5 mei 2016

De oogst is voorbij – Geert van der Kolk

Een Nederlandse Graham Greene

Recensie door Rob van Dam

Wat een goed boek is dit! Spannend! Hartverscheurend! Leerzaam!
Lezer, Literair Nederland heeft gelukkig geen systeem van sterren of ballen om het oordeel van de recensent mee uit te drukken, maar beschouwt u het aantal uitroeptekens dat zojuist voorbij kwam gerust als indicatie van de bijzondere kwaliteiten van De oogst is voorbij, de laatste roman van Geert van der Kolk.
‘Andries Jordaan gaat in ontwikkelingshulp’, zo had het boek, in navolging van Heere Heeresma’s klassieker, ook kunnen heten. Maar verwacht geen lolbroekerij, dit boek is tragisch en pessimistisch.

Jordaan gaat naar Kenia om ontwikkelingswerk te doen – landbouw, medische zorg – en krijgt te kampen met corruptie en fraude op alle ambtelijke niveaus en met onbegrip en tegenwerking bij de plaatselijke bevolking, die zich bezighoudt met veediefstal en niets van veranderingen wil weten. De goedbedoelde westerse bemoeienissen met leven en cultuur van de bevolking pakken averechts uit of blijven zonder resultaat. Jordaans zelfbeeld en gevoel van eigenwaarde, zijn ambities, zijn huwelijk en de opbloeiende relatie met een Britse arts: alles gaat eraan. Hij verwordt tot een cynische najager van zijn eigenbelang. Aan het slot laten wij hem achter in barre omstandigheden die zijn snelle ondergang lijken aan te kondigen.

Graham Greene
Dat hebben we vaker gezien: een hoogopgeleide en geciviliseerde Europeaan verliest de greep op zijn leven en gaat ten onder; de aanhoudende confrontatie met ondoorgrondelijke vreemdelingen, geweld, alcohol en de massieve tegenwerking door de autoriteiten legt eigen zwakheden bloot en laat niets over van welke plannen en illusies dan ook. Dit deprimerende gegeven kennen we bij voorbeeld uit de romans van Graham Greene, waarin vaak het enige lichtpuntje bestaat uit het halsstarrige, wanhopige geloof van een enkel personage in een toekomst die ooit iets ten goede zal zien veranderen. Greenes romans zijn zo aangrijpend doordat de schrijver de ellende van de wereld genadeloos schetst zonder zijn gevoel voor humor en zijn compassie te verliezen.

Ook Van der Kolks boek is hier en daar humoristisch, maar wat overheerst is een nuchtere beschrijving van een onverbiddelijk, bijna mechanisch proces waarvan de uitkomst zich al vroeg in het boek doet vermoeden. Net als in boeken van Greene treedt ook hier een personage op, de optimistische en levenslustige Pippa, dat tot op zekere hoogte haar idealen weet te behouden. Dat lukt haar slechts door bijtijds de veelbelovende verhouding met Andries te verbreken en terug naar Engeland te gaan. En ook zij maakt brokken.

De hierboven geschetste geschiedenis van Andries Jordaan mag een vertrouwd patroon volgen, het is een ‘waar’ verhaal dat de lezer een spiegel voorhoudt. Het is eenvoudig, vakkundig en doeltreffend opgeschreven, in een aangenaam, journalistiek aandoend soort Nederlands, met hier en daar een vleugje nauwelijks toegedekt Engels (‘Ze leek de perfecte gastvrouw’; de schrijver woont al 35 jaar in de Verenigde Staten) en af en toe een smakelijk archaïsme (‘De passagiers gaarden hun bagage bijeen’). Die intelligente en nuchtere benadering van het onderwerp maakt De oogst is voorbij heel geloofwaardig en overtuigend.

Hóe overtuigend, blijkt uit het korte intermezzo waarin Jordaan terug is in Nederland vanwege de onvermijdelijke echtscheiding. De kinderen! De financiën! Maar zijn huis is verlaten en hij komt er niet in. Daar zit hij dan, op het tuinmuurtje, in een keurige straat in Driehuis. Het contrast met de Keniase wereld is immens. De lezer echter, die door alles wat de schrijver hem al heeft voorgeschoteld, de gebeurtenissen inmiddels ook met een soort antropologische distantie beschouwt, betrapt zich erop dat de vertrouwde Nederlandse realiteit hem net zo krankzinnig voorkomt als de Afrikaanse.

Geloofwaardig en authentiek
Wat het boek uitzonderlijk maakt, is de meesterlijke beschrijving van de wereld die Andries vermorzelt: West-Kenia en de omstandigheden van land en klimaat en traditie waarin de verschillende stammen een uiterst hard bestaan leiden. Zendingswerk en landbouwhervorming zijn Sysifuswerk en slechts technische wonderen als bromfietsen en kalasjnikovs vinden ingang.

Alles is volstrekt geloofwaardig: landschappen, flora en fauna, de mensen en hun omgangsvormen, voedsel en kleding, de nederzettingen en het onbarmhartige klimaat. Van der Kolk heeft ter voorbereiding een lange reis door Afrika gemaakt. Hij wilde een reisverslag schrijven. In plaats daarvan heeft hij zijn observaties en ervaringen in deze roman verwerkt. Ze verlenen het boek een formidabele authenticiteit.

U kende de naam Geert van der Kolk misschien nog niet? Voorin De oogst is voorbij staan veertien titels van hem vermeld, zowel romans als verhalenbundels. En op zijn website treft u foto’s aan van avonturen op zee. Zijn volgende boek schijnt over Nieuw-Guinea te gaan. We kunnen ons er nu reeds op verheugen!

 

 

 

 

De oogst is voorbij
Geert van der Kolk
Verschenen bij: Uitgeverij De kring
ISBN: 9789462970052
352 pagina's
Prijs: € 19,95

Meer van Rob van Dam:

20 januari 2017

Openhartig over lotsbestemming

Over 'Het visioen aan de binnenbaai' van Oek de Jong
28 november 2016

Laat varen alle hoop

Over 'We houden van Tsjernobyl' van Svetlana Alexijevitsj
25 oktober 2016

Een man, een vogel

Over 'De havik' van T.H. White

Recent

21 februari 2017

Nederlands migrantenleven in Amerika

Over 'Het purperen land' van Edna Ferber
20 februari 2017

Ironie en hilariteit spatten van de bladzijden af

Over 'Wederzijds' van Kees 't Hart
16 februari 2017

Clarice – de Braziliaanse Kafka

Over 'Clarice Lispector' van Benjamin Moser
14 februari 2017

Meevaren op de ingevingen en surrealistische beelden van Lehmann

Over 'Misbaksels, Nagelaten verhalen en tekeningen' van Louis Th. Lehmann
9 februari 2017

Gepassioneerde discussies

Over 'De rode anjer' van Elio Vittorini

Verwant