij daarop terug naar aanleiding van oude banden, die gevonden zijn van de uitzending met Henk Terlingen over de maanlanding. Van Toorn vraagt zich af hoe het kon dat een eerdere versie van het titelverhaal zich in de middag afspeelde en concludeert dat het geheugen een bedrieglijk iets is.

Rest ons tenslotte nog een aantal kortere verhalen.
Het Nieuwe Meer is een sfeervol verhaal over een prille liefde met een aardige ontknoping; de indrukwekkende uitvoering van Der Tod und das Mädchen staat in schril contrast met de schatjes van kinderen die naast de schrijver op de kerkbank zitten; tijdens een vergadering herinnert Van Toorn zich een droom over de onlangs overleden Michaël Zeeman.
Tenslotte is er nog een levenslustig verhaal over een vakantie op Kreta in het huis van een gemankeerde held en een impressie van een familiereünie in Zuid-Italië, die smaakt naar meer.
‘Je ziet in de smalle, steile straatjes die naar het piazza leiden kromme, geheel in het zwart geklede grootmoeders die nooit het dorp uit zijn geweest behalve om op het land te gaan werken, gearmd met punk-kleindochters uit Duitsland met alleen shorts en een bh aan en haar als gestolde rode en groene vlaggen. Onder de bogen van de portici aan het piazza waarin de bar is verscholen zitten de oudere mannen aan de koffie – schoon wit overhemd, zwarte broek, soms een zwarte hoed – en luisteren naar de verhalen van thuisgekomen zoons en neven.’ 

Waarmee Van Toorn me weer helemaal voor zich heeft ingenomen.

De geur van gedroogde appels

Auteur: Willem van Toorn
Verschenen bij: Uitgeverij Querido
Prijs € 19,95

Op zaterdag 6 maart 2010 vindt in Studio Pulchri in Den Haag de vijfde editie plaats van Het Voorwoord, een literair festival van de organisatie achter Crossing Border met o.a. Bart Moeyaert, Leonard Nolens, Nachoem M. Wijnberg, Hafid Bouazza, Ivo Victoria
en Judith Herzberg. Het Voorwoord richt zich op Nederlandstalige literatuur; voordrachten van en interviews met auteurs worden afgewisseld met enkele muzikale optredens. Tevens worden op deze avond de prestigieuze literaire prijzen van de Jan Campert-Stichting uitgereikt.
 
Hoofdprogramma
De eerste namen van het hoofdprogramma kunnen we al bekend maken: Jeroen Olyslaegers, Sylvie Marie, Simone Lenaerts, Joost Vandecasteele, Ivo Victoria, Nachoem M. Wijnberg, Peter Terrin, Bart Moeyaert, Anton Korteweg, Hafid Bouazza, Leonard Nolens, Antoine Boute en Judith Herzberg. Muzikale entr’actes worden verzorgd door BASta!, SnaarMaarWaar, Tricycle, Liesa van der Aa en Kathes Schmerz.
 
Prijsuitreiking Jan Campert-Stichting
Tijdens Het Voorwoord vindt ook de uitreiking van de literaire prijzen van de Jan Campert-Stichting plaats. De vier laureaten zijn: Arnon Grunberg (Constantijn Huygens-prijs), Alfred Schaffer (Jan Campert-prijs), Marie Kessels (F. Bordewijk-prijs) en Els Beerten (Nienke van Hichtum-prijs).
 
Het Voorwoord wordt gehouden op zaterdag 6 maart in Pulchri Studio, Lange Voorhout 15, Den Haag. Aanvang programma 19:00uur. Op de website www.hetvoorwoord.nl vindt u enige tijd voor het festival het complete programmaboekje. Kaarten kosten €12,50 en zijn vanaf 23 januari te koop via www.hetvoorwoord.nl.
 
Voor meer informatie bel 070-3462355 of mail info@HetVoorwoord.nl

Ailantus: De uitgeverij van Lidewijde Paris heeft een online doorbladerbare catalogus. In mei verschijnt de nieuwe roman van David Mitchell, De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet.

Ambo/Anthos: Site is overzichtelijk met een onderdeel verwacht en de PDF van de voorjaarscatalogus en eentje over de klassieken. Een nieuwe Günter Walraff (staat bij de non-fictie). Michael Chabon komt met het Handboek man. Elle van Rijn komt met een boek waarin ze het verleden induikt:

Het vergeten gezicht is een ruw, aangrijpend en vervreemdend boek, dat geen enkel taboe uit de weg gaat. Elle van Rijn laat op sublieme wijze liefde en angst samensmelten en zij laat zien welke desastreuze gevolgen het Duitse oorlogsverleden heeft gehad op volgende generaties.

Atlas: Uitstekende site. De catalogus is downloadbaar en online is er een handige opsomming gemaakt van nieuwe titels. Veel goedkope heruitgaven. De nieuwe Gerrit Jan Zwier, de nieuwe Marjan Berk. Dichter Mark van Tongele komt met een boek over een dichter: Op hoop van zonnezegen.

Met zicht op de sterrenhemel, die oplicht in het water, mijmert hij over de coma-ervaring die hij ooit meemaakte, over leven en sterven, verantwoordelijkheid, de zin van zijn bestaan.

Arbeiderspers: De Arbeiderspers pakt natuurlijk groot uit met Joost Zwagerman die in maart volop in de belangstelling zal staan met het Boekenweekgeschenk. Verder: een nieuwe dichtbundel van Anna Enquist en een semi-historische roman van Atte Jongstra. Abdelkader Benali brengt nog een boek uit aan de vooravond van de WK en 49 manieren om de dag door te komen van Christophe Vekeman.

Arena: Nog geen voorjaar bij Arena, want de najaarscatalogus van 2009 is het laatste wat te openen is. Klik je op de pagina verwacht dan kom je alleen de titels van januari 2010 tegen. Diepe rust dus bij Arena.

Augustus: Een handige pagina met te verschijnen boeken (PDF en online). Ziet er verzorgd uit. Nieuw boeken van Nelleke Noordervliet over haar schrijverschap en Louis Stiller leert ons schrijven. Fascinerende aankondiging van de nieuwe bundel van K. Michel, Bij eb is je eiland groter.

Wat zit erin?
Nieuwe vormen, nieuwe thema’s en motieven en nieuwe ritmes.

Bert Bakker: Ze slapen weer bij de uitgeverij (bij Prometheus hetzelfde).

Bezige Bij: De crisis slaat ook toe bij de Bezig Bij: slechts 9 catalogi, waaronder ook die van Cargo en Thomas Rap. Een nieuwe roman van Kees van Beijnum, een nieuw reisboek van Cees Nooteboom en de keuze van Gerrit Komrij uit de gedichten van dichters die nog geen 33 zijn, Erwin Mortier met ‘lichtzinnige meditaties over het schrijven’, essays van A.F.Th. van der Heijden over de cinema. Een nieuwe dichtbundel van Erik Lindner (natuurlijk beginnend met een t): Terrein.

Lindner maakt ons op een fascinerende wijze bewust van de open plekken in onze waarneming en beleving, het verschil tussen wat er te zien is en wat we denken te zien.

Contact: een PDF (waarvan het plaatje niet te zien is op de site) met de catalogus. Heeft het prijskonijn Gerwin van der Werf in huis die in maart met een romandebuut komt. De jaarlijkse Renate Dorrestein heet nu De leesclub. Veel chicklit, maar nu ook ladlit met Stephan Sanders en Arie Boomsma.

Cossee: Wie op ‘De boeken’ klikt, krijgt in één oogopslag de voorjaarsaanbieding. Tsead Bruinja komt met een vuistdikke bundel (120 blz.) en heeft ook de laatste Nobelprijswinnaar ingelijfd: Christina en haar schaduw (essay) van Herta Müller verschijnt in april.

Foreign Media Books: Voor al uw chicklit. De site is ‘under construction’ tot 11 februari, maar de catalogi zijn wel doorbladerbaar.

De Geus: De onrustige site is nog steeds niet aangepakt: bij topboeken kun je op ‘Wordt verwacht’ klikken en dan staan er 13 nieuwe boeken in de aanbieding. Het eerste boek van Kristien Hemmerechts bij haar nieuwe uitgever wordt aangekondigd: De dood heeft mij een aanzoek gedaan, een dagboek.

De Harmonie: Ook De Harmonie heeft nog werk te doen.

Holland: Uitgeverij van de Windroos-reeks. Frits Criens komt met een nieuwe bundel met de opwekkende titel: Een mooie dag om dood te gaan.

Lebowski: David Sedaris wordt onder de aandacht gebracht met een nieuwe keuze (door Aaf Brandt Corstius) uit zijn verhalen. ‘Het enige wat nog ontbreekt: lezers.’ Dan moet je als uitgever wel helemaal mismoedig zijn. Lebowski heeft dan ook Johannes van Dam, Paulien Cornelisse en Marc-Marie Huijbregts ingehuurd om lovende quotes te leveren. Verder aanprijzingen voor Niccolò Ammaniti (door Herman Koch, Saskia Noort en Kluun).

Nijgh & Van Ditmar: Beetje verstopt onderaan de pagina een verwijzing voor de media en de boekhandel. Nijgh & Van Ditmar heeft dus liever niet dat de gewone lezer te weten komt wat er in het voorjaar verschijnt. Ernest van der Kwast komt met een nieuwe roman: Mama Tandoori. Alweer lof van Herman Koch: ‘Dit is nu al het geestigste en ontroerendste boek dat ik dit jaar heb gelezen.’ Daarnaast voor de liefhebbers Het Grote Willem Frederik Hermans Boek en de biografie van Jacques Klöters over de andere Hermans: Toon.

Nieuw Amsterdam: Nieuw Amsterdam liep vroeger voorop, maar is tegenwoordig ernstig in de versukkeling met een niet up to date website. Bij berichten ‘voor boekhandels’ vind je nog steeds een PDF van de zomer- en najaarscatalogi van 2009. Bij ‘voor pers’ wordt wel een opsomming gegeven van nieuwe boeken. Nico Dijkshoorn komt met een boek met de inspirerende titel Dijkshoorn en Pim te Bokkel komt met een nieuwe bundel met de inspirerende titel De dingen de dingen de dans en de dingen.

De dingen de dingen de dans en de dingen is een vrolijke bundel met een serieuze ondertoon die de lezer in zijn kern weet te raken, en hem voorgoed zal veranderen in de manier waarop hij naar de dingen kijkt.

Van Oorschot: De aanbiedingen voor het voorjaar zijn niet te vinden op de site. Als je echter door de fondlijst scrollt en let op het jaar van verschijnen dan kun erachter komen dat J.J. Voskuil met Jeugdherinneringen komt. Het tweede deel van de Reve-biografie verschijnt in maart. Nescio en Tsjechov komen ook met nieuw werk! (Inmiddels is de boorjaarsaanbieding toegevoegd bij ‘Van Oorschot nieuws’, 2 februari)

Passage: Bij ‘verwacht’ de titels van het najaar. De bloemlezing over concrete en visuele poëzie samengesteld door Karel ten Haaf staat gepland voor januari (dan mag hij wel opschieten). Daniël Dee komt met een nieuwe dichtbundel: Monsterproof en samen tekenen Ten Haaf en Dee voor het eerste boek over de vechtsport K-1.

Podium: De nieuwe roman van Herman Franke: Traag licht. Heruitgave Kluun, heruitgave Alex Boogers.

Prometheus: Zzzzz. Zzzzzzzzzzzz.

Querido: Voor de tweede keer op rij is het Querido gelukt de catalogi online te zetten. Je moet goed zoeken op de voorpagina (onderaan: ‘Voor media & boekhandel’). Het is overigens handiger om de nieuwe catalogi bovenaan te zetten in plaats van onderaan de rij. Bernlef komt met een novellenbundel, Kees ‘t Hart met een verhalenbundel. Ilja Leonard Pfeijffer gaat in een schotschrift de Nederlander oproepen in opstand te komen.

Uitgeverij kleine Uil: Uitgeverij waar ik bij betrokken ben. Pdf-file van nieuwe uitgaven en een doorbladerbare versie de roman van Doeke Sijens Blauw en een nieuwe dichtbundel van Remco Ekkers: Pinksterbloemen in september.

Veen: Heeft een makkelijke site. Kijk bij de rubriek ‘verwacht’. Daar vind je een link naar een pagina vol verwachte boeken. Veel wielerboeken. Hans van der Heijde schreef een boek over Istanbul met de verrassende titel Istanbul (ondertitel ‘Naar de stad van weemoed’, ook voor leunstoelreizigers).

Wereldbibliotheek: de site heeft wel een tabblaadje met ‘catalogus’, maar je krijgt dan slechts de fondslijst. Nergens aankondigingen van nieuwe boeken. De meer dan honderdjarige uitgeverij loopt het liefst achteraan met vernieuwingen.

Peilmoment was 30 januari 2010.

Dagboeken van mensen die de concentratiekampen van binnenuit beschrijven, zijn bijzonder schaars.  Op zondag 7 februari neemt Neerlandicus Bettine Siertsema een aantal dagboeken van gevangenen uit kamp Vught onder de loep in Nationaal Monument Kamp Vught.

Bekend zijn de dagboeken van de joodse student David Koker uit Amsterdam en Helga Deen uit Tilburg. ‘Lieve, lieve jongen laat je gedachten en verlangens de mijne kruisen…,’ schrijft Helga in 1943 in een brief aan haar vriend Kees. Het zijn haar laatste woorden vanuit kamp Westerbork, vlak voordat zij in Sobibor vermoord wordt. Helga hield een dagboek bij in kamp Vught, een aangrijpende en ontroerende getuigenis van het dagelijks leven in een concentratiekamp. Ze wordt heen en weer geslingerd tussen liefde en afkeer, tussen wanhoop en optimisme.

