15 september 2017

Syfilis, of de Franse ziekte – Girolamo Fracastoro

Een wonderlijk leerdicht 

Recensie door Olivier Rieter

De Italiaanse arts en astronoom Girolamo Fracastoro geldt als de bedenker van de ziektenaam syfilis. Hij publiceerde in 1530 een leerdicht over de ziekte, dat nu uit het Latijn vertaald en ingeleid is door Julius Roos. Tegenwoordig is syfilis gemakkelijk te genezen met penicilline, maar voor 1947 gold de ziekte als vreselijk. Deze trof miljoenen mensen.

Een andere naam voor syfilis was ‘de Franse ziekte’. Roos wijst er in zijn inleiding op dat de Fransen zelf het de ‘Napolitaanse ziekte’ noemden, de Polen de ‘Duitse ziekte’ en de Russen de ‘Poolse ziekte.’ Steeds kwam de besmettelijke ziekte dus van een volk van elders.
Bij een leerdicht gaat het om didactische poëzie waarmee de lezer onderricht wordt. Fracastoro’s tekst gaat in op de oorzaken en de mogelijke remedies, volgens de kennis van begin zestiende eeuw.

Fracastoro (1478-1553) raadt de lijders aan de ziekte aan ‘de uitgestrekte velden en het platteland’ op te zoeken en ‘de behaaglijke bries in de zonnige heuvels, evenals de zachte westenwind en de lucht die uit het noorden waait . Hier adviseer ik, moet men geen rust nemen, zich niet ontspannen, maar onverwijld, energiek en continu op wilde zwijnen jagen, en voortdurend op beren.’ Hij voegt er nog aan toe: ‘ook met touwtjespringen en stevig worstelen kan men uitzweten.’

Hij geeft hiernaast voedseladviezen: ‘Laat je niet verleiden door rauwe komkommer en truffels, en stil je honger niet met artisjok en stop je niet vol met lustprikkelende uien.’ (93). Wel van nut zijn ‘alle uitdrogende substanties en alle harshoudende substanties die rottingsprocessen plegen tegen te gaan’ Men denke dan aan ‘mirretranen, wierook, ceder, rooibos, het eeuwig levende lange cypergras en de parapluplant met geurende stengels’

De bron van syfilis was volgens Fracastoro niet het seksueel contact van de Spaanse bemanning van Columbus’ schepen met inheemse volkeren, maar eerder gelegen in een ‘conjunctie van drie hemellichaamen’ te weten Saturnus, Jupiter en Mars. Door deze conjunctie werd ‘een enorme hoeveelheid dampen’ aangetrokken die ‘gemengd met lucht en op diverse manieren geactiveerd, uiteindelijk het bederf hebben gebracht, waardoor die ziektekiemen ons bereikt hebben die analoog waren aan vieze slijmige lichaamsvloeistoffen, zoals dik, kleverig slijm’.

De vertaling van het leerdicht door Julius Roos brengt je in contact met een andere tijdgeest, die van de vroegmoderne tijd toen men meer oog kreeg voor wetenschappelijke benadering van verschijnselen als ziekten. Toch kon de dichter zich ‘niet losmaken van wat hij geleerd had en wat al duizenden jaren werd onderwezen’, kennis uit de Oudheid die in de Renaissance tot voorbeeld werd gesteld. Volgens huidige inzichten zijn de adviezen van Fracastoro curieus en ook in zijn tijd waren er al waarnemers die de bron van de ziekte legden bij het contact met verre volkeren in de Amerika’s. Het is echter te gemakkelijk om met de kennis die we nu hebben te oordelen over achterhaalde inzichten als die van Fracastoro.

Voor mensen die iets willen leren over de mentaliteit van het Italië in de zestiende eeuw is de tekst een rijke bron en ook op literair gebied komt de lezer aan zijn trekken. In de vertaling van Roos is sprake van een toegankelijke stijl. Fracastoro drukt zich, hoewel breedsprakig, niet overdreven archaïsch uit. Roos’ vertaling (De Latijnse teksten zijn ook opgenomen) biedt de lezer zowel aanleiding tot reflectie over voortschrijdend inzicht in de ziektewetenschap, als genoegen door de originele vorm waarin de tekst is gegoten.

 

 

Syfilis, of de Franse ziekte
Girolamo Fracastoro
Vertaling door: Julius Roos
Verschenen bij: Singel Uitgeverijen, Athenaeum-Polak & Van Gennep
ISBN: 9789025306083
176 pagina's
Prijs: € 12,50

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *





 

Meer van Olivier Rieter:

24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
13 april 2017

Kijkje in de psyche van een autist

Over 'Pauwl' van Erik Jan Harmens
24 januari 2017

Eendimensionaal verhaal in fraaie beelden

Over 'De man van nu' van Hanco Kolk, Kim Duchateau

Recent

19 september 2017

Nieuw leven beschreven

Over 'Het groeit! Het leeft!' van Marjolijn van Heemstra
18 september 2017

Dichter van de werkelijkheid

Over 'Ovale dakraam' van Pierre Reverdy
14 september 2017

Daar waar granaten fluiten

Over 'Wraak' van Andelko Vuletic
12 september 2017

Belcampo revisited

Over 'Verrassing' van Etgar Keret

Verwant