10 november 2015

De langste nacht – Otto de Kat

Een verwarrende nacht

Recensie door Sharon Hagenbeek

Voor wie denkt alle verhalen uit de Tweede Wereldoorlog zo ongeveer wel te kennen, is De langste nacht van Otto de Kat de perfecte proef op de som. Het boek laat zich dan ook het beste lezen als een raamvertelling voor deze oorlogsverhalen, en niet als een vervolg op het eerdere werk van De Kat, Berichten uit Berlijn.
Een fanatiek lezer zal al snel geneigd zijn om het vorige werk eerst te lezen, om zeker te weten dat hij niets mist. Echter, zoals hieronder zal blijken, om de kracht van dit boek ten volle te beleven, is het zelfs aan te raden om het voorgaande werk buiten beschouwing te laten.

Dit boek vertelt het verhaal van Emma, die op zesennegentig jarige leeftijd, haar leven laat beëindigen. De lezer krijgt een inkijkje in haar laatste dag en nacht. Ze is een paar maanden ervoor gevallen en daarna is ze rap achteruit gegaan. Ze heeft ervoor gekozen om te ‘versterven’ (zichzelf vocht en voedsel te onthouden), om zo ‘gepland’ te kunnen sterven. Door de combinatie van haar hoge leeftijd, haar zwakte en haar voedselonthouding, is Emma niet meer bij de wereld en volgen we haar voornamelijk van één herinnering naar de volgende, terwijl haar feitelijke laatste uren stilletjes wegtikken. Tegen de verwachting in draait dit boek niet om een zwaar afscheid, sterker nog er zijn geen echte laatste gesprekken, het gaat louter om wat er zich in die herinneringen afspeelt.

In haar gedachten herbeleeft Emma de Tweede Wereldoorlog en zijn nasleep. De meeste van Emma’s herinneringen zijn van na de oorlog. Hierdoor kan de lezer zien wat Emma ziet: iedereen is getekend door de oorlog.
Emma heeft een geliefde verloren, ze is daarmee een van de velen. Iedereen worstelt met afschrikwekkende herinneringen. Emma herkent feilloos de pijn bij anderen en wordt daardoor steeds weer teruggeworpen op haar eigen verdriet. Er is geen ontsnappen aan, er is geen moment voor adempauze, het is altijd aanwezig.
Naarmate het verhaal vordert, wordt de lezer doordrongen van de mate waarin het oorlogsleed alom leeft. Elke dialoog en elke interactie is beladen met verdriet. Dit geldt ook voor gesprekken met personages die van ver na de oorlog zijn en zich van geen kwaad bewust zijn. Hun onwetendheid is de muur waardoor elk slachtoffer zich omringd en gevangen voelt. Wanneer Emma’s zoon, Thomas, jaren later vraagt naar de verdwijning van Emma’s geliefde is haar wanhoop goed te zien:

‘Niet opnieuw, Thomas, niet weer de tunnel in, mijn nooit meer warm geworden hart. Verdwenen is niets, wie en wat er was, is gebleven en toegedekt, teder begraven, onschadelijk gemaakt, tot nader order gecamoufleerd.’

Het verhaal van Emma stelt de lezer in staat zich voor te stellen hoe de oorlog de wereld in zijn greep hield, misschien wel tot de dag van vandaag; en hoe het leven na de oorlog nooit meer een volwaardig leven is geweest voor hen die het overleefden.

Dit boek biedt daarmee een indrukwekkende vertelling die bijblijft, mits de lezer in staat is voorbij de ongelukkige constructie ervan te komen. Doordat Emma verre van helder is, wordt het voor de lezer puzzelen als Emma hem meeneemt in haar terugblikken. De lezer krijgt daarbij weinig adempauze of aanknopingspunten in het heden. De herinneringen verlopen niet chronologisch, ze krijgen niet eens een correcte tijdsaanduiding wanneer er jaartallen genoemd worden.
De auteur kent geen genade, want zelfs als je het met een liniaal uittekent (of het zelfs met een rekenmachine narekent), klopt de tijdslijn niet. Emma is in de war, maar als je als lezer de behoefte aan een (chronologische) reconstructie niet kunt loslaten, is het moeilijk om van dit boek te genieten.

A la Bernlefs Herenschimmen krijgt de lezer kriskras flarden van herinneringen toegeworpen. Dat doet de vraag rijzen of de auteur van dit boek de bedoeling had om de lezer zelf een consistent geheel te laten maken van het verhaal, zoals Bernlef dat doet. Het lijkt zo te zijn:

‘Zijn moeder was kennelijk in staat om haar leven in flitsen en flarden te achterhalen, zonder zich om tijd of volgorde te bekommeren.’

Deze troost krijgt de lezer echter pas aan het einde van het verhaal en kan ook gelezen worden als een makkelijke verontschuldiging achteraf. Bernlef, meester van deze stijlvorm, gaf immers zijn lezer de mogelijkheid om nog meer uit het verhaal te halen door op de (chronologische) details te letten. Onder geen beding liet hij zijn lezers geheel aan hun lot over in de wirwar die een vergane geest is. En zijn verhaal ging nota bene over het verwarren en verliezen van die geest.

In het hier besproken werk doet de uitwerking van deze vertelstijl daarentegen afbreuk aan het verhaal – of dat nu het verhaal is van de impact van de oorlog op het leven dat verder gaat, of van Emma’s persoonlijke, al dan niet fysieke, lijdensweg na de oorlog. De lezer kan zich er namelijk niet van vergewissen dat hij de volgorde van het verhaal juist heeft en daarmee dat hij het heeft begrepen. Het is afleidend en storend voor een nauwgezette lezing en maakt een oppervlakkige lezing verwarrend. Bovendien wordt het realisme van het verhaal erdoor ondermijnd, terwijl dat juist nodig is om de impact van dit boek onvoorwaardelijk en volledig te ervaren.
Ongeacht deze kritische noot, krijgt de lezer door dit boek een intrigerend inzicht over het leven tijdens en na de oorlog.

 

 

De langste nacht
Otto de Kat
Verschenen bij: Van Oorschot
ISBN: 9789028260467
208 pagina's
Prijs: € 17,50

Meer van :

25 mei 2017

De andere kant van het land van beloften

Over 'Amerika, of de verdwenen jongen' van Franz Kafka
24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
23 mei 2017

De man die niet kon liefhebben

Over 'Een onberispelijke man' van Jane Gardam

Recent

22 mei 2017

Herrijzende ster van Vaandrager en de tijd dat poëzie op straat lag

Over 'Vaan nu' van Bertram Mourits e.a.
18 mei 2017

Poëzie gefascineerd door het zijn, het aanwezig zijn.

Over 'Gebogen planken' van Yves Bonnefoy
17 mei 2017

Geloven in ongebakken lucht

Over 'Dans! Denk!' van Désanne van Brederode
16 mei 2017

Moord op de grachtengordel

Over 'Nachtwandeling' van Robbert Welagen
15 mei 2017

Wat een schrijver lijden kan

Over 'De Weergekeerde Bloem' van Wessel te Gussinklo

Verwant