‘Ik hoop vurig dat alles wat ik hierin heb geschreven nog eens de buitenwereld zal bereiken’ schreef Klaartje de Zwarte-Walvisch (32). Gedurende een maandenlange gevangenschap in concentratiekamp Vught hield zij heimelijk een dagboek bij. Klaartje beschreef gedetailleerd hoe joodse gevangenen vernederingen moesten ondergaan. Het bestaan van dit dagboek werd bekend gemaakt in de tv-serie De Oorlog in november 2009 en kreeg veel media-aandacht.

Veel Nederlandse overlevenden konden pas na hun gevangenschap hun ervaringen in dagboeken en memoires kwijt. Zij beschrijven elk op eigen wijze hun ervaringen. Minder bekende schrijvers als Hellema (pseudoniem van Alexander van Praag) geven inzicht in de manier hoe mensen omgaan met hun gevangenschap in een concentratiekamp. Siertsema leest een aantal fragmenten voor van deze krachtige en boeiende ego-documenten en licht de context hiervan toe.

Bettine Siertsema bestudeerde alle tot 2005 gepubliceerde Nederlandse ‘egodocumenten’. Zij schreef hierover het boek Uit de diepten en is bekend als expert op het gebied van deze getuigenissen.

Lezing: Dagboeken uit kamp Vught

Zondag 7 februari
Aanvang: 14.15 uur
Entree: € 3,- of  € 2,- voor Vriend/student/CJP
Reserveren: 073 656 67 64 of via www.nmkv.nl
Nationaal Monument Kamp Vught
Lunettenlaan 600
5263 NT Vught

De middag wordt georganiseerd in samenwerking met de Lambertusstichting uit Vught.
Op 7 februari is er om 13.00 uur een extra rondleiding door het herinneringscentrum, naast de vaste zondagrondleiding van 14.00 uur.

Dit is om nooit meer te vergeten
Dagboek en brieven van Helga Deen – 1943 

Auteur: Helga Deen
Verschenen bij: Uitgeverij Balans
Prijs: € 15,-

Alles ging aan flarden

Het oorlogsdagboek van Klaartje de Zwarte-Walvisch

 
Auteur: Klaartje de Zwarte-Walvisch
Verschenen bij: Uitgeverij Balans
Prijs: € 17,95

Uit de diepten

Auteur: Bettine Siertsema
Verschenen bij: Uitgeverij Skandalon
Prijs: € 19,50

Door Rein Swart

Vitaliserend proza over de jaren zeventig en tachtig

 
De drie delen over de jeugdjaren van Daniël Rega beginnen in Che, een oude boerderij die door een zevental jonge Twentenaren is gekraakt en tot een eigen honk is ingericht. De rustige Rega werkt zich langzaam in in de vriendenkring door aan de bar naar hun verhalen te luisteren en de wc’s schoon te maken. Op een gegeven moment vindt zijn vriendinnetje Mireille, die daar buiten staat, dat hij te veel tijd met hen doorbrengt. Rega voelt zich, als een hond die twee groepen bij elkaar wil houden, uit elkaar getrokken.

In het tweede deel verplaatsen we ons naar een studentenhuis in Groningen waar Rega samen met zijn medestudenten Van Parys en Werda woont. Ze steken de draak met de overspannen modernistische ideeën van de leraren, die sterk beïnvloed worden door het revolutionaire gedachtegoed van de jaren zestig. Van Parys klaagt erover tijdens een hoorcollega en trekt Rega mee. De jongens krijgen vrijstelling om zelf literatuurstudies te doen en hebben alle tijd voor vriendinnetjes en muziek. Zelf kan Rega geen meisje krijgen en moet hij genoegen nemen met de afdankertjes van Werda.

In het derde deel bevinden we ons in Berlijn vlak voordat de muur valt. Rega heeft een kamer gevonden in de rosse buurt en staat achter de bar van striptease-tent Das Rote Kabinett. Het verhaal begint ermee dat de uitsmijter tijdens een show naar binnen roept: ‘Die machen auf! Nicht zu fassen!’ Die uitspraak draagt het verhaal tot Rega zelf op onderzoek uitgaat en hij door krijgt wat er aan de hand is. 

De titel van het boek slaat ongetwijfeld op de periode waarin de jonge mens in de twintigste eeuw speelruimte krijgt om zich te ontwikkelen en te ontspannen voordat hij eigen verantwoordelijkheden toegeschoven krijgt. In het zogeheten jeugdland kan hij een identiteit opbouwen. Deze periode is al veel vaak beschreven, maar de manier waarop Marc Reugebrink dat doet is heel bijzonder door de innemende en erotiserende stijl, waarvan hij zich bedient. Die klinkt mooi door in de eerste kus in het drukke Che, die heel toevallig tot stand komt als Rega en Mireille wachten op een bestelling en zij hem iets wil zeggen.

‘Rega draaide zijn hoofd, iets te snel, zodat zijn mond en de hare, zodat hun monden heel dicht, hun monden op minder dan een centimeter, schat ik, van elkaar verwijderd waren nog, hun lippen elkaar, zijn volle lippen haar bleekrode lipjes op een haar na elkaar raakten, en meer dan het korte knikje dat Mirelle met haar hoofd gaf, meer was niet nodig voor hun eerste kus.’

Het boek kent veel anekdotes, zoals in het begin over de cakewalk op de kermis waar de meisjes door de jongens omhoog geholpen worden door ze bij hun middel te pakken en daarbij ook even hun borstjes aan te raken en in Berlijn waar hologige junks naar de hemel staren maar daar ook niet te vinden is wat zij zoeken. Het boek leest als een trein, maar is ook inhoudelijk boeiend omdat het gaat om de zoektocht naar eenwording. Op het eind komt Rega erachter waar hij die zoeken moet:
 
‘Het ging niet om een andere wereld, dat was het niet, of een bétere wereld of zoiets. Godbewaarme. Het ging om deze wereld. Daar ging het om. Maar dan zoals ze had moeten zijn. Of geweest had moeten zijn. Zoals ze wás, dacht hij, zoals ze altijd was geweest. Eigenlijk. Zoals hij haar altijd in zich had omgedragen, had bewaard, haast zonder te weten. Als de plek tussen het een en het ander, tussen toen en straks, tussen nu en nu zelfs.’

Het boek is geschreven in een poëtische, zoekende stijl. Zoals in het citaat over de eerste kus al te lezen is, is de verteller duidelijk aanwezig. De ‘ik’ zit dicht op de huid van Rega. Wanneer het gaat over Mireille’s ‘smalle, nee frêle schouders’ is het alsof je over de schouder van de schrijver meekijkt. Dat zoekende wordt in het derde deel een beetje te veel. Dan ligt het er te dik bovenop en wordt het schmieren om het in theatertermen te zeggen.

Levensecht zijn de personen, prachtig is de erotiek en invoelbaar het drama, dat verder wordt ingekleurd door de aandacht voor de muziek uit die tijd, zoals het nummer ‘Weakness in me’ van Joan Armatrading. Marc Reugebrink won niet voor niets in 2008 de Gouden Uil.  

Het grote uitstel

Auteur:  Marc Reugebrink
Verschenen bij: Uitgeverij Meulenhoff (2007)
Prijs: € 19,95

De beste dichtbundel van het afgelopen jaar is, volgens een groot deel van de Nederlandse en Vlaamse poëziekritiek, geschreven door Arjen Duinker. Voor zijn bundel Buurtkinderen (Querido, 2009) is hem daarom dit jaar de Awater Poëzieprijs toegekend. Vorig jaar werd de Awater Poëzieprijs voor het eerst toegekend, toen aan Tonnus Oosterhoff. De prijs wordt vastgesteld op basis van de poëziejaarlijstjes van ruim dertig gezaghebbende Nederlandse en Vlaamse beroepslezers. De prijs is ingesteld om de aandacht te vestigen op een dichtbundel van uitzonderlijke kwaliteit en om aandacht te vragen voor de Nederlandstalige poëzie in het algemeen. Aan de prijs is een bedrag verbonden van € 500.

Behalve Duinker werden ook veel genoemd de bundels van Nachoem M. Wijnberg (Divan van Ghalib), Robert Anker (gemraad slasser d.d.t.), Elma van Haren (Flitsleemte) en Toon Tellegen (Stof dat als een meisje).

Aan de prijs droegen recensenten bij van onder meer Awater, NRC Handelsblad, De Morgen, De Groene Amsterdammer, Trouw, De Reactor, de Volkskrant, Vrij Nederland, De Poëziekrant, Het Parool en Knack. Meer over de prijs vindt u in het nieuwe nummer van Awater, waarin verder onder meer een interview met Anton Korteweg, nieuwe gedichten van Hagar Peeters, beschouwingen over de poëzie van Tsjêbbe Hettinga, Lucebert en Herman Gorter en een poëtische bijdrage van minister Ronald Plasterk. Awater is een uitgave van de Poëzieclub, opgericht door Gerrit Komrij, de eerste Dichter des Vaderlands.

Door Hilde van Vlaanderen

Stil en liefdevol

 
Loenia werkt in Amsterdam bij een makelaarskantoor. Zij gaat vaak met potentiële huurders mee om een woning te bekijken en ze doet dat vriendelijk en duidelijk. Haar gedachten houdt ze voor zich. Zij heeft een redelijk druk bestaan met het naar een speciale school brengen van haar zoontje, waarvan we aanvankelijk niet weten, wat er met hem is. Alsof ze zich schaamt. In ieder geval weet zij, noch haar nuchtere, Hollandse man, wat de oorzaak is van het feit, dat hun zoontje Reuben, doofstom is.
Loenia is geboren in Sint Petersburg en rond haar 23^e naar Nederland verhuisd om daar te gaan studeren, heeft Bas leren kennen en is met hem getrouwd. Hij is niet spannend, zakelijk, maar wel trouw en hulpvaardig. Loenia geniet enorm van de uitbundige complimenten van haar collega Aleksandr, afkomstig uit Wit-Rusland en soms denkt ze: ‘wij zouden elkaar beter begrijpen’.

Ze belt regelmatig met haar moeder in Sint Petersburg en hoort op een dag, dat haar vader in het ziekenhuis is opgenomen, het ziet er ernstig uit. Ze wil er onmiddellijk naar toe, Bas regelt een vliegticket en zij vertrekt. Haar geboortestad is veranderd in de laatste zeven jaar, drukker, sneller, meer verkeer. Haar moeder is blij haar te zien. Ze gaan samen naar het ziekenhuis, waar vader samen met een Slowaakse man op een ziekenzaaltje ligt. Eenmaal thuis met haar moeder geniet Loenia van de sfeer in de ouderlijke woning, de zorg en gewoontes van haar moeder. De volgende dag gaat Loenia alleen naar het ziekenhuis, omdat haar moeder zich niet lekker voelt. Dan vertelt haar vader, dat hij nooit zeker heeft geweten, of hij wel haar vader is. Omdat hij weet, dat haar moeder waarschijnlijk weinig zal willen vertellen, noemt hij een vriend, waar Loenia eventueel mee kan gaan praten. Na het ziekenhuisbezoek besluit Loenia meteen naar die vriend te gaan.  Bij zijn huis aangekomen, blijkt de vriend al twee jaar geleden te zijn overleden, maar zijn vrouw nodigt Loenia uit binnen te komen en vertelt haar dan, wat zij weet van de geschiedenis van haar vader en moeder.

Haar moeder, Eva, woonde in Brno, Slowakije en bij de inval van de Russen in 1968 ontmoet ze de Russische officier, Vadim. Hij valt meteen voor haar. Maar zij is verliefd op Dmitri, een schoenmaker. De laatste wordt bij een demonstratie opgepakt en verdwijnt om nooit meer terug te keren. Dan vraagt Vadim Eva om met hem mee naar Rusland te gaan en zij kiest voor zekerheid. Wanneer Loenia daar later vragen over stelt, antwoordt haar moeder alleen maar: ‘Dat heb ik voor ons gedaan’. Eigenlijk krijgt Loenia geen antwoord, van haar stille moeder. Toch toont ze respect voor haar moeders houding en heeft ze het gevoel dichter dan ooit bij haar te staan.

Ariëlla Kornmehl heeft een mooie, ingetogen roman geschreven over een thema van alle tijden: wie is mijn vader, waarom maakte mijn moeder toen en daar die keuzes? ‘Of we ooit onze ouders echt leren kennen, begrijpen, weet niemand. Maar vragen stellen mag altijd’, zei Ariëlla Kornmehl, die in Amsterdam filosofie studeerde, in een interview.

Het is voor veel mensen te hopen, dat zij een fractie van het begrip en acceptatievermogen hebben van de hoofdpersoon in dit boek, het zou velen behoeden voor angstvallige en krampachtige zoekacties en onnodige verwijderingen kunnen voorkomen.

Stil en liefdevol

 
Auteur:  Ariëlla Kornmehl
Verschenen bij: Uitgeverij Cossee (2009)
Prijs: € 18,90

Het is geen roman, ’t is een aanklacht!

Het is 150 jaar geleden dat Multatuli zijn beroemde boek Max Havelaar schreef. De uitgave van dit belangrijke boek wordt herdacht met de tentoonstelling Het is geen roman, ’t is een aanklacht! 150 jaar Max Havelaar. Deze tentoonstelling is te zien bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, de plek waar de handschriften van Multatuli worden bewaard.

Op 15 mei 1860 verscheen bij uitgeverij De Ruyter in Amsterdam het boek dat de Nederlandse geschiedenis een andere wending zou geven: Max Havelaar of de koffijveilingen van de Nederlandsche Handelmaatschappij. Multatuli, pseudoniem van Eduard Douwes Dekker (1820-1887), wilde met het boek de misstanden aan de kaak stellen die hij had meegemaakt toen hij van 1838 tot 1856 als ambtenaar diende in Nederlands-Indië.

