24 juni 2015

Een zomer met Proust – Antoine Compagnon

Goede wegwijzer

Recensie door Rob van Dam

De meesten van ons weten weinig tot niets van Marcel Proust en zijn grote roman À la recherche du temps perdu. We hebben er wel van gehoord en kennen het verhaal over dat koekje dat de verteller in de thee doopt waarna een stroom van herinneringen op gang komt. Sommigen hebben voornamelijk een vóóroordeel: Proust was een geparfumeerde estheet die oeverloos kon zeuren in ellenlange zinnen.
Uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep is begonnen met de uitgave van een nieuwe vertaling. Deel 1, Swanns kant op, ligt in de winkel. Een zomer met Proust is een korte en degelijke introductie tot de geheimen, de genietingen en de moeilijkheden die Op zoek naar de verloren tijd te bieden heeft.

Het is een klein boekje, zoals het een gids betaamt. Het wijst de weg maar gaat niet in de weg staan. Het is bijzonder rijk aan uitleg en achtergronden.
Het bestaat uit acht delen, geschreven door acht verschillende auteurs. Elk deel (op één na) bestaat uit vijf hoofdstukjes. Die zijn allemaal op dezelfde manier opgebouwd: titel, een kort citaat van Proust, een gecursiveerde inleiding, de centrale tekst waarin het door de titel aangekondigde onderwerp wordt besproken en tot slot een substantiële passage uit de roman. De centrale tekst is telkens het langst en alle hoofdstukjes zijn bescheiden van omvang, steeds zo’n vijf of zes bladzijden.

In eerste instantie ben je geneigd hoofdstukken netjes op volgorde te lezen. Maar in Een zomer met Proust is dat niet per se noodzakelijk. Je kunt ook ‘hinkelend’ door het boek gaan, elk hoofdstukje laat zich zelfs ook van achteren naar voren lezen, althans wat de laatste twee onderdelen betreft, dus eerst het lange fragment van Proust en daarna pas de beschouwing. Op die manier loop je als lezer wat minder aan de hand van de schoolmeester. En óók laat het zich bij stukjes en beetjes lezen als begeleidende tekst bij de roman, dus niet als voorafje maar terwijl je Proust zelf leest. De samensteller heet niet voor niets Compagnon.

Waarom zou je een inleiding tot een roman lezen? Wat is er met Prousts romancyclus dat ons zou kunnen afschrikken of dat het lezen zou bemoeilijken? De samensteller zelf waarschuwt ons: ‘(…) slechts de helft van de kopers van Swanns kant op koopt het tweede deel, In de schaduw van de bloeiende meisjes, en slechts de helft van de kopers van In de schaduw van de bloeiende meisjes koopt De kant van Guermantes, het derde deel. Maar hierna haken lezers niet meer af: (de volgende vier delen) worden allemaal uitgelezen’.
Hoe zou dat komen? Compagnon geeft drie verklaringen: de lange zinnen, de mondaine avondjes die uitentreuren worden beschreven én het feit dat mensen ‘bang zijn voor boeken die de lezer veranderen’. Elders in het boek wordt gewag gemaakt van rond de vijfhonderd personages. Drieduizend bladzijden. Vermelding in het Guinness Book of Records.
Al met al zou deze poging om lezers te winnen dus gemakkelijk een averechts effect kunnen hebben, want als een boek zozeer een onneembare vesting lijkt, wordt een mens al gauw achterdochtig.

Waar schrijven de inleiders over? Over de personages, Prousts wereld, de kunsten, Proust en de filosofen. Concrete onderwerpen. We krijgen veel interessants te horen. Ook lezen we over de liefde, het denkbeeldige en de tijd, veel abstractere onderwerpen dus.
Uit alle bijdragen blijkt wel dat de tijd een centraal onderwerp is, zoals de titel van de roman al aangeeft. De tijd, dat wil zeggen: het verlangen en de herinnering; de werkelijke tijd en de beleefde tijd; de onverbiddelijke tijd en de tijd die als bij toeval wordt teruggevonden; de berusting en de opstand.
We leren ingewikkelde begrippen kennen, zoals ‘het intermitterende hart’, ‘de essentie van de temporaliteit’, ‘het pluriforme ik’ en ‘het onwillekeurige geheugen’ (daar heeft dat koekje bij de thee mee te maken, wie heeft nìet slechts de klok horen luiden; op bladzijde 117 vindt u de ware toedracht).

De beschouwingen zijn doorwrocht en niet steeds gemakkelijk te volgen. De schrijvers zijn liefhebbers, kenners én geleerden. Mogelijk zijn ze trots op het feit dat zij behoren tot degenen die het boek de baas zijn geworden? Bestaat er een Proust-elite? In Frankrijk denkelijk wel.
Hoe het ook zij, hun inleiding tot deze twintigste-eeuwse klassieker geeft stof tot nadenken én maakt nieuwsgierig.

Wat heeft Proust bewogen tot het construeren van deze ‘kathedraal’, zoals hijzelf het boek karakteriseerde? Ook daarover komen we veel te weten. De kiem lag in een gesprek met zijn moeder en bijna was het een filosofisch betoog geworden, in reactie op zijn lectuur van Bergson, de filosoof die veel over de tijd heeft geschreven. Onvoorstelbaar: Prousts roman was bedoeld als vehikel voor ideeën!

Dat was trouwens een verrassing: Proust was veel méér dan een decadente dandy, hij was een erudiet en een denker. Hij bewonderde en vertaalde Ruskin, hij bestudeerde de filosofie en de sociologie van zijn tijd en was bijzonder goed thuis in de beeldende kunst.

Op zoek naar de verloren tijd is geen vakantieboek. Een maximum aan introspectie en zinnen waarin je gemakkelijk halverwege verdwaalt: een hedendaagse lezer zal zijn ‘leeshouding’ moeten aanpassen, gewend als hij is aan snelheid en oppervlakte. Waarschijnlijk heeft Een zomer met Proust op dit ene punt dus ongelijk: Op zoek naar de verloren tijd is geen boek voor één zomer. Het lijkt eerder een boek voor een heel leven. Een boek om je langdurig en ‘intermitterend’ mee af te zonderen. Misschien moeten meer mensen er toch eens aan beginnen.


Een zomer met Proust

Auteur: Antoine Compagnon e.a.
Vertaald door: Maartje de Kort
Verschenen bij: Uitgeverij Athenaeum
Aantal pagina’s: 216
Prijs: € 15,00

Een zomer met Proust
Antoine Compagnon
ISBN: 9789025306052

Meer van Rob van Dam:

20 januari 2017

Openhartig over lotsbestemming

Over 'Het visioen aan de binnenbaai' van Oek de Jong
28 november 2016

Laat varen alle hoop

Over 'We houden van Tsjernobyl' van Svetlana Alexijevitsj
25 oktober 2016

Een man, een vogel

Over 'De havik' van T.H. White

Recent

21 juli 2017

Vast in het ijs

Over 'Dwars door het ijs' van Cormac James
19 juli 2017

Kijk, lees en geniet!

Over 'Wonderwezens' van Ingrid Biesheuvel, John Rabou
17 juli 2017

Terug naar vroeger

Over 'Hier kom ik weg' van Annette Maas
14 juli 2017

Het barre landschap van de menselijke geest

Over 'Beest' van Paul Kingsnorth
12 juli 2017

Het geluid van een brekend hart

Over 'Ik heet Lucy Barton' van Elizabeth Strout

Verwant

24 juni 2015

Het leven vliedt gelijk het vloot

Over 'De libelleman ' van Antoine Compagnon