31 augustus 2016

De wereld gaat aan vlijt ten onder

Rob van Dam

In mijn tuin staat een eik. Ik vond hem bij het uittrekken van onkruid. Vier blaadjes heeft hij, gedeeltelijk roodachtig, en hij is amper tien centimeter hoog en toch onmiskenbaar een eik. Hij zal wel geplant zijn door een Vlaamse gaai, die bewaren eikels voor de winter en vinden niet altijd hun voorraad terug.

Ik moest denken aan een gedicht van Ida Gerhardt, ‘Naar u’:
Dit is de eerste schuchtere groei,
een zich ontplooien naar het licht.
Eéns is van liefde en geduld
de tijd vervuld, –
dan staat mijn stille tuin in bloei.
En elk aandachtig bloemgezicht
is toegericht
naar u.
 
Hier wordt beschreven hoe een onherkenbaar groen puntje, waarvan de kiemblaadjes nog maar amper begonnen zijn zich te ontvouwen, zich zal ontwikkelen tot iets ongehoord fraais dat zich richt naar iets ongehoord groots.
Een bescheiden hovenier is aan het woord, want de ‘ik’ die spreekt komt slechts indirect, in het woordje ‘mijn’, in beeld. Een dienstbare man of vrouw, dienstbaar aan de tuin die nog moet ontstaan en aan de grondslagen waarop de tuin tot stand komt: ‘liefde en geduld’.
Behalve een tuinman met grootse verwachtingen horen we de stem van een gelovige. De religieuze betekenis is evident, ook al staat ‘u’ zonder hoofdletter geschreven. Zo gelezen is het gedicht een gebed. De tuin die gecultiveerd gaat worden, is de eigen ziel.
Deze oude beeldspraak geeft uitdrukking aan een besef dat in het bijbelboek Prediker al is te vinden: ‘Voor alles is er een uur’.
Een plant volgt zijn eigen, ingeschapen ‘programma’. In de opeenvolgende seizoenen vindt de ontwikkeling plaats die resulteert in groei, bloei en de vorming van vruchten. Dat proces laat zich wel beïnvloeden maar niet veranderen. Vandaar dat geduld nodig is, en dienstbaarheid. De zorg voegt zich naar de aanleg, met ‘liefde en geduld’.
Opmerkelijk genoeg vinden we dezelfde begrippen ook bij onderwijshervormer Jan Ligthart, die in 1916 stierf en wiens pedagogische credo op zijn graf staat:
De heele opvoeding is een kwestie van liefde, geduld en wijsheid en de laatste twee groeien waar de eerste heerst.
 
Ligthart wist waar hij het over had. Hij heeft veel voor het Nederlandse onderwijs betekend. Delegaties uit het buitenland bezochten zijn school. Toen prinses Juliana leerplichtig werd, won koningin Wilhelmina bij hem advies in.
Liefde en wijsheid zijn begrippen die iedereen op zijn eigen manier invult, maar ‘geduld’ is duidelijk: dat gaat over tijd en over vertrouwen. Gun dat wat zich ontwikkelt z’n eigen tempo, besef dat jouw inmenging niet altijd nodig of zelfs ongewenst is, heb vertrouwen in de afloop.
Tegenwoordig wordt over opvoeding en onderwijs nogal eens gesproken in termen die zijn ontleend aan economie en sport. ‘Alles eruit halen wat erin zit’, ‘excelleren’, ‘uitdagingen aangaan’. Het heeft iets hijgerigs.
De analogie tussen de plantaardige en de menselijke groei levert een veel aantrekkelijker ontwikkelingsmodel op. ‘Groeien’ is het sleutelbegrip, met de nadruk op de organische ontwikkeling, inclusief ogenschijnlijke stilstand.
Een plant, een tuin, je ziel, een kind – we moeten ze voeden en behoeden en zo nodig snoeien. En in de eerste plaats moeten we ze tijd geven, hun eigen tijd, anders gaat het mis. Zoals John Lennon zingt in ‘Working Class Hero’:
As soon as you’re born they make you feel small
By giving you no time instead of it all.

Recent

16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

13 oktober 2017

Leven zonder moeder

Literair Nederland - 10 jaar geleden

22 oktober 2007

Klein boek zonder enige allure
Door Frans

Waarom gaf de commissie – Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek – aan Geert Mak de opdracht om het boekenweekgeschenk 2007 te schrijven? Vermoedelijk vanwege zijn succes met de dikke pil ‘In Europa’. Zou Mak daarom als onderwerp voor zijn boek de Galatabrug, die Europa met Klein-Azië verbindt, gekozen hebben?

Lees meer