In de tentoonstelling wordt het politieke, maatschappelijke en literaire belang van Max Havelaar in beeld gebracht. Centraal staat de aanklacht tegen onderdrukking, een boodschap die nog steeds actueel is. Rond 150 jaar Max Havelaar zullen nog diverse overige activiteiten georganiseerd worden waar lezingen, presentaties en publieksactiviteiten uit voortkomen.

Het is geen roman, ’t is een aanklacht!
150 jaar Max Havelaar

 
Tentoonstelling van 3 februari t/m 16 mei 2010 bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam
Oude Turfmarkt 129 (Rokin), Amsterdam
Open ma-vrij 10-17 uur, za-zo 13-17 uur
www.bijzonderecollecties.uva.nl

Op woensdag 3 februari komt Uwe Telkamp, auteur van De Toren naar Nederland (zie bericht op deze site van 14 jan. jl). Hij vertelt over feiten en fictie in zijn roman. Vertaalster/schrijfster Gerda Meijerink gaat daarna met hem in gesprek.
De voertaal is Duits.

Lezing
Woensdag 3 februari 2010

Aanvang: 20.00 uur
De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10, Amsterdam
Reserveren: ++31 20 5535100 of balie

Prijs € 10,- , studenten € 5,-

Smeer of de weldoener des vaderlands: reading verloren toneeltekst Jan Arends
Vrijdag 12 februari, 20.30 uur in De Balie

Jan Arends (1925 – 1974) psychiatrisch patiënt, huisknecht, dichter en schrijver van onder andere Lunchpauzegedichten, Vrijgezel en Keefman, werkte als copywriter in de reclame. Na de rel in 1960 over Planta-margarine die jeuk veroorzaakte, schreef hij in 1961 het toneelstuk Smeer of de weldoener des vaderlands. Arends schreef het stuk mede uit wraak op zijn afwijzing aan de Toneelschool in Amsterdam: ‘Ik weet nu verdomd goed hoe ik een toneelstuk moet schrijven!’

Neerlandicus en biograaf Nico Keuning ontdekte vorig jaar het toneelstuk dat nu voor het eerst in druk verschijnt en als reading wordt opgevoerd in De Balie. Deze wereldpremière wordt ingeleid door Nico Keuning en is onder regie van Carel Alphenaar.  Met Porgy Franssen, Bart Klever, Titus Muizelaar, Xander Straat en Trudy de Jong.
Toegang € 7 (regulier) | € 5 (korting).

Kassa
U kunt nu voor dit programma reserveren. Voor meer informatie: www.debalie.nl.
De kassa is op werkdagen geopend vanaf 18.00 uur tot een half uur na aanvang van het programma (Let op! Dus alleen geopend als er een programma met kaartverkoop is!). In het weekeinde is de kassa geopend anderhalf uur voordat het programma begint tot een half uur na aanvang.

 Door Karel Wasch

Nieuws van Nergens – Anna Enquist

De zevende bundel gedichten van Enquist is in een fraai vormgegeven boekje tot ons gekomen. De Arbeiderspers heeft er op een smaakvolle manier een omslag omheen gedaan en ook het lettertype is secuur gekozen. Het is duidelijk dat we na Vasalis met een gearriveerde dichteres te maken hebben. Is deze bundel wat we ervan mochten verwachten?

De vijf cycli zijn grofweg gegroepeerd rond de thema’s: Weer en binnennatuur, verdriet, muziek en het innerlijk behang, buitenwereld en persoonlijke beleving.
Maar bovenal schrijft Enquist in deze bundel over wat Goethe zou zeggen: Das Menslich al zu Mensliche oftewel verdriet en hartstocht en het verstrijken van de tijd. De dood van haar dochter komt weer om de hoek kijken in o.a.

Fantoom

Het is een woord voor pijn die geen
bestaansrecht heeft; je lijdt aan
een afwezigheid, je snakt met hart
en huid naar wat er eerst nog was.

Wat afgesneden is dringt zich bedrieglijk
op, je strekt je armen blind naar
de verzaagde voet, een leegte,
het verdwenen kind. Het is een naam

voor wat zich voordoet in de zestien
meter van de ziel: een spookbeeld snelt
de doelmond in en doet alle verlies
teniet, maakt alles goed.

En we kunnen zien dat de dichteres nu iets meer afstand heeft tot het verlies dan vroeger, de laatste strofe biedt iets van uitkomst. Wel is ze nog steeds woedend op het Amsterdamse stadsbestuur, dat laks reageerde en de verkeerssituaties niet genoeg aanpakte, het verplichte instellen van de dodemansspiegel op vrachtwagens bijvoorbeeld versliep. Het vers heet de Straatstenen van Amsterdam maar is opgedragen aan de Gemeenteraad van de hoofdstad. Gelukkig zijn er net zoals in Soldatenliederen en Jachtscènes de twee eerste bundels van de dichteres ook weer schitterende natuurbeschrijvingen zoals in

Uitnodiging om te schaatsen

Toen hier bergen waren, besneeuwde
hellingen en zwarte kloven, bewogen
wij tussen hoogte en diepte, hijgend,
 
huiverend. Zuur moeras vrat de rotsen,
water drong zich in groeven en gaten.
Het heet modder. Groeit er gras op

spreken wij van weide; plassen noemen
we de rest. Onder de spiegel verzonken
ministers (vermoedelijk waterstaat), thee-
 
serviezen,de brieven. Leegte daarboven.
Je moet geloven dat grijs het ijs zich
uitstrekt, grijp mijn gehandschoende hand.
 
Dan ademloos razen op snijdende ijzers;
we krassen de namen in sneeuw. Ik lik
het gruis uit je ogen. Kom dan. Kom.

 
De natuur als vervoermiddel voor hartstocht. In de cyclus over muziek ‘met esdoornhout en paardenhaar’ wordt de cello neergezet als een boodschap: Het gaat niet door! Wat een vondst, de lezer wordt gedwongen na te denken of hij het ermee eens is. En in het vers Van verre opgedragen aan Leonard Nolens schetst ze even de relatie tot andere dichters: (…) Ze vangen van elkaar verzen op, verstaan ze half, in tegenwind.(…).De onmogelijkheid van de ene dichter om de andere volledig te verstaan, volstrekt eerlijk neergezet.

Enquist laat ons in deze bundel zelden met een rustig gevoel achteroverleunen. Er waait op de achtergrond een onrustige wind, we moeten op onze hoede zijn. Dat komt tot een soort apotheose in het titelgedicht Nieuws van nergens. Ergens is een orkaan en mensen hier zien dat op de televisie, ze kunnen hun ogen sluiten of naar een andere zender doorzappen, maar de verslaggever op de beeldbuis vervult de rol van machteloze. (…) Maar tot het zover is staat op een berg/ te dun gekleed, iemand te briezen/ en een microfoon, een eindeloze stroom/ met nieuws van nergens (…)

De hoofdpersonen in deze verzen zijn eigenlijk in hun nietigheid, hun twijfels bijna nergens. Ze treuren, ze kunnen elkaar niet bereiken of zijn al dood voordat ze iemand ontmoeten zoals in het fraaie vers over Elvis, Een dikke jager, waarin een fietser, die lijkt op Elvis de oude moeder komt bezoeken. Hij ziet eruit als Elvis, die zij zo bewonderde, maar nu is het te laat.(…) De glitters waren van zijn pak gesleten/ maar het kon niemand ontgaan, daar/reed Elvis in zijn nadagen.(…)

Een en ander zou tot de sombere gedachte kunnen leiden, dat Enquist ons een erg sombere boodschap wil meegeven. ‘Maak je geen illusie, alles gaat uiteindelijk op niets af, er is geen hoop. Of nog erger: Maak je geen illusies, je verandert er toch weinig tot niets aan.’  Dat is echter niet waar, tussen de regels door van bijna alle verzen sijpelt de zachte vriendelijke toon van een gevoelige natuur. Na de schaatspartij in Uitnodiging om te schaatsen lezen we waar het eigenlijk om was begonnen (…) grijp mijn gehandschoende hand/ Dan ademloos razen op snijdende ijzers/ we krassen de namen in sneeuw. Ik lik/ het gruis uit je ogen. Kom dan. Kom(…) Bij slechte dichters staat de poëet vaak tussen zijn gedicht en de lezer. Bij Enquist is dat andersom, ze dringt zich niet op, maar soms – heel even- duikt ze op achter de regels met een kwinkslag of een mooie gevoelige gedachte. Met zachte stem.

Dit is de beste Enquist-bundel tot nu toe. En dat belooft nog veel goeds.

 Nieuws van nergens

Auteur: Anna Enquist
Verschenen bij: Uitgeverij Arbeiderspers
Prijs: € 16,95

Door: Dominique Rothengatter

De spelers is een boeiend en indrukwekkend goed verteld verhaal waarin de situatie van het Joegoslavië van na de oorlog en de gevolgen hiervan, rijkelijk belicht worden.
Centraal staat de 29 jarige Manja die als docente, nieuwkomers in Nederland taalles geeft. Tijdens zo’n les leert ze de gedeserteerde Joegoslaaf J. kennen die haar gelijk op het eerste gezicht betovert.
‘J. arriveerde eind oktober en zijn verschijning veroorzaakte bij mij een even plotselinge als redeloze betovering. Hij was mager, en zijn gezicht met de scherpe, benige trekken, zijn radijskleurige neuspunt en het myriadisch netwerk van gesprongen adertjes – een gevolg van de regen, wind en klamme kou van het nieuwe klimaat – had eruit gezien als een wiskundige opgave. Een mathematisch project.’ Wat volgt is een gepassioneerde liefdesrelatie. Maar al snel komen de menselijke ergernissen en verwachtingen ten opzichte van elkaar om de hoek kijken.

Manja en J. bezoeken een aantal keer zijn familie in Sarajevo. Ze komen in een omgeving terecht waar de mensen pogingen doen om hun leven in stand te houden en/of het voorzichtig te hervatten.
De familie van J. leeft hier in een flat waarin en waaromheen nog duidelijk de sporen van de voorbije oorlog waarneembaar zijn.
‘In het plafond zat een spatkrater, de muren hadden kogelgaten. Voor het raam hing een versleten canvas scherm in de kleur van een biljartlaken. Toen het werd opengetrokken was een deel van de berg te zien, die als een kanten mouw was afgezet met witte grafzuiltjes.’
Ondanks de treurige staat waarin de flat van Manja’s schoonfamilie verkeert, probeert haar schoonmoeder op bijna wanhopige wijze haar goede afkomst hoog te houden. Manja’s schoonzus leeft in een flat die voor de oorlog van een Joodse familie was die voor het etnische geweld gevlucht is. Ze woont hier met haar man Spiro, een verknipte ex-soldaat en hun in ontwikkeling achtergebleven zoontje (waar schoonzus en man geheel niets vreemds in zien). J. doet tijdens zijn korte bezoeken tevergeefs pogingen tot heropvoeding van zijn neefje.

De relatie tussen J. en zijn zwager Spiro neemt in de loop van de bezoeken ronduit vijandige vormen aan. Hierdoor ervoer ik tijdens het lezen een constante spanning omdat ik telkens verwachtte dat er iets zou gaan gebeuren tussen Spiro, J. en Manja.
Ook hun verblijf in een gebied waar de oorlog wel voorbij is, maar de sporen nog overduidelijk aanwezig, bijvoorbeeld in de vorm van zwerfhonden, brengen een geladen sfeer met zich mee.
‘Daar stond een hond, een teef die ons op de terugweg volgde door de langgerekte straat. J. zei dat het een hond was die hij al een paar keer wat te eten had gegeven en ook dat het hier stikte van de honden – vuilnisbakken met vlooien, Duitse herders, hier en daar een worst op pootjes – een deel was na alles wat zich had voltrokken gaan dwalen langs de wegen, een ander deel had zijn heil gezocht in de bossen, weer anderen hielden zich schuil in leegstaande of vernielde huizen. Sommigen waren in de huizen gebleven, wachtend op hun vroegere baasjes…’.Uit het citaat, hierboven aangehaald, komt een ronduit rauwe, harde realiteit naar voren die Manon Uphoff de lezer voorspiegelt.

Dit boek kon mij in eerste instantie niet echt bekoren. Ik denk dat dat komt door wat ze vertelt en de sfeer die dat oproept. Maar bij nabeschouwing is het als portret van de Balkanoorlog een interessant en beeldend geschreven verhaal wat je daarom zeker gelezen moet hebben.

De spelers is genomineerd voor de Opzij Literatuurprijs. De winnares wordt bekendgemaakt op het Opzij Vrouwenboekenbal op dinsdag 16 februari a.s.

De spelers

Auteur: Manon Uphoff
Verschenen bij: De Bezige Bij
Prijs:€ 17,50

Het Winternummer van het e-zine blue-turns-grey is op www.blue-turns-grey.nl online gegaan. Blue-turns-grey is een internettijdschrift dat periodiek nieuw werk van jonge schrijvers, dichters en beeldend kunstenaars publiceert. In dit nummer ligt de nadruk bij het beeldend werk op het narratieve; het scheppen van een metaverhaal. Wat oud is en voorbij wordt nieuw leven ingeblazen en zo wordt er vanuit verschillende tradities een nieuw verhaal geschreven. De literaire bijdragen zijn eveneens zeer de moeite waard. De gedichten van Steven Graauwmans en Thomas Möhlmann zijn afkomstig uit hun sterke respectievelijke bundels. Nieuw werk brengt blue-turns-grey van dichters Bert Lema, Eelke van Es en Alexander Baneman. Dichter Hans van Willigenburg leverde voor deze editie enkele korte prozastukken. Dit is de laatste blue-turns-grey in de vertrouwde vorm. De redactie zal zich bezinnen op nieuwe manieren om vorm te geven aan de kruisbestuiving tussen literatuur en beeldende kunst, zoals dit e-zine dit sinds haar oprichting in 2006 wil brengen. Bij deze herbezinning hoort ook een wijziging in samenstelling van de redactie: literatuurredacteur Edwin Fagel zal de redactie verlaten, een nieuwe redacteur zal zo spoedig mogelijk zitting in de redactie nemen. Beste lezer, laat u verwonderen – ook in de toekomst door blue-turns-grey-nieuwe-stijl.

