13 juni 2017

Anna in kaart gebracht – Marek Šindelka

De caleidoscoop van Anna

Recensie door Tryntsje van der Steege 

Betoverend mooi vonden we het als kind, zo’n bedrieglijk eenvoudige kijkbuis (waarvan de naam al net zo betoverend bleek te zijn) waarin aan het uiteinde gekleurde splintertjes zaten die, als je de kijker ronddraaide, steeds andere kleurige vormen aannamen – iedere keer weer anders maar telkens één symmetrisch geheel. Het maakte niet uit hoe je de kijker draaide, steeds opnieuw pasten de splintertjes precies in elkaar en maakten zo steeds een nieuw figuur.

Een vergelijkbare ervaring roept het boek Anna in kaart gebracht van de jonge Tsjechische schrijver Marek Šindelka (1984) op. Deze roman verpakt als verhalenbundel is een caleidoscopische vertelling rondom het leven van Anna en haar ontwikkeling van jong meisje tot volwassen vrouw. De afzonderlijke verhalen passen, net als de gekleurde splintertjes in de kijker, steeds op een andere manier in elkaar en vormen zo gezamenlijk het totaalbeeld van dit boek, dat na elk gelezen verhaal in de bundel steeds weer iets verschuift en verandert. Anna is een kind van de generatie Y, waarmee haar levensverhaal ook gaat over onze moderne tijd en menselijke verhoudingen onder invloed van digitalisering, medialisering en globalisering. Aan de ene kant bevat het boek filosofische bespiegelingen over taal en betekenis, economische en politieke ontwikkelingen en de nieuwe virtuele werkelijkheid die we hebben geschapen met zoekmachines, facebookvrienden, elektronisch geld en avontuurlijke videogames. Verschillende personages merken op welk effect dit heeft op hun dagelijkse functioneren, hun relaties en hun herinneringen en toekomstbeeld. Hiermee wordt het geestelijk leven van de moderne mens getoond, waarbij de mate van intellectuele dan wel existentiële worsteling varieert per karakter. Daartegenover plaatst Šindelka nadrukkelijk het lichamelijke, door zintuiglijke waarneming en fysieke sensaties tot in de kleinste details te beschrijven. Deze twee elementen zijn factoren van belang in de zoektocht naar (de betekenis van) identiteit; hoe wordt die gevormd? wat of wie zien anderen als ze naar ons kijken? hoe verhouden we ons tot die anderen? en hoe zien wij onszelf?

Fysiek
Hoe Anna zichzelf ziet wordt niet helemaal duidelijk in dit boek, wel hoe zij zich verhoudt tot anderen: we kijken mee met de mensen om haar heen, zowel direct betrokkenen als personages die zijdelings of via een omweg verbonden zijn met Anna’s leven. Alleen in het titelverhaal naderen we Anna’s binnenste, als de verteller haar in de tweede persoon aanspreekt en Anna en haar leven betekenis geeft aan de hand van haar lichaamskenmerken; de lippen van haar moeder en grootmoeder, de linkermondhoek van haar vader, haar neus en handen en voeten die haar zo onzeker maakten tijdens de puberteit: ‘Je werd voor het eerst verliefd en je zag tot je schrik wat er onder zulke omstandigheden met het menselijk lichaam gebeurt. Alsof je rijbewijs voor je gestel wordt ingenomen. Je wordt plotseling onaangenaam alert op je eigen bewegingen, je handen reiken bijvoorbeeld naar een beker en je ziet: de handen van een idioot’. De verteller beschrijft Anna’s coming of age aan de hand van de kaart van haar lichaam, met aandacht voor kenmerkende delen die iets zeggen over bepaalde karaktereigenschappen, zoals het minuscule rimpeltje tussen haar wenkbrauwen, ‘een stempel van je intelligentie. Hij verscheen elke keer als je ergens twijfels over had, als je het ergens niet mee eens was of iets weigerde. Als je bereid was om dingen te veranderen, als je ondanks alles en iedereen je eigen weg volgde’. Het lichaam en het gezicht vormen de verbinding met en tegelijkertijd een buffer tegen de buitenwereld. Lichaamshouding en gelaatstrekken maken de betekenis van het innerlijk zichtbaar, zijn de uiterlijke ‘vertaling’ van gedachten en emoties, voor omstanders te lezen en te interpreteren – maar daardoor ook vatbaar voor misverstanden en onbegrip.

