23 juni 2017

De wolkenmuzikant – Ali Bader

Een disharmonisch tegengeluid

Recensie door Kaj Peters

Ali Bader is columnist en (oorlogs-)verslaggever voor Arabischtalige nieuwsmedia en heeft een tiental fictiewerken geschreven met Papa Sartre (2001) en The Tobacco Keeper (2008) als bekendste titels. Hij komt uit Irak en woont in België. Vanuit zijn unieke positie is hij een breed georiënteerde opiniemaker die zich bezighoudt met de grote geopolitieke kwesties die Oost en West allebei bezighouden. In deze tragikomische novelle neemt Bader een heet politiek hangijzer – de globale verspreiding van islamistische ideologieën -en behandelt het aan de hand van een simpel maar doeltreffend uitgangspunt: een Iraakse jongeman wil mensen inspireren met zijn cello.

Met conservatoriumdiploma’s in zowel cello als ballet, ziet ik-verteller Nabiel zijn muziektalent als een machtig educatiemiddel om de onwetende massa te bewegen tot verzet. Zijn diploma’s behaalde hij in het tijdperk van Saddam Hoessein, toen het islamisme nog niet haar weg had gevonden naar de universiteiten en er meer ruimte was voor westerse invloeden (hoewel er natuurlijk anderszins censuur plaatsvond). De val van Saddam maakte daar een einde aan. Het is voor de jongvolwassen idealist simpel, zoals hij zelf zegt: ‘Als ik je een muziekinstrument geef, maar je kunt er niet op spelen, dan komen er onbegrijpelijke klanken uit. Maar na goed oefenen klinkt het prachtig en samenhangend.’  Ontwikkeling, eruditie en geestelijke groei zijn voor hem de basis van een progressieve cultuur – op westerse leest geschoeid- die uiteindelijk een fijnere en leefbaardere wereld oplevert voor iedereen. Zijn moeder ziet het scherper en repliceert: ‘Mensen zijn geen muziekinstrumenten.’

De verwesterde opvattingen van een gecultiveerd mens vinden geen aansluiting meer in de leemte van het naoorlogse Irak. Buurtgenoten beletten hem om zijn klassieke muziekstukken te oefenen terwijl islamisten hem zelfs bedreigen en protectiegeld afdwingen. Te midden van deze antiwesterse, anti-intellectuele atmosfeer wordt klassieke muziek eerder als een bedreiging gezien dan als een verrijking. Zelfs zijn ouders zien liever dat hij zijn verzet staakt en in ieder geval niet naar het westen gaat, want daar zijn al talloze andere Iraki’s gestrand in desillusie en teleurstelling

Werkloos en gefrustreerd trekt Nabiel zich terug in zijn appartement. Het onvermogen om zijn creatieve energie te delen met anderen brengt hem in een geestelijke stilstand. Of doet hem verzanden in neurotisch navelstaren waardoor hij pietluttige observaties intellectualiseert en verzonken raakt in filosofieën en theorieën over ‘het lompenproletariaat’ en ‘de ideale stad’. Of hij zapt langs de vele plastic blondines op pornokanalen, die oogluikend worden toegestaan door de islamisten, omdat er voor de ongelovige actrices andere regels gelden dan voor hun moslimzusters. Het westen lonkt als een mythische plek waar deze ik-verteller intellectuele én fysieke gratificatie denkt te kunnen vinden, anders dan in de verstikkende omgeving van het naoorlogse Irak.

Ali Bader plaatst twee schurende contradicties in zijn vertelvorm tegenover elkaar. Aan de ene kant existentiële beschrijvingen van alledaagse, ordinaire handelingen als boodschappen doen, een pizza in de oven doen en pornografisch materiaal bekijken. (‘Zijn’.). Aan de andere kant intellectualistische overpeinzingen waarmee het ik-personage probeert zijn eigen leefwereld te kaderen en van betekenis te voorzien. Nabiel is als een eigentijdse Don Quichote, een intellectualistische binnenvetter die grootse hervormingen voor zich ziet, terwijl de banaliteit van zijn eigen leven hem steeds op de feiten drukt en hem wijst op zijn onvermogen om maatschappelijke veranderingen te beïnvloeden.