Dat poëzie niet moeilijk is, bewijst Perdu jaarlijks op Gedichtendag. Niet door zich op die dag te beperken tot de eenvoudigste poëzie, maar juist door de poëzie in al haar diversiteit aan te bieden op een manier die vooral de nieuwsgierigheid prikkelt en haar niet indamt. Podiumbeesten en prevelaars, anekdotici en hermetici, vaklui en avonturiers, groentjes en grijsaards: ze staan naast elkaar en door elkaar op deze vijfde editie van de 30 + 30 Dichtersmarathon.

Het concept is uitermate eenvoudig: dertig Nederlandstalige dichters lezen elk drie gedichten voor: twee van henzelf en één van een zelfverkozen collega uit het buitenland. Bij het voorlezen wordt de poëzie niet onderbroken door aan- of afkondigingen, bio- of bibliografische informatie of entr’acts en intermezzos. Zo kan de aandacht van de luisteraar zich volledig op de poëzie zelf richten, die zich aan hem presenteert als een constante stroom van zestig zeer uiteenlopende dichters in een onverbiddelijk ritme van ruim tweeënhalf uur.

Wiens aandacht toch even verslapt, haakt zo weer aan bij de eerstvolgende dichter. Wie een dichter niet kent, wordt niet om de oren geslagen met biografische informatie. Wie iets niet begrijpt, heeft niet de gelegenheid zich daarover gefrustreerd te voelen. Nieuwsgierigheid is alles dat er nodig is.

Het thema van deze Gedichtendag is “Over de grens”. Niet alleen kijken de dertig voorlezende dichters dertig keer over de grens naar dat grote land Het Buitenland met hun keuze voor een buitenlandse dichter. Ze nemen het publiek daarin mee. Bovendien is het traditie bij de Dichtersmarathon dat veel dichters zelf – en vaak voor de gelegenheid – de door hen gevonden buitenlandse poëzie vertalen. En niet alleen de professionele vertaler/dichters doen dat, maar juist ook de jonge, nieuwe, amper gedebuteerde dichters. Deze editie zal nieuwe vertalingen opleveren van ondermeer Herman Hesse, Rodrigo Toscano, Paul Auster, Morrissey, Richard Siken, Sofokles, Boris Rhyzhy en Peter Waterhouse. Door die vertalingen wordt er poëzie en worden er poëtische vormen uit andere talen over de grens naar het Nederlandse taalgebied gebracht.

Deelnemende dichters: Zie voor een complete lijst van de dertig dichters hier: http://www.perdu.nl/reserveren.cfm?voorstelling=269

Speciaal vermeldenswaardig zijn: Toon Tellegen, Maria van Daalen, Erik Lindner, Anne Vegter, en Tsead Bruinja. Bruinja was vijf jaar geleden degene die met een basaal idee Perdu benaderde voor Gedichtendag. Dit idee is inmiddels uitgegroeid tot een op die dag niet meer weg te denken evenement. Dit jaar staat hij voor het eerst zelf op de Marathon.

Stichting Perdu is een literaire stichting die aandacht besteedt aan nieuwe ontwikkelingen in proza en poëzie, aan de avant-garde literatuur van de 20e eeuw en aan de grensgebieden tussen literatuur en andere artistieke disciplines. Het gaat hierbij vooral om aspecten van de literatuur, die elders onderbelicht blijven.

Donderdag 28 januari 2010, 19.45 u.

Entree: 7 euro, 5 euro met o.m. vriendenpas

Perdu, Kloveniersburgwal 86, Amsterdam

Reserveren*: *www.perdu.nl. Meer info: perdu@perdu.nl.

Jong gestorven, vijf maal gehuwd, maar ongeschikt voor een soap.

Door Rein Swart

 
De titel duidt op een schaakspel waarbij echter niet twee deelnemers achter het bord zitten, maar meerdere partijen. In de epiloog spreekt Janse van een ingewikkelde kluwen van politieke tegenstellingen zoals tussen Hollanders en Zeeuwen (de zgn. Hoekse en Kabeljauwse twisten), de strijd tussen de Duitse Roomskoning en de Bourgondische hertog, de oorlog tussen Engeland en Frankrijk en allerlei vormen van interne machtsstrijd. ‘Veel van deze conflicten waren bovendien onderling verbonden.’
Al die partijen deden zetten op het politieke toneel die weer tegenzetten van anderen  uitlokten. Het was de kunst om zoveel mogelijk landen te veroveren en Jacoba zat daartussen.
Jacoba maakte naam als strijdbare dame, maar Janse vraagt zich af of haar positie niet eerder die was van een vooruitgeschoven pion. ‘Op het politieke schaakbord van de vroege vijftiende eeuw heeft Jacoba op enkele momenten het verloop van de partij beïnvloed, maar ze deed dat als een afhankelijke pion, niet als een vrij bewegende dame.’

De biograaf Jansen (niet te verwarren met de auteur) plaatste haar positie in 1967 tegen de achtergrond van de opkomst van de moderne bureaucratische staat, die de feodale wereld verving waarin de ridderlijke aristocratie de dienst uitmaakte.

Haar herkomst maakte Jacoba tot een waardevolle pion op het politieke schaakbord. Haar  Beierse vader Willem en haar Bourgondische moeder Margaretha ontmoetten elkaar na het huwelijk regelmatig, maar tot een zwangerschap wilde het eerst niet komen. Des te groter was de opluchting dat Margaretha in juli 1401 beviel van een dochter. De ingebouwde afhankelijkheid van een toekomstige echtgenoot maakte echter dat een erfdochter vaak een bron van instabiliteit was in een tijd waarin een huwelijk vooral van strategisch belang was. ‘Nog voordat Jacoba de kleuterjaren achter zich had gelaten, werd al op hoog niveau over haar huwelijk vergaderd.’ De Franse prins Jan van Touraine werd haar eerste echtgenoot. 
Janse vraagt zich af of Hella Haase in Het woud der verwachting de wereld van de kinderen goed heeft ingeschat, als zouden die tijdens hun huwelijksfeest gierend van de lach met eten hebben gegooid.

Janse heeft, zo zegt hij in de verantwoording, deze biografie geschreven omdat er, na een vijftal oudere wetenschappelijke biografieën, al lang niet meer over Jacoba van Beieren gepubliceerd was én omdat hij haar persoonlijke invloed op de maatschappelijke gebeurtenissen wilde onderzoeken. Hij vergelijkt Jacoba met een personage in een roman van Dostojevski en voelde zichzelf, omdat hij te weinig tijd had voor bronnenonderzoek, een diepzeeduiker die te weinig zuurstof heeft om de bodem te bereiken.
 
Janse vormt zich een oordeel in gesprek met de eerdere biografen. In de inleiding noemt hij ook Bilderdijk die als privé docent in 1819 met afgrijzen tegen zijn studenten over de onverzadigbare wellust van Jacoba sprak, omdat ze in haar 35 jarige leven vijf mannen verslond.
 
In het bijzonder gaat Janse in op de amoureuze affaire tussen Jacoba en de Zeeuwse edelman Frank van Borssele, die door Filips van Bourgondië werd afgewezen. Frank werd gevangen genomen en door Jacoba vrijgekocht tegen inlevering van al haar bezittingen.
Hun liefdesverhaal inspireerde schrijvers als Betje Wolff en Albert Verwey, die Jacoba neerzetten als een koppige, ambitieuze en impulsieve vrouw. Maar was dat ook zo? Janse reconstruceert de geschiedenis en concludeert dat er van verliefdheid geen sprake was. Het portret op de omslag van het boek werd geschilderd om een juiste man aan te trekken en kon niet voor Frank bedoeld zijn omdat die haar al kende.

Volgens Janse is Jacoba geen ster uit Hollywood, die mooi en verleidelijk en wispelturig is en is ze evenmin een mannenverslindster. Dus jammer voor een soapschrijver die nog een historische figuur voor de hoofdrol zoekt. Janse acht het interessant de beeldvorming rond Jacoba te onderzoeken, maar dat is niet het doel van zijn biografie. Hij wil de historische Jacoba tot leven wekken.
Janse vindt haar ook geen Lady Diana, die met een ontwapende optreden de harten van haar onderdanen won, maar ze lijkt mijn inziens wel een beetje op Maxima, want zij schaatste op de Hofvijver, terwijl haar moeder allerlei politieke besprekingen voerde.
‘Later schreef ze zelf “alle dingen altijd met raad van anderen” te hebben gedaan,’ noteert Janse. Jacoba leefde onder de hoede van haar moeder en haar raadsmannen.
Toch vindt Janse een plaatsje voor haar in de canon te verdedigen. ‘De geschiedenis wordt immers niet alleen bepaald door winnaars.’
‘Wie in het schaakspel een dame inruilt voor een pion, maakt niet veel kans daarmee de partij te winnen,’ zegt de schrijver over zijn biografie, omdat die bestaat uit grijstinten en witte vlekken waar zijn voorgangers haar in felle kleuren schilderden. Toch blijft ze een sleutelfiguur, omdat de Lage Landen daarna definitief de weg naar eenwording insloegen.

Een pion voor een dame
Jacoba van Beieren 1401 – 1436

  
Auteur: Antheun Janse
Verschenen bij: Uitgeverij Balans (2009)
Prijs: € 19,95

‘Bespaar ons die strijdkreet van de schoolfrik, dat afgezaagde “Geen woord te veel”. Een adagium dat je blijkbaar ook nog eens hoort uit te spreken alsof je juist een nachtemmer azijn hebt leeggedronken.’ Tom Lanoye maakt zijn positie in het literaire landschap duidelijk met deze stelling in de vorige jaar uitgekomen autobiografische vertelling Sprakeloos. In een handleiding, daarin moet geen woord teveel staan, vindt hij en hij vervolgt met de programmatische zinnen: ‘Maar als het gaat over letteren die niet in de eerste plaats naar schoonheid haken, maar naar waarachtigheid, zelfs al moeten ze daarvoor uit hun voegen barsten en knarsen en botsen en krijsen? Kom dan om de liefde Gods niet elke keer en bij ieder thema aankakken met dat vervloekte “Minder is meer”, dat bij enkele grootmeesters, ik geef het grif toe, briljante boeken heeft opgeleverd, tijdloze teksten, nederigmakende chefs-d’oeuvre, maar dat daarbuiten voornamelijk wordt misbruikt door onmachtigen en ongetalenteerden om hun gebrekkige greep te verhullen op zowel hun materiaal als hun materieel.’

Opmerkelijke uitspraken, juist in een boek dat de titel Sprakeloos heeft en die verwijst naar de moeder die door enkele beroertes getroffen wordt en een vorm van afasie krijgt waardoor haar spraakvermogen ernstig wordt aangetast. Dit boek zet de auteur tegenover die ziekte. Dit boek dat draait om de moeder Josée Verbeke is een taalbouwsel van protest tegen de dood van de moeder, tegen de stilte. Dit is het boek dat de slagerszoon met een brilletje beloofd had aan zijn zeer liefdevol beschreven vader, maar dat hij pas kon afmaken na diens dood. Dit is een boek waarbij je op elke bladzijde de noodzaak voelt dat het geschreven moest worden. Het is een prachtig eerbetoon geworden aan zijn ouders.

Sprakeloos is opgedeeld in drie delen: ‘Hij’, ‘Zij’ en ‘Ik’. Het eerste deel vormt de aanloop tot het schrijven. Je ziet een schrijver die zich aan het oppeppen is om een grootse prestatie neer te zetten. Lanoye aarzelt en stelt uit, maar weet uiteindelijk precies wat hem voor ogen staat. ‘Want zoals men niet kán vertellen over haar zonder uit te weiden over hem, zo kan ik niet schrijven over hen beiden zonder uit te weiden over de godganse wereld die ik heb leren kennen, en waarover zij regeerde, jarenlang.’ En dat is precies wat er in deel twee, dat verreweg de meeste ruimte inneemt, gebeurt. Lanoye brengt zijn jeugd tot leven, het stadje Sint-Niklaas en dan vooral de buurt waar de ouders van Lanoye een slagerij hadden. Ook de mensen die in de winkel kwamen worden beschreven, evenals de carrière in het amateurtoneel van zijn moeder. Zijpaden worden ingeslagen, omwegen gemaakt, alle verhalen uit het verleden worden van stal gehaald en die voorkomen dat de moeder gereduceerd wordt tot het geestelijke wrak dat ze in haar laatste jaren was.

Tegenover de ontmenselijking in de kliniek, zet Lanoye het dagelijkse leven van weleer waarin de moeder de spil in huis was. Aardige anekdotes worden afgewisseld met minder prettige herinneringen, bijvoorbeeld aan zijn eigen coming-out, die vooral als een schande voor de familie werd ervaren. Maar naast haar branie komt ook haar radeloosheid aan de orde als haar oudste zoon bij een ongeluk om het leven komt.
Als je bij het derde deel aankomt, dat slechts kort het einde beschrijft van de ouders en waarin de schrijver de rekening opmaakt van dit boek, dan kun je als lezer slechts diep buigen voor een schrijver die je in een paar honderd bladzijden een complete wereld heeft geschonken en in al die taalvirtuositeit waarachtig is gebleven.