Dat de indruk die wij hebben van de ander niet altijd overeen komt met de werkelijkheid wordt pijnlijk duidelijk in het verhaal De schelp. Hierin wordt de ongelukkige relatie tussen Sylvie en Martin beschreven, die meer uit wederzijds medelijden dan uit liefde bij elkaar blijven, maar dat niet van elkaar weten. Martin worstelt met Sylvies kilheid en eenzaamheid: ‘Hij zag Sylvies ijsgladde buitenkant, zijn handen gleden erop weg, er was niets om je aan vast te pakken, niets om je aan vast te houden’. Sylvie op haar beurt voelt weerstand tegen Martin vanwege zijn gemaakte en ongemakkelijke omgang met zijn eigen lichamelijkheid: ‘Martin was kwaad, maar op een compleet verkeerde manier. Hij kon het niet. Hij was net een kitten. Een woedend jonkie van iets. Met zijn woede eiste hij aandacht. Sylvie had al eerder gemerkt dat Martin zich volstrekt geen raad wist met zijn fysiognomie’. Verderop in de bundel blijkt dat Martins onvermogen om woede op de juiste manier te tonen erfelijk is, waarmee voor de oplettende lezer ook duidelijk wordt hoe dit echtpaar verbonden is met Anna.

Gezichtspunt
Het doorgeven, spiegelen of kopiëren van karaktereigenschappen of lichaamshoudingen is een terugkerend thema in Anna in kaart gebracht – zowel in de relatie tussen personages, als tussen de verhalen onderling. Op een geraffineerde manier versterkt dit het caleidoscopische effect van dit boek; dezelfde elementen die in een andere context of relatie tot elkaar worden geplaatst kantelen het bestaande beeld en geven het nieuwe betekenis. Voortdurend zijn er details die in of binnen verschillende verhalen opduiken en daarmee een laag toevoegen of een frisse blik op de zaak werpen en zo bijdragen aan het in kaart brengen van de wereld van Anna. In De estafette wordt prachtig beschreven hoe de subtiele irritatie die een treinreizigster (Anna?) opwekt, steeds verspringt van medereiziger naar medereiziger. In De architect wordt de afgang van een architect gespiegeld aan de opkomst van zijn opvolger, een jonge architectuurstudent die het verhaal eindigt zoals het voor de architect begon: met een vrijpartij en een bloedende lip. In het verhaal Een kopie ten slotte maken we kennis met Matěj die populair is omdat hij zich snel aan iedereen aan kan passen door hun gedrag en eigenschappen te kopiëren, maar daardoor zelf een lege huls blijft. Vooral dit laatste verhaal verknoopt op scherpzinnige wijze het leven van toevallige voorbijgangers met dat van Anna.

Zo ingenieus als de constructie van Anna in kaart gebracht is, zo doordacht is ook de stijl waarmee deze omkleed wordt. Šindelka geeft blijk van een scherp observatievermogen en beschikt over een ruim arsenaal aan formuleringen en vergelijkingen waarmee hij uitdrukking en betekenis geeft aan dat wat hij voor zich ziet. Dat de kracht en de energie van Šindelka’s taalgebruik ook in het Nederlands overeind blijven is een grote verdienste van vertaler Edgar de Bruin. Op verschillende plaatsen uiten personages stuwende woordenvloeden in geagiteerde monologen, terwijl sommige dialogen juist droog en understated zijn – beide even overtuigend en zonder overigens de verhalen uit evenwicht te brengen. Het zijn juist precies in elkaar passende onderdelen van het symmetrische caleidoscopische geheel. Bedrieglijk eenvoudig en betoverend mooi.

Anna in kaart gebracht
Marek Šindelka
Vertaling door: Edgar de Bruin
Verschenen bij: Uitgeverij Das Mag
ISBN: 9789082410648
209 pagina's
Prijs: € 19,95

Recent

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars
13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman

Verwant

13 juni 2017

Goedmoedig, licht absurd en een tikkeltje filosofisch

Over 'Een liefdesbrief in spijkerschrift' van Marek Šindelka
13 juni 2017

Verhalen als kogelwerend vest 

Over 'Mijn lievelingsboek' van Marek Šindelka
13 juni 2017

Letteren &cetera