Het breekpunt komt als de islamisten Nabiels cello kapotsmijten op de straatstenen. Het wordt tijd voor hem het thuisland te verruilen voor zijn westerse droom.
Anders dan in veel vluchtelingenverhalen is Nabiels reis naar het westen bijzaak. Geen onmenselijke misère of schrijnende onmenselijkheid, maar een relatief veilige overtocht van een financieel bevoorrechte vluchteling. Ali Bader accentueert de cultuurclash tussen Nabiels hoge sociale positie in Irak tegenover de armoedige volkswijk waar hij zijn nieuwe bestaan opbouwt. En dan blijkt dat het conformisme en de kleinburgerlijkheid waarvoor de Irakees ooit wegvluchtte uit Irak, ook te bestaan in de Brusselse volkswijk waar hij zijn nieuwe bestaan opbouwt. De cyclus van klagende buren en islamistische knokploegen herhaalt zich weer, met nog een andere buitensluitende macht: rechtspopulisme.

De ik-verteller, Nabiel, is een personage in de traditie van de Bildungsroman, waarin de morele, intellectuele en filosofische verwording van een jonge intellectueel wordt onderzocht. Handelingen van andere personages of verwikkelingen in het plot zijn minder belangrijk; het gaat uiteindelijk om de geestelijke rijping van de hoofdfiguur. Is de westerse cultuur ‘superieur’ omdat het mogelijkheden biedt tot zelfverwezenlijking, zelfontplooiing en individuele vrijheid? Of is die vrijheid een ideaalbeeld voor iemand met zijn achtergrond en gelden de verheven waarden, waar hij voorheen prat op ging, niet meer in een gepolariseerd klimaat van racisme, stigmatisering en uitsluiting?

Ali Bader geeft geen sluitende antwoorden, maar schetst de identiteitszoektocht van één disharmonisch individu in verschillende maatschappijen. Hij maakt het politieke persoonlijk en het persoonlijke politiek. De wolkenmuzikant (2017) gaat net zo goed over een vermenging van oosterse en westerse ideeën – en de raakvlakken- als over het pijnlijke integratieproces van één jongeman. De kluchtige én tragische Nabiel is een antiheld van deze tijd, waarin het de extremen (islamisme, rechtspopulisme) zijn die dwingen om een kant te kiezen. Zoals de schitterende coverfoto verraadt, waarop het hoofd boven een jongenslichaam bestaat uit een anonimiserende verfvlek, is het een verhaal over iemand wiens eigen gedachtegoed wordt uitgevlakt, vernietigd of verkeerd begrepen. Fijnzinnig en nuancerend legt Bader met deze novelle de pijnpunten bloot waardoor integratie bemoeilijkt wordt door grote maatschappelijke krachten. Het zijn de disharmonische individuen die er uiteindelijk het meeste onder lijden.

 

 

De wolkenmuzikant
Ali Bader
Vertaling door: Richard van Leeuwen
Verschenen bij: Uitgeverij Jurgen Maas
ISBN: 9789491921322
107 pagina's
Prijs: € 16,95

1 reactie





 

Meer van Kaj Peters:

6 mei 2017

De schoonheid van oorlogsgruwelen

Over 'Lijkententoonstelling' van Hassan Blasim

Recent

23 oktober 2017

Zingende gedichten onovertroffen in hun beeldspraak

Over 'Nacht & navel' van Yannick Dangre
20 oktober 2017

Soepel en licht vallende poëzie

Over 'Wax Hollandais' van Abdelkader Benali
18 oktober 2017

‘Een luchtig sprookje’

Over 'Waterscheerling' van Rascha Peper
17 oktober 2017

Van poldercrimineel tot godfather in Frankrijk

Over 'Ondijk/Punt' van Barry Smit
16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

Over 'De Tanimbar-legende' van Aya Zikken