5 februari 2016

De wetten van de melancholie – Georgi Gospodinov

Een reis zonder begin en zonder einde

Recensie door Carlijn Brouwer

De wetten van de melancholie laat zich nog het beste omschrijven als een land dat je voor het eerst bezoekt: je weet niet wat je ziet en probeert het te vergelijken met iets dat je kent. Je hebt geen referentiekader, maar tegelijkertijd bevalt het je wel en smaakt het naar meer.

De roman van de Bulgaar Georgi Gospodinov is een ontdekkingstocht van pagina naar pagina, maar een einddoel is er niet. We springen als lezer van herinnering naar herinnering, van anekdote naar anekdote – zaken die schijnbaar niets met elkaar te maken hebben, gaan in dit boek als een stel atomen tijdelijke verbintenissen aan. Met De wetten van de melancholie schotelt Gospodinov de lezer een labyrint van verhalen voor, waarin niet altijd duidelijk is wat op feit en wat op fictie berust. Sterker nog – het is in het begin niet eens helder wie er aan het woord is. Is het Gospodinov zelf, is het een alter ego, of zijn er meerdere vertellers? Zomaar een greep uit de proloog:

Ik ben geboren aan het einde van augustus 1913 als een menselijk wezen van het mannelijk geslacht. […] Ik ben twee uur voor zonsopgang geboren als een fruitvlieg. […] Ik ben geboren op 1 januari 1968 als een menselijk wezen van het mannelijk geslacht. […] Ik ben altijd geboren geweest. […] Ik ben nog niet geboren. […] Ik ben geboren op 6 september 1944 als menselijk wezen van het mannelijk geslacht. […] Ik herinner me dat ik geboren ben als een rozenbottelstruik, een patrijs, een Ginkgo biloba, een slak, een wolk in juni. […] Ik zijn.

Eindeloze empathie
Die schizofrene verteltrant houdt zo’n pagina of vijftig aan, dan besluit de ik-verteller de lezer hulp te bieden in de manier waarop dit boek gelezen dient te worden. We hebben wel degelijk te maken met één verteller, maar die kan zich door een psychische aandoening in andermans gedachten verplaatsen. Zijn extreme empathie zorgt ervoor dat hij zich telkens weer verliest in de herinneringen van anderen. Hij kan rondwandelen in hun verleden en hun belevenissen. Als kind is hij zelfs zo empathisch dat hij kan meevoelen met een slak, een plant of een ander natuurverschijnsel. Naarmate hij ouder wordt, verliest zijn aandoening aan kracht en sluit de wereld zich om hem heen. Voor iemand wiens wereld altijd schier oneindig leek, moet dat een beangstigend proces zijn. De melancholie van de hoofdpersoon, die het einde ziet naderen in zijn donkere kelder, wordt sterk invoelbaar gemaakt door Gospodinov.

Schijnveiligheid
Door alle essays, of korte verhalen, of hoe je de flarden ook noemen wil, meandert de klassieke mythologie. Met name de Minotaurus, veroordeeld tot een eenzaam leven in het donkere doolhof van Daedalus, kan rekenen op de sympathie van de ik-figuur. Hij voelt zich verbonden met het wezen, dat net zoals hijzelf, zijn vader en zijn grootvader veel tijd spendeert in duisternis. Grootvader, een soldaat in de Tweede Wereldoorlog, is maanden aan bed gekluisterd geweest in de kelder van een Hongaarse vrouw. Wanneer hij terugkeert in Bulgarije moet hij opnieuw een paar maanden verborgen worden in een donkere ruimte, omdat zijn naam al in het oorlogsmonument gebeiteld staat. Vader is een mijnwerker en ziet nauwelijks daglicht en de ik-figuur zit als kind hele dagen alleen in het souterrain waar hij met zijn ouders woont. En op een hoger niveau: het hele Oostblok is een doolhof waaruit niet te ontsnappen is. Het mythologische wezen en de verteller zijn één, het verleden en het heden, de mythe en de realiteit zijn niet van elkaar te onderscheiden. Het leven of de wereldgeschiedenis is geen logisch verhaal en heeft met causaliteit niets te maken: de mens probeert echter structuur aan te brengen in de chaos en creëert daarmee een soort schijnveiligheid voor zichzelf.

