Circulair lezen

Door Adri Altink

Athanasius Kircher was een enorm leergierige jezuïet die leefde van 1602 tot 1680. Hij dacht zo’n beetje overal verstand van te hebben en voelde zich door de Voorzienigheid bestemd om de geheimen van de wereld te ontsluiten, of het nu ging om hiërogliefen, vulkanisme of insecten. Hij  schrok er daarbij niet voor terug om de hiaten in zijn bewijsmateriaal op te vullen vanuit zijn rijke fantasie.
Dat mengsel van leergierigheid en bedrog heeft me geïntrigeerd sinds ik voor het eerst van hem hoorde. Wanneer dat was? Begin jaren 70 van de vorige eeuw mogelijk: 1974? Toen zond de VPRO de documentaire In het voetspoor van Athanasius Kircher uit, gemaakt door Anton Haakman. Maar het gekke is dat ik me niet kan herinneren dat ik die gezien heb.

Het moet in ieder geval ver voor 1994 geweest zijn. Ik las toen Het eiland van de vorige dag van Umberto Eco en ik herinner me mijn lichte opwinding toen ik in Eco’s jezuïet Caspar Wanderdrossel mijn ‘vriend’ Athanasius herkende. Toen ik in 2010 las dat Waar de tijgers thuis zijn van Jean-Marie Blas de Roblès voor een groot deel over Kircher ging, moest alles waar ik in bezig was even opzij voor een dringende leeservaring.
Er gingen jaren voorbij dat ik helemaal niet aan Athanasius Kircher dacht. Tot vorig jaar Tijl van Daniel Kehlmann verscheen. Ik recenseerde het voor Literair Nederland en was er vol lof voor. Vooral om de krachtproef van de auteur zelf, maar ook om het plezier dat hij mij deed met de wederopvoering van mijn ‘held’. Kircher is de man die in een aaneenschakeling van drogredenen Tijls vader Claus betrapt op steun aan hekserij. Het belangrijkste bewijsmiddel is een Latijns boek dat Claus op zolder heeft liggen terwijl hij geen woord Latijn kan lezen. Ik weet niet of Kehlmann het zo bedoeld heeft, maar ik zag in dat bewijsmiddel een parallel met Kirchers pedante claim de hiërogliefen te hebben ontcijferd (zoals Kehlmann meer parallellen verstopt heeft in zijn roman: als Tijl bijna verdrinkt  in een watermolen moet ik meteen denken aan de wonderbaarlijke redding van Kircher na een val in een watermolen – waarover hij vertelt in zijn autobiografie).

Hoe dan ook: Tijl verleidde me om De onderaardse wereld van Athanasius Kircher van Anton Haakman, de maker van de VPRO-documentaire uit 1974, weer eens te lezen. En daarin overkwam me iets vreemds. Ik dacht heel wat details uit het leven van Kircher te kennen, maar één ding is me vreemd genoeg ontgaan. Ik lees dat de lagere school-onderwijzer van de jonge Kircher erom bekend stond dat hij de jeugd niet alleen kennis, maar ook vroomheid en godsvrucht bij bracht. En hoe heette die onderwijzer? Pater Johannes Altink. Het staat in de door Haakman eveneens vertaalde autobiografie (verschenen in De Revisor, jaargang 18). Verrassend dat een naamgenoot bijdroeg aan de ontwikkeling van iemand die mij nog steeds boeit.

 


Adri Altink recenseert voor LiterairNederland en heeft belangstelling voor (cultuur)geschiedenis. Zijn lees ervaringen deelt hij in zijn columns.

Recent

22 februari 2018

Boek van een ramp

19 februari 2018

Spiegels van de tijd

14 februari 2018

Gedenkteken in woorden

Literair Nederland - 10 jaar geleden

25 februari 2008

Indrukwekkend verhaal

Door Bernadet

De overgave is na De zwarte met het witte hart en Een schitterend gebrek de derde historische roman van Arthur Japin die een mengeling is van fictie en non-fictie. Het verhaal is gebaseerd op de geschiedenis van Cynthia Ann Parker (zij staat ook op de voorkant van het boek) Als kind groeide zij op bij de familie Parker die na een lange reis vol beproevingen een nieuw bestaan probeerden op te bouwen in Texas.

Lees meer