25 februari 2015

De vrouw van de reiziger – Paul Theroux

De mens als wolf voor zijn medemens

Recensie door Els van Swol

Verleden jaar september vroeg een concertbezoeker zich, na een gitzwart concert door het Koninklijk Concertgebouworkest, af waar de hoop was gebleven. Zij had alleen maar verkeerd, zoals het programmaboekje kopte in ‘de schaduw van Het Sublieme.’ Een Kyrie en een Requiem, een stuk van Varèse en een ironische wals van Ravel waren over haar heen gedenderd. Monolieten hadden gechoqueerd, klankwolken hun bezwerende werk gedaan. Er was geen ontsnappen aan mogelijk geweest.

Iets soortgelijks overkomt de lezer van de twintig verhalen van de vooral als reisschrijver bekend staande auteur Paul Theroux, die in een vertaling van Auke Leistra zijn verschenen onder de titel De vrouw van de reiziger. Theroux schept een beeld van de mens waarin je niet zou willen berusten, terwijl je ondertussen zoekend bent, of er niet iets achter of in de verhalen verborgen zit wat ontsnapping kan bieden en een beetje licht en lucht geeft. Al is het maar voor even. Als je het boek bijna uit hebt, lijkt er iets te dagen. In het titelverhaal en de verhalen erna.

Maar voordat je bij die verhalen bent aangekomen, heb je als lezer al heel wat achter de rug. Een wasberenplaag rond het huis van een vader en twee zoons die met de dag erger wordt. ‘Ze nemen het over’, is de angst. Een galeriehoudster die mensen binnen haar invloedssfeer trekt en genoegen schept in hun ondergang. Een Engelse schrijver die in de tijd dat hij in Boston is voor een lezing dreigmailtjes krijgt. Pubers die met een modelspoortje op de muziek van Rip It Up van de Rolling Stones speelgoedvoetgangers dood rijden die staan voor medescholieren en ondertussen in staat zijn een bom te maken, wat ze een gevoel van macht geeft. Een man in Thailand, die omgang heeft met een ladyboy. En zijn collega die zegt: ‘Ik heb het over de vrouwen. Die glimlachjes, dat lievige. Dat is allemaal voor openbare consumptie. Privé is het het tegenovergestelde, alsof ze wraak nemen. Alsof ze ontaard zijn. En niet alleen hier. Ik heb ook een tijdje in Japan gezeten, voor een ander bedrijf. Die lieve geisha’s ontpopten zich thuis als draken.’

, dood en verderf zaaiend, wraak nemend en genietend van het leed van de ander. Dat zijn enkele thema’s van de verhalen van Theroux. Soms komt het kwaad van buiten zoals bij de wasberenplaag en de dreigmailtjes, en soms komt het van binnenuit. ‘Zo ongeveer om de vier jaar ga ik terug naar mijn dorp, dat niet ver van Bergen ligt. Het is altijd een vreselijk bezoek. Ik word razend als ik zie wat er gebeurd is. Het is zo erg geworden dat ik er bijna niet meer heen durf. De bezoeken maken me van streek, omdat ze mij doen inzien dat ik hypocriet ben. Mijn prachtige dorpje biedt nu onderdak aan Pakistani’s, Indiërs, Afrikanen, Vietnamezen – bruine mensen die hier gekomen zijn als vluchteling, zogenaamd, omdat de Noren zo vriendelijk zijn om ze huizen en uitkeringen te verschaffen.’

Zulke verhalen zetten aan tot zelfonderzoek. Je moet het kwaad misschien niet willen begrijpen. Alleen al het jezelf afvragen: waar sta ik, wat zou ik doen is al genoeg. Niet berusten, maar ook niet rusten. Misschien is het titelverhaal, De vrouw van de reiziger, daarom zo sterk, omdat het laat zien dat de mens zichzelf is en zichzelf wil zijn.
De vrouw van … is een bekend fenomeen. Maar in het verhaal is zij het die op een gegeven moment besluit op reis te gaan en onderweg niets van zich te laten horen. Nu is het de man die thuis zit, bang dat er iets met zijn vrouw is gebeurd. De lezer kan sympathie opbrengen voor de vrouw, maar zich ook inleven in de angst van de echtgenoot.

Niet alle verhalen zijn zo sterk als het titelverhaal en het qua thematiek eraan verwante verhaal De eerste wereld. Soms belooft de spanningsopbouw veel, zoals in het genoemde verhaal Rip It Up, maar is de ontknoping teleurstellend. Soms is het volstrekt onduidelijk waar de schrijver heen wil, zoals in Autostop in Italië. Soms is het taalgebruik te afstandelijk om je het verhaal in te zuigen. Maar de verhalen die wel raken of tot zelfonderzoek aanzetten, maken het lezen van de bundel uiteindelijk de moeite waard. Letterlijk en figuurlijk.


De vrouw van de reiziger

Auteur: Paul Theroux
Vertaald door: Auke Leistra
Verschenen bij: Uitgeverij Atlas Contact
Aantal pagina’s: 421
Prijs: € 21.99

De vrouw van de reiziger
Paul Theroux
ISBN: 9789025444396

Meer van Els van Swol:

20 juni 2017

Een mens van vlees en bloed

Over 'Chelsea Girls' van Eileen Myles
31 mei 2017

Als een rivier onder de grond

Over 'De onderwereld' van Kevin Canty
9 mei 2017

Indrukwekkend boek dat tot nadenken stemt

Over 'Zo begin je een revolutie' van Nadja Tolokonnikova

Recent

21 juli 2017

Vast in het ijs

Over 'Dwars door het ijs' van Cormac James
19 juli 2017

Kijk, lees en geniet!

Over 'Wonderwezens' van Ingrid Biesheuvel, John Rabou
17 juli 2017

Terug naar vroeger

Over 'Hier kom ik weg' van Annette Maas
14 juli 2017

Het barre landschap van de menselijke geest

Over 'Beest' van Paul Kingsnorth
12 juli 2017

Het geluid van een brekend hart

Over 'Ik heet Lucy Barton' van Elizabeth Strout

Verwant

25 februari 2015

Tussen Oost en West

Over 'De schaduw van de grote broer ' van Paul Theroux
25 februari 2015

In het land van de gefrituurde chocoladetaart

Over 'Het diepe Zuiden' van Paul Theroux
25 februari 2015

De zoektocht van Henk van Woerden

Over 'Koning eenoog, een migrantenverhaal ' van Paul Theroux