COEN PEPPELENBOS

TOM LANOYE – Sprakeloos. Prometheus, Amsterdam, 360 blz. €19,95

Een ode aan de vriendschap

Voor Elf heeft Daniël Rovers een originele opzet gekozen. Het boek gaat over elf personen die een bestaan proberen op te bouwen in Brussel. Niet altijd met evenveel succes. Zekerheden zijn er amper in hun leven. Ze hebben allemaal één ding gemeen, het zijn de vrienden en vriendinnen van de verteller. Ze komen in elkaars leven voor zonder het van elkaar te weten.

In elf hoofdstukken legt de verteller hun bestaan nauwgezet vast. Door hun voorliefdes, ergernissen en overtuigingen te beschrijven toont hij wie ze zijn. Vaak op bewonderende toon, soms bezorgd of met milde ironie, maar steeds liefdevol. Hij koestert hun talenten en gebreken, hun verlangens en hun angsten, om hen te beschermen tegen de meedogenloos voortschrijdende tijd. Want ooit gaan ze dood, en als er niemand meer in leven is die hen gekend heeft, zijn ze voorgoed verdwenen.

Daniël Rovers (Zelhem, 1975) publiceerde eerder de essaybundel Bunzing en De figuur in het tapijt, zijn proefschrift over zes hedendaagse Nederlandse auteurs. Tot 2008 woonde hij in Brussel, sindsdien in Amsterdam.

Elf
Een ode aan de vriendschap

Auteur: Daniël Rovers
Verschenen bij: Uitgeverij Wereldbibliotheek (2010)
Prijs: € 17,90

‘Het waren de vier mooiste, de vier enige echt mooie jaren van mijn leven!”’– blz. 33

door Wil van Basten-Malipaard

In 1931, tijdens een onderbreking van het schrijven aan zijn romancyclus Les Thibault, schrijft Roger Martin du Gard (1881-1958) deze korte novelle over een incestueuze liefde tussen broer (Leandro Barbazzano) en zijn 4 jaar oudere zus (Amalia). In een niet nader te noemen grote Algerijnse stad  groeien zij samen op en wonen boven de boekwinkel van hun zeer strenge, hardvochtige en ontoegankelijke vader. Hun moeder is al jong overleden. Broer en zus delen vanaf hun prille jeugd dezelfde slaapkamer, gescheiden door een schot met een gordijn. Er ontstaat een stormachtige liefdesverhouding die door niemand wordt opgemerkt.
Maar, na vier jaar, komt hieraan een bruusk einde. Leandro moet zijn dienstplicht gaan vervullen in het Italiaanse leger en zal twee jaar wegblijven. Amalia wordt verplicht door haar vader te trouwen met de dertig jaar oudere, welgestelde boekhandelaar Ignazio Luzzati  waarvan ze walgt en die zij (broer en zus) ‘het ouwe varken’ noemen. Doet zij dat niet dan zal ze tot nader order opgesloten worden in een klooster. Amalia heeft dan een heel onverwacht idee. ‘Ja, ik trouw met de ouwe. Maar alleen als we het voor die tijd zo regelen dat ik zwanger ben’ – blz. 38.

Aldus geschiedde. Leandro vertrekt in oktober naar Sicilië, het huwelijk vindt plaats. Zeven maanden later bevalt Amalia: een jongen, Michele. ‘Hij was heel zwakjes, alsof hij echt te vroeg geboren was. Alleen al in het eerste jaar dachten ze hem wel tien keer te verliezen.’- blz. 39. Michele wordt niet ouder dan 16 jaar en sterft in een Frans sanatorium aan tuberculose. Deze episode is tevens het begin van deze novelle, de introductie op het Afrikaans Geheim.

Roger Martin du Gard ontmoet Leandro (inmiddels een gerenommeerd boekhandelaar) in dit sanatorium in Font-Romeu. Er ontstaat een hechte vriendschap tussen Leandro en ‘meneer du Gard’.

De schrijver heeft Michele slechts één keer gezien op zijn doodsbed ‘(…) broodmager maar van een grote schoonheid’.  Ongeveer twee, drie jaar later maakt hij kennis met Leandro’s  zus, haar man en hun half dozijn kinderen bij wie Leandro inwoont. Het contrast van deze zes kinderen met die prachtige Michele is verbijsterend. Deze kleine Luzzati’s zijn ‘kort en dik, week als kikvorsen, met bolle wangen en dikke billen, schorre stemmen en verwarde, wollige haardossen, en allemaal hopeloos alledaags’, constateert Du Gard.

Broer, zus en zwager zijn inmiddels  gezamenlijk eigenaar van de Librairie Barbazzano-Luzzati, opgericht door hun vader en nu een van de belangrijkste boekwinkels van de stad.  
Na zijn bezoek besluiten Leandro en Du Gard samen de mailboot vanuit Afrika naar Marseille te nemen en dan vertelt Leandro, naast elkaar gezeten op het dek, zijn ‘Afrikaans geheim’  aan de schrijver. Een bekentenis in de vorm van een monoloog, zonder enige schaamte of spijt, in simpele feiten, maar met veel gevoel verwoord. Het is aan de toehoorder of de lezer hierover een oordeel te vellen.
 
Roger Martin du Gard die voor zijn omvangrijke saga Les Thibault in 1937 de Nobelprijs voor de Literatuur ontving toont ook in deze ultrakorte novelle zijn meesterschap als verteller. Vooral zijn beschrijvingen van de personages zijn markant naturalistisch en doen denken aan Honoré de Balzac, Emile Zola, Gustave Flaubert  en André Gide,  die zich in hun tijd ook nogal wat vrijheden permitteerden. Wij zien een verfijning  in de monoloog op de boot; rauw realistisch is de stijl in bijvoorbeeld de beschrijving van het gezin Luzzati. Vooral van Amalia die in de Frans-Italiaanse film La Grande Bouffe van Marco Ferreri (1973) beslist niet uit de toon zou vallen door haar weelderig, doch wanstaltig voorkomen en vooral de beschrijving van haar manier van voedsel naar binnen schrokken werkt misselijkmakend op de lezer.
Du Gard beschrijft op blz. 13-14 deze ‘oosterse corpulentie’: ‘Nee, mooi was Amalia niet; ik zou zelfs zeggen dat haar gerimpelde schildpadoogleden, haar dikke papperige gezicht, haar vettige huid, haar peervormige lijf, uitgezakt door de door de zwangerschappen en het zogen, haar doelbewust tot een probaat middel tegen zinnelijke lust maakten. (…) Naast de grote porties macaroni die ze tijdens de maaltijden opschrokte, zat ze van ’s ochtend tot ’s avonds kleverig Turks fruit te kauwen en sprak ze bijna altijd met volle mond’.  De schrijver vergoelijkt overigens min of meer deze dwingende en hartstochtelijke snoeplust : ‘die gulzigheid leek de revanche, de toevlucht voor alle passie van een vrouw, en dat had bijna iets pathetisch.’

Wanneer Leandro zijn bekentenis doet, lijkt het alsof hij tegelijkertijd zijn geheim weer herbeleeft, beter begrijpt, maar er tevens volledig afstand van neemt door geen enkele verantwoordelijkheid hiervoor te aanvaarden. Blz. 43: ‘Ineens schoot het door mijn hoofd dat ik in feite verantwoordelijk was voor die geboorte, en ook – misschien? – voor die zwakke gezondheid, die ziekte…. Verantwoordelijk? Dat staat nog te bezien… Daar valt over te twisten! Bloedverwantschap levert soms wonderbare resultaten op…’.  Het standpunt van Amalia komen wij niet te weten. Zij lijkt letterlijk en figuurlijk goed te gedijen in de slachtofferrol. Slachtoffer van de mannen om haar heen, zou je kunnen zeggen.

De aandachtige lezer leest op blz. 6 dat Leandro ‘een nog jonge man  (…)’  was bij de eerste ontmoeting met Du Gard in het sanatorium waar zijn 16-jarige ‘neef’ Michele verpleegd werd.
Een paar jaar later volgt dan de bekentenis. Een rekensommetje  leert dat Leandro toen ongeveer 38 jaar moet zijn geweest. Toch heb je steeds de indruk dat het een oude(re) man is die eindelijk zijn geheim prijsgeeft. Hoewel, …. de beschrijving van Amalia met haar kroost waarvan ze er nog een zoogt, bewijst dat broer en zus beiden nog vrij jong zijn. Opmerkelijk!

Het ontroerendste moment in het verhaal was voor mij:  ‘Maar twee of drie keer misschien, tijdens mijn bezoeken en de maaltijden die ik verplicht was bij de Luzzati’s te gebruiken, werd er tussen Leandro en mij gezinspeeld op onze ontmoeting in Font-Romeu, en iedere keer vulden de ogen van papa Luzzati zich stilletjes met tranen. Michele was kennelijk het lievelingetje van zijn vader geweest’ aldus de schrijver op blz. 15. Het lijkt dat de ‘stiefvader’ misschien nog wel het meest van het kind gehouden heeft.

 
Toch is het even wennen om Confidence Africaine in hedendaags Nederlands te lezen. Het Frans van de jaren 30 van Roger Martin du Gard is, zeg ik met enig chauvinisme, zo veel rijker in woordenschat. 

Dat neemt niet weg dat deze eerste Nederlandse vertaling van een werk van Du Gard zeer zeker de moeite van het lezen waard is en zal zorgen voor veel vragen en discussies. Deze novelle suddert na lezing nog enige tijd na. Ik adviseer dan ook de diverse leeskringen in het land om dit boekje in hun leeslijst op te nemen als voorproefje op het hoofdwerk van Martin du Gard, de achtdelige serie Les Thibault, die de komende jaren bij  J.M. Meulenhoff  zal verschijnen. Hulde voor dit initiatief!
 
In België en Frankrijk is enkele jaren geleden deze novelle al voor het toneel bewerkt en heeft geruime tijd gezorgd voor volle zalen. Persoonlijk kijk ik dus nu uit naar de vertolking van Leandro door bv. Thom Hoffman of Daan Schuurmans of wie weet, toch door een oude(re) man …. Helmert Woudenberg!?

Afrikaans Geheim

 
Auteur:  Roger Martin du Gard
Oorspronkelijke titel:  Confidence Africaine
Vertaald en van een nawoord voorzien door : Anneke Alderlieste
Verschenen bij: J.M. Meulenhoff  bv (2009)
Prijs: € 10,-

Benali ontvangt de prijs omdat hij als exponent van de ‘migrantenliteratuur’ met zijn boek De stem van mijn moeder aantoont dat we de ’migrantenroman’ voorbij zijn. Met dit boek heeft hij niet een roman van een rijkgeschakeerd Nederland geschreven, maar een rijkgeschakeerde Nederlandse roman.

De E. du Perronprijs is ingesteld voor mensen en instellingen die door middel van een cultuuruiting in brede zin een bijdrage leveren aan het multiculturele Nederland. Net als Du Perron in zijn tijd, signaleren zij grenzen en doorbreken ze scheidsmuren die wederzijds begrip tussen de verschillende Nederlandse bevolkingsgroepen in de weg staan.

De jury van de Du Perronprijs is van mening dat Abdelkader Benali een stem geeft aan  grenzeloze literatuur, waarin verschillen niet als zodanig onderwerp zijn, maar dienstbaar zijn aan een deelbare vertelling. Benali geeft met deze roman een volkomen natuurlijke plek aan migratie in de literatuur.

Abdelkader Benali werd in 1975 geboren in Ighazzazen (Marokko) en kwam op zijn vierde jaar naar Nederland. Voordat hij debuteerde met de roman Bruiloft aan zee (1996) ontving hij twee maal de El Hizjra Literatuur Prijs. Bruiloft aan zee werd in 1997 bekroond met de Geertjan Lubberhuizen Prijs 1997 voor het beste debuut en in 1999 met de Prix de Meilleur Premier Roman Etranger (Frankrijk). Daarna publiceerde hij onder meer de romans De langverwachte (2002), waarmee hij de Libris Literatuur Prijs won, Laat het morgen mooi weer zijn (2005), Feldman en ik (2006) en de Marathonloper(2008).

De stem van mijn moeder

Auteur: Abdelkader Benali
Verschenen bij: Uitgeverij De Arbeiderspers
Prijs € 18,95

Voor Aart van Zoest zijn schoonheid, betekenis en gevoel de wezenskenmerken van poëzie. Dit schrijft hij in zijn afscheidswoord als hoofdredacteur van het onlangs verschenen, 10^e nummer van het zo mooi uitgegeven tijdschrift Nynade. Hij heeft deze kenmerken ongetwijfeld gevonden in dit nummer. In het gedicht Zoals tijd ons voorbij gaat van Marco Temmes of Er ligt één tandenborstel op de wasbak in de badkamer van Daniel Dee. Maar niet alleen in de gedichten. Ook het proza raakt je. Welke betekenis heb je nog voor je omgeving als je oud, ‘krakkemikkig’ en alleen bent? Gaat het alleen nog om de betekenis die je hebt gehad in je leven? De kleine Jamal in het ontroerende verhaal Om de voeten van Inez van Eijk, heeft geen idee van de rol die hij speelt in het leven van de oude man en straks waarschijnlijk ook in dat van de zoon.

Camille Mortagne laat ons kennismaken met de verfijnde ideeën van de Chinese Fransman François Cheng. Zijn levensverhaal, zijn liefde voor zowel de Franse als Chinese taal en zijn kennis over zowel de Chinese als Westerse beschaving vinden hun neerslag in inspirerende gedichten, essays en romans. Over zijn boek Over schoonheid schrijft Mortagne: ‘Een bron van genot en verder gaande overpeinzingen.’

In de rubriek ‘Geraakt’ een kort, uitnodigend artikel van Jan Wychers over de schilder Piet Moget, zijn horizon-schilderijen en zijn kunstcentrum het Lieu d’Art Contemporain in het gehucht Hameau du Lac.
Wychers’ artikel De Grote Trap zet je in eerste instantie op het verkeerde been. Als je het uit hebt, zit je met een glimlach op je gezicht. 

