9 november 2009

?De arme Svoboda?,door: János Székely

Deze klassieker, doet zoals de boekomslag weergeeft, aan een ‘sprookje’ denken. Een sprookje met de slechterik en de held, die korte metten maakt met het kwaad.

Weliswaar is het een niet al te vrolijk sprookje over de 2e Wereldoorlog die ook voeten aan de grond krijgt in een klein Tjecho-Slowaaks stadje.

Het verhaal voert je in eerste instantie als een rustig kabbelend riviertje mee naar een plaats waar de mensen in rust leven en werken. Zo ook de grote, dommige Svoboda, een arme kruier en klusjesman op het plaatselijke station en de gepensioneerde oorlogsheld, de kolonel.

Totdat de Duitsers in een stille winternacht het Tjechische stadje binnenvallen. Dan is het volkomen gedaan met de rust. Wanneer de kolonel lucht krijgt van de inval door de nazi’s in de vorm van Kogelkop en kornuiten, legt hij bloemen bij het plaatselijke oorlogsmonument.

In vol ornaat en met een héle optocht aan mensen achter hem aan.

“De zon was tevoorschijn gekomen en de sneeuw verdween snel. Ondanks de modder en de sneeuwbrei marcheerde de kolonel zo energiek alsof het oude uniform zijn persoonlijkheid van twintig jaar geleden weer tot leven had gewekt. De sporen op zijn laarzen en medailles op zijn borst rinkelden.”[i]

De nazi’s die een kist met dynamiet hebben gevonden en verstopt bij het spoor, wijzen de oude oorlogsheld maar wat graag als schuldige voor het voorbereiden van een aanslag op Hitler aan.

De kolonel blijkt toch geen geschikte verdachte en wanneer hij uiteindelijk bezwijkt aan de gevolgen van de martelpraktijken van Kogelkop en volgelingen, moeten ze op zoek naar een nieuwe schuldige. Het oog valt op de onschuldige, goedmoedige kruier alias klusjesman Svoboda.

De mensen in het stadje veranderen door de gewetenloze acties van de nazi’s. Dit verhaal laat zien wat gebeurt met mensen en hun samenleving wanneer de gevestigde orde omver geworpen door een totalitair regime. Het systeem creëert dat mensen ten goede of ten kwade het recht in eigen handen nemen. Het creëert aan de ene kant meelopers met het regime, zoals de advocaat die collaboreert met de Duitsers.

Het systeem creëert ook onrecht. De scène die me in dat kader enorm treft is, waar Vesely zijn beste  vriend de kolonel, afscheid wil laten nemen van de vrouw waar hij van houd.

De kolonel heeft de vrouw, Jarmilla zover gekregen dat ze wil doen of ze van de kolonel houdt.

Vervolgens komen Kogelkop en zijn gevolg langs, omdat ze de stervende kolonel een bekentenis willen laten ondertekenen. Wanneer ze de kamer weer verlaten, is de kolonel intussen al overleden. Overleden, zonder dat hij afscheid heeft kunnen nemen van de vrouw waar hij zijn hele leven in stilte al van houdt.

Székely neemt het regime hier en daar flink op de korrel en maakt de hoofdrolspelers tot karikaturen van zichzelf. Hij laat het recht zegevieren in de vorm van meneer Vesely, die de dood van zijn vriend wraakt op de uiterst ongevoelige en wrede nazi Kogelkop.

“‘Ik was de beste vriend van de kolonel.’

‘Ja en?’

‘Meer dan vijftig jaar.’

‘Luister u eens!’ Kogelkop begon boos te worden. ‘Ik heb het druk. Kom ter zake of ga weg!’ ‘Ik denk dat u beter onder vier ogen kunt aanhoren wat ik u te zeggen heb’, merkte de oude heer op. Die vreemd griezelige glimlach trok weer over zijn gezicht. Voordat Kogelkop hem kon tegenhouden, zei hij tegen de hotelhouder: ‘zou u ons even alleen willen laten?’”[ii]

Dit oorlogsverhaal heeft een tijdloos karakter. Het schetst een op het eerste gezicht eenvoudig, soms humoristisch verhaal met een wrange bijsmaak. Maar wanneer ik jullie als lezer deelgenoot van mijn leeservaringen wil maken, kom ik erachter hoe ingenieus Skékely dit verhaal vertelt.

Vanwege deze wijze van vertellen en de reële karakters (soms weliswaar enigszins karikaturaal) die de schrijver opvoert, is dit zeker een boek dat je het gelezen moet hebben. Simpelweg omdat deze vertelling met weinig opsmuk, laat zien hoe manipulatief en genadeloos een regime kan werken. Maar ook dat er tegenwicht is tegen datzelfde manipulatieve en genadeloze regime waardoor het recht toch zegeviert.


[i] János Szekely, De arme Svoboda (Amsterdam: Anthos 2009). P.32.

[ii] Szekely, De arme Svoboda P. 108.

Recent

16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

13 oktober 2017

Leven zonder moeder

12 oktober 2017

Een antikrimi

11 oktober 2017

De stijl tekent de man

10 oktober 2017

Eindeloos gepieker

Literair Nederland - 10 jaar geleden

22 oktober 2007

Klein boek zonder enige allure
Door Frans

Waarom gaf de commissie – Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek – aan Geert Mak de opdracht om het boekenweekgeschenk 2007 te schrijven? Vermoedelijk vanwege zijn succes met de dikke pil ‘In Europa’. Zou Mak daarom als onderwerp voor zijn boek de Galatabrug, die Europa met Klein-Azië verbindt, gekozen hebben?

Lees meer