De empaat beseft dat en in plaats van de grote lijnen te zien, ontwikkelt hij een obsessie met het alledaagse en het kleine. Juist de willekeur van de hem omringende wereld fascineert hem en hij begint allerhande voorwerpen en herinneringen te verzamelen zonder daar enige logica in aan te brengen. Overal zet hij vraagtekens bij en benadrukt dat absolute waarheden niet bestaan.

Fragmentatie
De wetten van de melancholie is geen typische roman, en werpt meer vragen op dan het beantwoordt. Het laat zien dat logica een illusie is en dat deze associatieve en mijmerende manier van vertellen de enige mogelijke is. Het is een boek dat uitnodigt voor een postmodern experiment: waarom zou je de fragmenten in de voorgestelde volgorde lezen? Beter zou het zijn elk fragment op een los vel te schrijven, op een grote hoop te gooien en zomaar wat passages te lezen. Laat die atomen steeds maar op een andere manier een verbintenis aangaan, laat het maar doordringen dat taal geen enkele zekerheid biedt. En zelfs: realiseer je dat je geen essentie hebt en slechts bestaat uit een berg ervaringen en anekdotes, die ongrijpbaar zijn. Het is ongelooflijk, maar waar: na het lezen van De wetten van de melancholie is de wereld veranderd. Ik ben niet meer dan een Idee, die zijn tijdelijke intrek heeft genomen in mijn lichaam.

In de sporen van Borges
Gospodinov heeft een bijzonder originele ‘roman’ (is dit een roman? Het is eerder een organische en chaotische brij die constant verandert, terwijl de term roman pretendeert dat we hier met iets definieerbaars te maken hebben) geschapen, die interessante vragen opwerpt. Het is absoluut geen boek om in één adem uit te lezen, daarvoor is het te complex. Hier is een rasverteller en een filosoof aan het woord, een man die schrijft in de traditie van de Argentijn Jorge Luis Borges. Er had nog één motto aan het boek toegevoegd mogen worden, dat exact beschrijft wat er in De wetten van de melancholie gebeurt:

No estoy seguro de que yo exista, en realidad. Soy todos los autores que he leído, toda la gente que he conocido, todas las mujeres que ha amado. Todas las ciudades que he visitado, todos mis antepasados.

Ik weet eigenlijk niet zeker of ik wel besta. Ik ben alle schrijvers die ik ooit gelezen heb, alle mensen die ik ontmoet heb, alle vrouwen die ik heb liefgehad. Alle steden die ik heb bezocht, al mijn voorvaderen. – Jorge Luis Borges

 

De wetten van de melancholie
Georgi Gospodinov
Vertaling door: Hellen Kooijman
Verschenen bij: Uitgeverij Ambo|Anthos
ISBN: 9789026331169
315 pagina's
Prijs: € 21,99

Meer van Carlijn Brouwer:

7 maart 2016

De tragiek van het alledaagse

Over 'Noodlanding ' van Kira Wuck
30 november 2015

Versplinterd leven

Over 'Het boek van mijn levens' van Aleksandar Hemon
29 oktober 2015

Verliefd op een klipper

Over 'Een vrouw van staal' van Corine Nijenhuis

Recent

25 juli 2017

Een Limburgse Rémi

Over 'De dagen' van Frans Budé
21 juli 2017

Vast in het ijs

Over 'Dwars door het ijs' van Cormac James
19 juli 2017

Kijk, lees en geniet!

Over 'Wonderwezens' van Ingrid Biesheuvel, John Rabou
17 juli 2017

Terug naar vroeger

Over 'Hier kom ik weg' van Annette Maas
14 juli 2017

Het barre landschap van de menselijke geest

Over 'Beest' van Paul Kingsnorth

Verwant

5 februari 2016

Vruchtbare twijfel

Over 'Mijn leven is mooier dan literatuur ' van Georgi Gospodinov
5 februari 2016

'De natuur is geen krans madeliefjes'

Over 'Clair-obscur' van Georgi Gospodinov
5 februari 2016

De verbeeldingskracht! die reuzenspier!

Over 'Het boek der gelijkenissen' van Georgi Gospodinov