Verder in dit nummer o.a.: Rina Spigt over Aimee Mullins, de vrouw ‘..die speelt met haar ongemak. Die van de nood een deugd maakt. Medische technologie en kunst komen hier samen’.
Veel gedichten van o.a. Krijn Peter Hesselink, Rudi Lejaeghere en Karel Wasch.
En een artikel van Estelle van Leeuwen over dood en literatuur, Te veel leven? Het aangezicht van de vlinder. Het blijft verbazingwekkend hoeveel mooie literatuur en poëzie geschreven is door schrijvers en dichters die het geluk niet konden vinden.

Nynade
Kunst en letteren

 
Nynade verschijnt 3x per jaar
Prijs per jaargang: € 20,-
Losse nummers € 8,- (per e-mail)
www.nynade.nl

Door Karel Wasch

Nick Laird kreeg de Rooney Prize voor Irish Literature 2005 en Utterly Monkey werd bekroond met de Betty Trask Prize en stond op de shortlist van de Kerry Group Irish Fiction Award. Op de achterkant van de door Nicolette Hoekmeijer vertaalde roman, krijgen we de jubelende kritieken voorgeschoteld uit Engelse en Amerikaanse kranten. Maar is het werkelijk zo’n denderend boek?

Allereerst moet ik uitdrukkelijk waarschuwen voor de abominabele vertaling. Wie het Engels ernaast houdt – uw recensent deed dit – valt van de ene verbazing in de andere. Geen zin is in  behoorlijk Nederlands vertaald. Daardoor gaat in de vertaling iedere vaart uit het boek en ontbreekt de spaarzame humor uit het origineel volledig. Jammer!

Het verhaal gaat over David Pinner, die na 10 jaar zijn docente kunstgeschiedenis Ruth Marks weer eens ontmoet. Hij hoopt dat het tussen hen wat zal worden, maar Ruth wordt dodelijk verliefd op James Glover, de tien jaar jongere flatgenoot van Pinner. Er ontspint zich een intrige, die best spannend had kunnen zijn, ware het niet, dat Laird – vertaling of niet – zich te veel verliest in détails. Hij put zich veelvuldig uit in een campe beschrijving van de Londense kunstscene waar de hoofdpersonen zich in bewegen. Er wordt gezwendeld, coke gesnoven, veel gedronken en gepraat, maar wat lijkt dat allemaal saai in de beschrijving van Laird…! De plannen van de overjaloerse Pinner om de uiteindelijke huwelijksplannen van Glover en Ruth te torpederen zouden stof kunnen zijn voor een uiterst ingenieuze driehoeksverhouding. Het wil bij Laird echter niet lukken om die triangel tot stand te brengen. De vrouw, Ruth Marks, waar beide mannen zo overspannen verliefd op zijn, kunstenares, eerder getrouwd geweest; komt over als een saaie cerebrale dame, waar je als lezer al snel bij zou gaan zitten geeuwen van verveling. Pinner, die de kwade duivelse genius moet verbeelden, de man die nergens voor terugdeinst, hinkt als aangeschoten wild door het boek. Dat maakt het doorworstelen van de 224 bladzijden geen pretje. Ieder ogenblik vraag je je af of er nog iets spannends gaat gebeuren of de hoofdpersonen eindelijk tot leven zullen komen. Maar dan volgt de zoveelste beschrijving van de eet- en drinkgewoonten van de hoofdpersonen voorzien van de merknamen van drank en voedsel. Interesseert mij het iets wat een saaie figuur allemaal eet en drinkt? Voegt het iets toe aan de verhaallijn?

James Glover, een mooie jongen met een atletisch lichaam, schijnt een probleem te hebben waardoor hij na veel drank zijn handen niet thuis kan houden. Hoe is dat allemaal zo gekomen? We komen er niets over te weten.

Aan het eind van het boek bekroop me de gedachte dat Laird een parodie heeft willen schrijven op een roman. Dan is hij daar ook totaal niet in geslaagd.

Het is mij een raadsel waarom Meulenhoff, uitgerekend dit boek in deze zwakke vertaling heeft uitgegeven. Bovendien wekt het verbazing dat het kreupele verhaal in Engeland mocht rekenen op zo’n jubelend onthaal. Is dat het land met de rijke literaire traditie? Onbegrijpelijk!

Glovers vergissing

Auteur: Nick Laird
Vertaald door: Nicolette Hoekmeijer
Verschenen bij: Uitgeverij Meulenhoff
Prijs: € 18,95

Door: Lodewijk Lasschuijt

Essays over literatuur, beeldende kunst en muziek

Het beschouwende proza van Kundera is zonder meer fascinerend. Hij noemt het zelf een ontmoeting van zijn bespiegelingen en zijn herinneringen en ook van zijn oude thema’s en oude (literaire) liefdes.
Het is voor de geïnteresseerde lezer wel even doorbijten want de auteur veronderstelt een uitgebreide kennis van de Franse literatuur en ook legt hij dikwijls dwarsverbanden met de schilderkunst en de muziek. Een goede encyclopedie biedt in de meeste gevallen uitkomst. Het is in dit verband opvallend dat heel veel onderwerpen die Kundera in zijn essays ter sprake brengt, kort na het verschijnen, op de vrije internetencyclopedie Wikipedia zijn bijgewerkt. Het is alsof de uitgever en zijn medewerkers er een vermoeden van hadden dat sommige schrijvers en vooral ook dichters niet zo erg bekend zouden zijn bij het Nederlandse lezerspubliek. Doordat Martin de Haan met zijn voortreffelijke vertaling de aandacht heeft gevestigd op het werk van Kundera, komt hier wellicht verandering in.

Kundera houdt er, volgens eigen zeggen, een denkbeeldige eregalerij op na. Als eerste daarin verschijnt de opmerkelijke kunstenaar Francis Bacon die uitspraken doet die aanzetten tot nadenken zoals: ‘Als ik naar de slager ga, verbaas ik mij erover dat ik daar niet hang in plaats van het dier’.
Zo nu en dan is er wat somberheid in de betogen, bijvoorbeeld wanneer hij zegt nog steeds door te gaan met de zoektocht naar het van zin verstoken toeval dat het leven is. Geestverwanten als Francis Bacon en Samuel Beckett hebben gezegd getuige te zijn van de ondergang van een beschaving. Ook wordt gerefereerd aan het werk van de van oorsprong Roemeense toneelschrijver Eugene Ionesco die in zijn absurdistische stukken voortdurend thema’s als de dood en de zinloosheid van het leven behandelt.
Heel bijzonder is ook de door Kundera aangehaalde uitspraak van Samuel Beckett: ‘De kunst wordt vaak besmeurd door een theoretische ondoorzichtige woordenbrij waardoor een kunstwerk niet meer in contact word gebracht met de kijker of luisteraar zonder pre- interpretatie’. Een boodschap die sommige recensenten van concerten en tentoonstellingen zich aan zouden moeten trekken.

Nooit is Kundera scherp kritisch in zijn beschouwingen. Als hij al kritiek uit is deze zeer mild. Zo maakt hij gewag van de grote literaire kwaliteiten van Louis-Ferdinand Céline zonder aandacht te schenken aan zijn antisemitische pamfletten en zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog zeer laakbare gedrag. In de volgende hoofdstukken worden steeds kunstenaars ten tonele gevoerd (vooral veel schrijvers) wiens werk door Kundera van commentaar wordt voorzien. Soms lijkt zijn boek op een bundel boekrecensies en op een ander moment heeft het iets van een ‘Dode dichters almanak’ omdat hij soms heel ver terug gaat in het verleden.
Grote verdienste van Milan Kundera is onder andere dat hij steeds bij zijn lezers belangstelling weet te wekken voor de meest uiteenlopende literaire onderwerpen. Zo vestigt hij de aandacht op het werk van Jacques Anatole François Thibault, beter bekend onder de naam van Anatole France. Nieuwsgierig geworden zullen er onder de lezers van Kundera’s ontmoetingen, velen zijn die zich naar de boekhandel spoeden om zijn werk Les dieux ont soif in een Nederlandse vertaling te bemachtigen.
Ook interessant, voor vooral de Nederlandse lezers is de briefwisseling met de Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes. Hij hield in 2006 de Huizingalezing aan de universiteit te Leiden. Nog nieuwsgieriger worden we als Kundera vermeldt dat tijdens een door de Frankfurter Algemeine Zeitung in 1999 gehouden enquête, de trilogie, Die Schlafwandler van Hermann Broch, door Fuentes als grootste van deze eeuw wordt aangemerkt.
De literatuur in de verschillende voormalige Franse gebiedsdelen zoals Martinique komen ter sprake. Het Frans wordt nog steeds op scholen onderwezen maar het alledaagse taalgebruik (la parole immédiate) is het Creools. Patrick Chamoiseau heeft zijn romans verrijkt met Creoolse uitdrukkingen en heeft daarmee de unieke historische en culturele wortels van het Caribische gebied willen benadrukken. Kundera zegt dat hij dat gedaan heeft omdat ze grappig, betoverend en onvervangbaar zijn.

Een opera van landgenoot Janacek wordt besproken. En daarna komt Theresienstadt ter sprake. Herinneringen worden opgehaald aan een ontmoeting die Kundera had in zijn jonge jaren met een Joods echtpaar dat tijdens hun verblijf in deze ‘vitrine’, waarmee nazi Duitsland zijn misdaden trachtte te verhullen, de herinnering aan Mahler en Schönberg levendig probeerde te houden.

Tenslotte wordt er nog vrij uitvoerig aandacht besteed aan het werk van Curzio Malaparte en zijn twee meest bekende romans, Kaputt en De huid. Alweer een aanbeveling.
Eigenlijk wordt er door Kundera aan ons te veel aangereikt om in één keer te verwerken. Regelmatig zal dit boek moeten worden herlezen. Lees maar goed want er staat veel meer dan er staat.

Een ontmoeting
Essays over literatuur, beeldende kunst en muziek

Oorspronkelijke titel: Une rencontre
Auteur: Milan Kundera
Vertaald door: Martin de Haan
Verschenen bij : Uitgeverij Ambo|Anthos, 2009
Prijs: € 21.95

Door Karel Wasch

Het derde boek van Christiaan Weijts werd geschreven in opdracht van het Nederlands Dans Theater. Weijts zou geprobeerd hebben, volgens een interview achter in het boek, om de lezer op het ‘verkeerde been’ te zetten. Grappig gegeven voor een dansboek. Hij wilde tot in zijn taal aan toe bewegelijk opereren, zodat de lezer in een plezierige verwarring door de bladzijden dwaalt. En ook inhoudelijk moest er volgens Weijts het een en ander te knabbelen zijn. Daartoe zet hij de aloude discussie voort of de belevenissen in ons leven berusten op toeval of behoren tot ons Lot. Hij laat de vraag open.

Weijts schreef eerder Via Capello 23 en Art 285. Terecht werd hij voorgedragen voor de AKO Literatuurprijs. Hij won niet. Onterecht.

Eigenlijk is de verhaallijn van deze novelle flinterdun. De etaleur, ene Victor Zuid, krijgt een belangrijke opdracht van het warenhuis Cocagne. (Cocagne stond vroeger voor Luilekkerland, een flauwe verwijzing). Hier werkt hij aan een etalage en een uitstalkraam in opdracht van Alex, cynicus en darwinist. Maar de werkzaamheden van Victor worden wreed doorkruist wanneer een oude vlam, ene Vita Lateur op de proppen komt. Naast danseres is ze inmiddels milieuactiviste – of moeten we zeggen milieuextremiste –  geworden. Ze deinst in die laatste rol voor niets of niemand terug. We moeten onwillekeurig even aan Volkert v.d.G. denken. Waar idealisme stopt ontstaat extremisme, met vernielingen en uiteindelijk soms moord. We zien dat om ons heen helaas gebeuren.

Victor staat als de dreamweaver, de ontwerper van illusies, aan de andere kant van het maatschappelijke spectrum. Zijn doel heiligt de middelen. Er moeten producten worden verkocht. Vita (=leven) danst door het leven maar protesteert tegen de globalisering en bespuit met verf de etalage van Cocagne. Haar leven is een dansfeest en een gevecht. Het leven van Viktor is een illusie en een leugen. Maar hij gelooft oprecht in de illusie en neemt de leugen op de koop toe. Samen verkennen ze de ontmoeting, die ze moeten hebben, als een onontkoombaar stuk van hun beider biografieën. Ze kennen elkaar nog van vroeger maar worden weer door toeval (Is het toeval?) met elkaar in contact gebracht.

De verteller hangt als een helikopterpiloot boven de twee partijen en laat geen gelegenheid onbenut om de lezer op het verkeerde been te zetten. Dat moet je maar kunnen en Weijts is daar wonderwel toe in staat. Hij draait pirouettes met zijn taal en voert dubbele axels uit, waardoor de lezer bij de les moet blijven.

De thema’s wisselen elkaar af. Is er sprake van een verholen wraakgedachte? Hoe verhouden de twee hoofdpersonen zich tot de rest van de hen omringende wereld? Is er leven na de consumptie of redden we ons er wel dansend en springend uit? En hoe grijpt het lot in, wanneer we daar enig houvast aan zouden mogen beleven? Vragen, die door Weijts listig worden opgeworpen, maar allerminst beantwoord. Mag de lezer het zelf doen? Dat zou een zwaktebod zijn, ware het niet dat het een tijd geleden is dat deze recensent een Nederlands boek las, waarin überhaupt werd gefilosofeerd en dat siert Weijts!

Verrassend is ook hoe Weijts het dansen van Vita op de muziek van Elgar beschrijft. Ze weet Victor te betoveren. De man van de scherpe zinnen valt voor de irrationele schoonheid van de danseres in actie. Ze heeft ook nog een geheim voor hem in petto. Een geheim – mooi genoeg – dat met erfelijkheid te maken heeft. Want hoe we het wenden of keren, aan de stroom van erfelijkheid zullen we maar moeilijk kunnen ontsnappen of we nu darwinist zijn of in een onomkeerbaar voorbeschikt lot geloven.

De etaleur
Dansnovelle
 
Auteur:  Christiaan Weijts
Verschenen bij: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2009
Prijs: €15,-

Rondom de Gedichtendag organiseert de Poëzie Marathon Enschede al vier jaar met groot enthousiasme en succes een week lang allerlei poezie-activiteiten. Dit jaar is de Poëzie Marathon Enschede van 24 tot en met 30 januari.

Feestelijke opening Poëzie Marathon Enschede. Waar: Grote Kerk. Wanneer: Zondag 24 januari, 16.00 uur. Met o.a. de onthulling nieuwe gedichtenborden in de stad.

Deelnemers: Het Prismare, Podium Twente, Vrijhof UT, café Het Bolwerk, MAC Berlijn, Antiquariaat Kruimeltje, Atelier Print Art, Bibliotheek Enschede, Galerie Quinta Bies, Grote Kerk, Paradijs, Zorgcentrum De Posten, Kookboek.nl, Volksuniversiteit Enschede, leerlingen van Het Stedelijk Lyceum locatie Kottenpark, Louk’s Atelier, Villa de Pilla, De Zessprong, Vestzak theater, galerie Eerst, Het Vrijdag en galerie Beeld & Aambeeld doen allemaal mee aan een marathon van activiteiten!

Labavond: Internetpoëzie. Waar: Arendsmanhuis. Wanneer: Maandag 25 januari, 19.00 uur. Studenten van AKI Artez presenteren internetpoëzie: een eigentijdse interpretatie en vormgeving van beeld en geluid.

Poetry Slam & Gedichtenbal. Waar: Literair café ’t Bolwerk. Wanneer: Woensdag 27 januari, 20.30 uur. Tijdens de Slampionship 2010 laten jonge dichters uit het hele land zien en horen dat poëzie niet alleen bedoelt is voor dunne boekjes in kleine hoekjes van kantoorboekhandels. Aansluitend is er een gedichtenbal met dj Thomas.

Tsjêbbe Hettinga. Waar: Galerie Beeld & Aanbeeld. Wanneer: Zaterdag 30 januari, 17.00 uur. De Friese dichter en schrijver van de Gedichtendagbundel 2010 is met zijn grote atmosferische poëzie uniek in de Nederlandse dichtkunst. Hettinga leest voor uit eigen werk onder muzikale begeleiding van tuba en baritonsax.

Guerilla Poetica. De hele week in Media Art Café Berlijn: Op onverwachte momenten en in een onverwachte taal draagt stadsdichter Bert de Haan gedichten voor.

Poëzie is zo moeilijk nie. De Poëzie Marathon Enschede wil de poëzie op een laagdrempelige, enthousiaste en ongedwongen manier onder de aandacht brengen. Zij wil zoveel mogelijk doelgroepen uit de stad Enschede en omgeving interesseren voor de dichtkunst en nieuwe doelgroepen kennis laten maken met poëzie in al haar facetten.

De organisatie van de Poëzie Marathon Enschede 2010 nodigt u van harte uit voor dit feestelijk startsein.

Voor meer informatie:

Zie het complete programma op www.poeziemarathonenschede.nl

Op woensdag 27 januari zal Michael Axworthy in de Rode Hoed in Amsterdam een lezing geven over Iran. Michael Axworthy is voormalig hoofd van de afdeling Iran van het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken, en auteur van het boek Iran, een cultuurgeschiedenis.

Hij zal een geïllustreerde uitleg bieden over de geschiedenis van Iran, om zodoende licht te werpen op de huidige onrust in het land. Door identificatie van patronen en rode draden in de Iraanse geschiedenis zal hij trachten het zelfbeeld van Iran te schetsen, en de moeilijke verhouding tussen Iran en de internationale gemeenschap te verklaren. Daarnaast zal hij ingaan op het Iraanse buitenlandbeleid en de opstelling van Iran aan de internationale onderhandelingstafel.

Axworthy heeft een kritische kijk op het huidige regime en biedt een somber perspectief over de toekomst van het revolutionaire gedachtegoed en de rol die Iran zich in de regio wenst toe te meten. In de herfst van 2008 is hij benoemd tot hoofd van het Exeter University Centrum voor Perzische en Iraanse Studies.

In zijn in 2009 verschenen boek Iran, een cultuurgeschiedenis beschrijft hij het rijke verleden van Iran, een van de oudste beschavingen van de wereld. Hij begint bij het rijk van Cyrus de Grote (zesde eeuw v.Chr.), en eindigt met de Islamitische Republiek van nu en koers die het land is ingeslagen na de Islamitische Revolutie van 1979. Hij laat de eigenheid van de Iraanse identiteit zien, waarbij nadruk ligt op de culturele, godsdienstige en intellectuele aspecten, en op de mensen die er vorm aan gaven en geven.
‘Een boek als dit leert niet alleen dat Iran de lezer meer te bieden heeft dan de Islamitische Republiek, maar ook dat Iran veel meer is dan wat men op basis van de berichtgeving in de westerse media geneigd is te denken. Boeiend geschreven en zeer leesbaar.’ Johan ter Haar, emeritus hoogleraar Perzisch te Leiden

Lezing

27 januari 2010, De Rode Hoed, Keizersgracht 102, Amsterdam
Aanvang: 20.00 uur (zaal open 19.30 uur)
Toegang: Gratis
Aanmelding: tot uiterlijk op 25 januari via dam@minbuza.nl
Voertaal: Engels
De lezing wordt georganiseerd door de Dienst Afrika en Midden-Oosten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken

Boek

Iran, een cultuurgeschiedenis

Auteur: Michael Axworthy
Vertaald door:  Ruud van de Plassche en Jan van de Westelake
Verschenen bij: Uitgeverij Bulaaq, Amsterdam (2009)
Prijs: € 29,50

Door Frank Heinen

Niets moeilijker dan geloofwaardig schrijven over de liefde. Hiromi Kawakami (1958) doet in De tas van de leraar een meer dan geslaagde poging. Het verhaal van de ontluikende liefde tussen de oude leraar Sensei en zijn oud-leerlinge Tsukiko is een fraaie vertelling van een schrijfster die een groot publiek verdient.

‘Officieel had ik hem bij zijn volledige naam en titel moeten aanspreken, met Harutsuna Matsumoto, maar ik noemde hem gewoonweg Sensei.’ Zo begint De tas van de leraar. Tsukiko komt na jaren haar oud-leraar van de middelbare school weer tegen in een bar. Er is iets tussen hen, iets wat zich onmogelijk laat beschrijven, een ondertoon die hun, op het eerste gezicht obligate gesprekjes een extra dimensie verleent. Er is een, bij gebrek aan een ander woord, ‘klik’ tussen de twee.

Wat volgt is een fascinerend proces van aantrekken en afstoten, door twee eenzamen die het niet gewoon zijn zich open te stellen en een ander dichtbij te laten komen. De onmacht om lief te hebben en vooral die om geliefd te zijn, doet denken aan één van dé bestsellers van 2009, Paolo Giordano’s debuut De eenzaamheid van de priemgetallen. Waar Giordano echter de voor de hand liggende keuze maakte om het verhaal uit het perspectief van beide geliefden te vertellen, krijgt de lezer in De tas van de leraar alleen een inkijkje in de gedachtewereld van Tsukiko. Dat maakt de jonge vrouw overigens geen hoofdpersoon; dat blijft de excentrieke, oude Sensei, die met zijn eeuwige boekentas steeds weer Tsukiko’s leven komt binnengewandeld. De prangende vraag of Tsukiko en Sensei elkaar nu eindelijk krijgen wordt beantwoord, maar ach, dat had eigenlijk niet gehoeven.

De tas van de leraar lijkt op het eerste gezicht een typisch ‘Oosterse’ roman. De kersenbloesem staat prominent op het omslag en Tsukiko en Sensei drinken sake, eten tofoe en slapen op hun tatami. Wie door de onvertaalde Japanse woorden heen leest, wordt meegezogen in een onbegrijpelijke liefde tussen de leraar en zijn voormalig leerlinge. En terwijl de tijd hen als rijstkorrels door de vingers glijdt, lijken alle toenaderingspogingen tevergeefs.

Kawakami is er in geslaagd de liefde tussen de woorden te vatten. Resultaat is een bijzonder boek over twee niet eens zo heel bijzondere mensen. Met humor, vaart en melancholie geschreven; het kan. Een boek kortom dat een groot publiek verdient.

De tas van de leraar

Auteur: Hiromi Kawakami

Vertaald door: Luk Van Haute

Verschenen bij: Uitgeverij Atlas (2009)

Prijs: € 19,90

Wim Vogel in gesprek met D. Hooyer op zaterdag 16 januari 2010

Door Rein Swart

Na een welkomstwoord van de iniatiefneemster van boekhandel De Vries, waarin zij het werk van Hooyer omschrijft als een particulier universum, vraagt Vogel aan de schrijfster die naast hem zit aan de lange tafel middenin de boekhandel of ze Haarlem kent, hetgeen niet het geval is. Ze komt uit het heidegebied rond Hilversum en daar spelen zich ook haar verhalen af.

Voordat we iets te horen krijgen over haar roman Catwalk leest Hooyer enkele fragmenten voor uit de drie verhalenbundels die vanaf 2001 bij Van Oorschot zijn verschenen en waarvan de laatste Sleur is een roofdier in 2008 bekroond werd met de Librisprijs.

Vogel verwondert zich over de explosie van 35 verhalen in zes jaar tijd en neemt aan dat Hooyer daar al eerder mee was begonnen. Hooyer ontkent dit en zegt dat ze hiervoor gedichten schreef, die echter tot haar verdriet nooit werden uitgegeven. Haar eerste verhaal werd wel meteen goedgekeurd, zodat ze daarmee verder ging.

Ze vindt het schrijven moeilijker worden, hetgeen mogelijk met het ouder worden te maken heeft en ook omdat haar motieven, die op het gebied van de archeologie liggen, wel zo’n beetje zijn uitgewerkt en misschien is het ook wel moeilijker omdat zwaardere motieven zich opdringen.

Vogel veronderstelt dat ze weinig geschrapt heeft maar dat ontkent Hooyer. Ze schrapt de helft en vindt dit net zo leuk als schrijven. Ze tekent ook wel schetsjes bij haar verhalen maar haar redacteur vond dat het geen prentenboeken mochten worden. Zelf denkt ze ook dat de ironie dan teveel wordt, zoals in Sleur is een roofdier.

Ze vond het leuk om de roman Catwalk te schrijven. Ze is er niet toe geprest door de uitgever. Ze was buiten het schrijven om steeds bezig zowel met het uitdiepen van de personages en tijdens het schrijven met de stijl. Het idee over groupies was haar al bekend. Mensen sluiten overal bondgenootschappen met elkaar tegen de machthebbers. De tien à twaalf personages die, net als in De Metsiers  van Hugo Claus ieder een hoofdstuk voor hun rekening nemen, blijven eenzame individuen, zegt Vogel. Hooyer benadrukt echter hun strijd. Hooyer heeft de vrouwen als een ‘ik’ beschreven en de mannen als een ‘hij’, vrouwelijke beleving staat daarbij tegenover mannelijke mening.

Vogel zegt dat er veel thema’s in het boek voorkomen, maar dat de personages weinig last hebben van morele codes. Hooyer vertelt dat de personages niet wisten wat ze in politiek opzicht moesten stemmen en dat hetzelfde eigenlijk voor haar geldt.

Vogel vraagt haar over haar maatschappelijk engagement, maar Hooyer verstaat dat letterlijk als straatrumoer zoals dat voorkomt bij een haringkar in een boek van iemand wiens naam ik niet kon verstaan.

In Tirade schreef Hooyer over de tegenstelling tussen collectief en individu. Haar idee van een eenmanscollectief vindt ze een zwaktebod, maar alleen ben je wel zonder de eigenschappen, die je van anderen opgeplakt krijgt en het is rustgevend dat je jezelf niet ziet.

Vogel vergelijkt haar schrijven met Biesheuvel en Leo Vroman. Ze zou de laatste, die ook tekent, graag imiteren als dat mogelijk zou zijn.

De Leeswolf, een Vlaams literair tijdschrift, noemt haar schrijfstijl onvoorspelbaar; men weet bij haar nooit wat de volgende zin zal zijn. Zelf zou ze, tot verbazing van Vogel, gewoner willen schrijven. Dat heeft te maken met het ouder worden, denkt ze (hoewel dat haar niet aan te zien was). Ze ziet dat ook bij Charlotte Mutsaers. Die kan ook niet altijd het dwaze eigenzinnige meisje blijven uitbeelden.

Van Vogel had Catwalk nog wel langer mogen duren. Hooyer dacht daar wel over, maar ze ging toch verder met iets anders.

Ik hoop dat ik dit aangename gesprek op de zaterdagochtend goed heb verslagen want er was vaak achtergrondruis in de winkel. Wel een prima idee van Kwetterende Letteren!

Catwalk

Auteur: D. Hooijer
Verschenen bij: Uitgeverij van Oorschot (2009)
Prijs: € 16,-

De predikant, de hofdame en de revolutie van 1795

fragment:

De straten waren nat en de lucht was vochtig en kil, maar bij Scherlenski stond de deur wijd open en al bij het zwakke schijnsel van de straatlantaarn zag Kist dat het hele huis werd  ontmanteld. Alles van waarde werd in kisten gepakt, tot aan de spiegels en de breekbare porseleinenbeelden op de schoorsteen toe. Met ‘vertrekken’, zo begreep de dominee, had het kerkenlid vluchten bedoeld.

Weer terug van zijn korte bezoek ging hij naar zijn studeerkamer, ontstak een lamp op de tafel en boog zich in een kleine kring van licht over het papier. Hij doopte zijn pen in een glazen inktpot en begon op een nieuwe bladzij van zijn dagboek. Hij hield zich bij de feiten als om zijn gedachten te ordenen en om de naderende gebeurtenissen helder onder ogen te kunnen zien.

Herfst 1794, de vooravond van de Bataafsche Republiek. Het Franse leger is in aantocht. De  godsvruchtige dominee Kist volgt de oplopende spanningen van dag tot dag. Hij ziet de vreugde van de patriotten en de paniek van het corrupte stadsbestuur. Zijn de Fransen vriend of vijand? Hij bidt tot de Almachtige dat Hij ons zal redden. En dan valt de winter in. Bij vijftien graden onder nul marcheren de Fransen over de bevroren rivieren naar het noorden. Een Franse hofdame ontvlucht Utrecht met haar dochter en twee bediendes. Opgejaagd door haar revolutionaire landgenoten maakt ze een barre tocht via Leiden, Amsterdam, Alkmaar en Den Helder naar Zaltbommel en Breda. Sneeuw en ijs trotserend, dwars door de chaos. Een waargebeurd verhaal, voor het eerst verteld. De Franse en de Bataafsche revolutie komen samen in een Hollands winterlandschap.

Caroline Hanken ( 1956) groeide op in de Verenigde Staten. Ze volgde de Nederlandse film- en televisieacademie en studeerde culturele antropologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Ze promoveerde in 1996 op de antropologische dissertatie Gekust door de koning, over de koninklijke maîtresses aan het Franse hof.

Zondag 10 januari was Hanken te gast in het Radio 1 programma OVT, 11.00 – 12.00 uur. Deze uitzending is nog te beluisteren.

Op zondag 24 januari is ze te gast in het TV-programma Boeken op Nederland 1, 11.20 uur.
Wim Brands zal haar interviewen over Door een Hollandse winter.

Op de website van Uitgeverij Augustus zijn de eerste 20 pagina’s te lezen.

Door een Hollandse winter

De predikant, de hofdame en de revolutie van 1795

Auteur: Caroline Hanken

Verschenen bij: Uitgeverij Augustus (januari 2010)

Prijs: € 19,-

Een week cruisen op een vijfsterren schip met een bemanning die zegt “wensen te vervullen die u niet had kunnen dromen”; superleuk, maar voortaan zonder mij, concludeert schrijver David Foster Wallace na zijn cruise in de Caraïben.

In 1995 wordt de schrijver David Foster Wallace door het tijdschrift Harper’s uitgenodigd om op hun kosten een week te verblijven op het luxe vijfsterren cruiseschip de MS Zenith voor een zevendaagse cruise in de Caraïben. De schrijver is op dat moment 35, de meeste luxe cruises trekken een ouder publiek, vijftigplussers, mensen die nog niet volledig afgeleefd zijn, maar wel lichamen hebben ‘die onbloot verschillende stadia van verval’ vertonen, constateert de schrijver.

De auteur verwerkte zijn ervaringen in 1997 tot een essay, getiteld ‘A Supposedly Fun Thing I’ll Never Do Again’, dat onlangs als ‘Superleuk, maar voortaan zonder mij’ in Nederland is uitgebracht. Het is een hilarisch en ontluisterend essay waarin de schrijver een portret schetst van zielige cruise passagiers die even aan hun droevige bestaan willen ontsnappen en het geeft een beeld van zijn eigen toenemende angstige gemoedstoestand tijdens die week.

De schrijver beschrijft tot in de details wat hij ziet, proeft en ervaart tijdens deze week. Zijn observaties beginnen al op het vliegveld van Fort Lauerdale. Op de inscheepdag van de cruise lijkt het vliegveld van Fort Lauderdale op de val van Saigon. De helft van de mensen is gebruind en heeft een blik van Innerlijke Vrede, de andere helft observeert elkaar en vergelijkt camera’s.

Aan boord probeert de professionele bemanning “wensen te vervullen waarvan U niet had kunnen dromen”. De passagiers kunnen ontsnappen aan al wat onaangenaam is, want op het luxe schip vinden onophoudelijk activiteiten plaats: een continue stroom van feesten, partijen, zang en dans die ervoor moet zorgen dat de passagiers zich dynamisch en herboren voelen.

Naast zijn persoonlijke ervaring geeft Foster Wallace in 137 voetnoten, één voetnoot is zelfs 5 bladzijden lang, achtergrondinformatie. De schrijver beschrijft de bevolkingsgroepen die ingeschakeld worden om de cruisepassagiers naar de zin te maken: de bus- en taxichauffeurs zijn Cubanen, de kruiers op het schip zijn Libanees, de bemanning is Grieks en het onberispelijke schip wordt door onvermoeibare derde wereld mannetjes schoongemaakt.

Foster Wallace geeft een minutieuze beschrijving van zijn hut: “Exorbitant veel lof verdient de badkamer van Hut 1009. Ik heb in mijn leven al flink wat badkamers gezien, maar dit is verdomme een echt prachtstuk”. Wat betreft de aanlegplaatsen: “De enige echte constante in de Caraïbische nautische topologie die de MS Nadir (= bijnaam voor het schip van de auteur) aandoet, heeft met de onwerkelijke fraaiheid van alles te maken, met het feit dat de scenerie haast geretoucheerd aandoet – het is onmogelijk het helemaal treffend in woorden te vatten, maar het dichtst in de buurt komt voor mij dat het er allemaal erg duur uitziet.

Prachtig is zijn beschrijving van het moment dat de passagiers op excursie gaan: “zodra hun sandalen de kade raken, vindt er een sociolinguïstische metamorfose plaats, van passagier in toerist. Op dit eigenste moment slingert zich een rij van 1300+ bemiddelde toeristen met geld dat wil rollen en uitkijkend naar belevenissen die beleefd willen worden”.  Hij noemt deze excursies kudde gedrag van welgevoede Amerikanen die op dure sandalen armoedige havens binnenwaggelen, op zoek naar contact met de lokale bevolking.

De reis en de animatie roepen bij Foster Wallace vooral een associatie op met zijn vakantiekampervaring in zijn jeugd. Maar de auteur observeert niet alleen, hij vergelijkt zijn reiservaring met de in de brochure voorgespiegelde werkelijkheid en daarnaast probeert hij te analyseren hoe de organisatie winst kan maken bij de exploitatie van het ‘drijvende paleis’.

De schrijver verstaat de kunst van ironie en het reisverslag is plezierig om te lezen, maar mocht je misschien het idee hebben om ooit op een luxe cruise te willen gaan, na het lezen van het boek ben je voorgoed genezen!

David Forster Wallace, geboren in ’62 is overleden in ’08. Hij studeerde filosofie en debuteerde als 25 jarige. Hij schreef boekenrecensies voor de The New York Times en LA Times. Ook gaf hij schrijfonderwijs aan een college in zijn woonplaats Claremont. Hij was een voorbeeld voor schrijvers als David Eggers en Jonathan Safran Foer. Hij leed aan ernstige depressies en pleegde in 2008 zelfmoord.

Margo Zuidema

Liefde is sterker dan de dood maar het leven is sterker dan de liefde. Margaret Mazzantini (1961) is een van de meest succesvolle schrijfsters van Italië. Met de internationale bestseller Ga niet weg, die werd bekroond met de belangrijkste literaire prijs van Italië, de Premio Strega, brak zij door bij het grote publiek.

Na een onverwacht telefoontje laat Gemma haar dagelijks leven achter zich en vliegt zij met haar zestienjarige puberzoon Pietro naar Sarajevo. Daar gaan zij op zoek naar sporen van Diego, Pietro’s vader, die hij nooit heeft gekend. Diego was de grote liefde van Gemma, maar hun relatie eindigde abrupt tijdens de belegering van Sarajevo in de jaren negentig. Nu Gemma terug is in de verscheurde stad, komen onbeantwoorde vragen weer naar boven en doet ze een verschrikkelijke ontdekking. ‘Dit boek lezen zonder onder de indruk te zijn, is echt onmogelijk.’

Oorspronkelijke titel: Corriere della sera, 512 bladzijden, € 22,50, Uitgeverij de Wereldbibliotheek

A thing of beauty is a joy forever

Door Rein Swart

In deze selectie brieven die Keats schreef vanaf zijn twintigste tot zijn vijfentwintigste wanneer hij op uitnodiging van Shelley naar Italië vertrekt omdat de Engelse winterlucht te dik is voor zijn broze gestel, komt duidelijk tot uiting hoe zwaar het leven moet zijn geweest, twee eeuwen geleden met al zijn burgerlijke conventies.

Het waren al kommervolle omstandigheden voor de kinderen Keats na de dood van hun ouders. John schrijft brieven schrijft aan zijn zusje Fanny, die onder de plak zit bij een strenge voogd, zijn jongste Tom, die ernstig kampt met zijn gezondheid en George, die met zijn vrouw naar Amerika emigreert. Vooral in de enorme epistels aan de laatste wijdt hij enorm uit, omdat hij toch moet wachten tot er een pakketboot de oceaan over gaat.

Zijn brieven aan zijn vrienden laten meer een studentikoze kant zien. Als hij op reis is, zoals met zijn vriend Charles Brown naar Schotland, leren we hem het beste kennen.

Keats heeft een hekel aan eigenwaan: ‘Na de 7 hoofdzonden is er geen grotere zonde dan jezelf te vleien met de gedachte dat je een groot dichter bent, of een van die schepsels die zo bevoorrecht zijn dat ze hun leven verslijten met het najagen van eer.’

Zelf heeft hij daar niet zoveel last van. ‘Lof en blaam hebben slechts een kortstondig effect op de man wiens liefde voor de schoonheid in het abstracte hem tot een strenge criticus van zijn eigen werken maakt.’

Kritiek op Endymion deert hem niet. Het maakte hem beter vertrouwd ‘met de dieptes, het drijfzand en de rotsen dan wanneer ik op de groene kust was blijven staan, een deuntje een mal fluitje had geblazen, en thee en geruststellend advies tot me genomen had.’

Keats heeft een hekel aan de mensheid met hun akelige indolentie, die heel anders is dan de prettige vorm daarvan.

‘Een indolente dag, gevuld met bespiegelingen, zelfs als die van een onaangename kleuring zijn, is te verdragen en zelfs aangenaam wanneer je alleen bent, wanneer je gedachten niets beters in de wereld vinden. En de ervaring heeft ons geleerd dat lichaamsbeweging daarin geen verandering teweegbrengt. Maar om niets te doen te hebben en te worden omringd door onplezierige menselijke individuen, die zich net genoeg aan je opdringen om je te verhinderen je in een luie houding te begeven, maar net niet genoeg om je belangstelling te wekken of je te activeren, dát is een doodstraf voor een doodzonde.’

Een betere wereld is voor hem geen oplossing want daarmee wordt de dood alleen maar meer onverteerbaar. Hij zou zich het liefst een paar jaar uit de wereld terugtrekken om zich te wijden aan Schoonheid. ‘Voor mij is er maar één weg, en die voert langs ijver, studie en nadenken.’

Schoonheid staat bij hem tegenover het verdeelde en kleine huiselijk geluk. Later zegt hij tegen zijn geliefde Fanny Brawne dat hij er niet naar uitziet om gevestigd te zijn in de wereld en al beeft bij de gedachte aan huiselijke beslommeringen.

‘Te moeten uitgaan en weg te kwijnen op theepartijtjes, te bevriezen aan diners, smoren op danspartijen, stoven op recepties.’

Hij zou liefst niet publiceren als hij geen geldzorgen had en vreest dat, als zijn werk niet verkocht wordt, hij straks corduroybroeken moet gaan dragen.

Wat maakt de brieven voor de hedendaagse lezer zo bijzonder? Bezorger Gerlof Janzen geeft het volgende antwoord in zijn verhelderende en informatieve voorwoord: “Niet alleen omdat ze vanwege hun onbevangenheid, humor en vlotte stijl een tegenhanger vormen van zijn poëtisch oeuvre, dat zo esthetisch, doorwrocht en af is. Het is vooral hun grote diepgang die ons treft.’

De brieven aan Fanny Brawne zijn zeer aangrijpend en ontroerend. Hierin blijkt zijn lichtgeraaktheid.

‘Als jij je werkelijk zou kunnen (wat ze noemen) ‘vermaken’ op een feestje; als jij mensen openlijk kunt toelachen en wilt dat ze je op dat moment bewonderen, dan heb je nooit van mij gehouden en zul je dat ook nooit doen.’

Zijn jaloezie is zo groot dat hij niets meer met haar te maken wil hebben. Over hun tragische liefdesverhouding is zeer onlangs de film Bright Star gemaakt.

Woensdag 17 februari zal Margot Dijkgraaf, literair criticus van NRC-Handelsblad, in Maison Descartes een lezing houden over literaire prijzen.

Het begin van het literaire seisoen is een typisch Frans fenomeen, dat bestaat sinds het begin van de 20-ste eeuw, de tijd dat de grote literaire prijzen zoals die van Goncourt, Renaudot, Médicis en Fémina werden ingesteld.

Uitgeverijen hebben er de gewoonte van gemaakt het merendeel van hun boeken tussen eind augustus en eind oktober uit te brengen om een zo groot mogelijke kans te maken.

Margot Dijkgraaf zal over verschillende prijzen spreken, de toekenningscriteria ervan, de in 2009 bekroonde schrijvers en de jury’s: is de kwaliteit van het boek altijd doorslaggevend?

Informatie en reserveringen: d.bourgois@maisondescartes.nl 020-5319535, Vijzelgracht 2a Amsterdam, 030-3519501, www.maisondescartes.com

tarieven: 6 – 4,5 – 3,5 euro.

In samenwerking met de sectie Frans van de Universiteit van Amsterdam