In de serie Privé Domein van de Arbeiderspers is onlangs Ontheemd verschenen van Edward Saïd (1935-2003). In deze autobiografie schetst de in Jeruzalem geboren Edward Saïd een beeld van zijn jeugd, die hij grotendeels doorbracht in Cairo en Libanon. Ontheemd is een emotionele terugblik, waarin de complexe relatie tussen de oosterse en westerse wereld op kritische wijze wordt beschreven. Het boek onthult de confronterende identiteitsworsteling van de jonge Said; hij richt de aandacht op de cultuurproblematiek waarmee hij zich zijn verdere leven met volle overtuiging heeft beziggehouden.

Edward W. Said was een van de invloedrijkste critici op het gebied van literatuur en cultuur en een groot voorvechter van de Palestijnse zaak. Hij was hoogleraar Engelse literatuur en literatuurwetenschap aan Columbia University.

‘Voor mensen die hem kennen en redelijk thuis zijn in het Midden-Oosten, zijn de minutieuze, impressionistische schetsen van zijn familieleven, zijn innerlijke roerselen en de plaatsen waar hij opgroeide Cairo, Jeruzalem, Dhour al-Shweir in de Libanese bergen een genot om te lezen.’ – Caroline de Gruyter, NRC, 05-11-1999

‘Ontheemd is een zeer levendige en openhartige beschrijving van een vaak moeizame opvoeding binnen verschillende culturen. […] op een persoonlijke en onvergetelijke manier wordt beschreven wat het betekende om in de laatste helft van de vorige eeuw een Palestijn te zijn.’ - Salman Rushdie

Ontheemd

Een jeugd in het Midden Oosten

Auteur: Edward Saïd

Vertaling: Maarten van der Werf

Verschenen bij: De Arbeiderspers, Privé Domein

Prijs: € 25,-

Door Wil van Basten-Malipaard

”…o moeder die me niet leest  (…) vader die nooit met me zal praten”.

 Bij toeval belandde deze korte ‘biografie’ van Pierre Michon (1945) over een deel van het turbulente leven van de jonggestorven Franse dichter Arthur Rimbaud (1854-1891) in de sublieme vertaling van Rokus Hofstede op mijn bureau. Vooral door de kwaadaardige eerste twee zinnen werd ik weer, exact zoals destijds in 1991 bij de eerste Franse uitgave, aangezet om verder te lezen.

“Men zegt dat Vitalie Rimbaud, geboren Cuyf, een dochter van het platteland en een boosaardige vrouw, een vrouw die leed en boosaardig was, het leven schonk aan Arthur Rimbaud. Men weet niet of ze eerst vervloekte en pas daarna leed of dat ze haar lijden vervloekte en toen in die vervloeking volhardde; ofwel dat in haar geest vervloeking en lijden elkaar overlapten, aflosten, aanwakkerden onlosmakelijk met elkaar verbonden als de vingers van haar hand, die zo geïrriteerd waren geraakt door het contact met haar leven, haar zoon, haar levenden en haar doden dat ze ze tussen haar zwarte vingers vermorzelde.”

Deze twee zinnen zeggen veel, zo niet alles over het begin van de carrière van Rimbaud als dichter.

Michon suggereert dat zij de oorzaak is van Rimbauds niet aflatende opstandigheid, die hem als een wervelwind door de porseleinkast van de Franse letteren jaagt en hem na een literaire bliksemcarrière van vijf jaar en na veel omzwervingen uiteindelijk als wapenkoopman in het Afrikaanse Harrar, ver van alle verzen van de wereld, doet belanden.

 En deze twee zinnen tonen het fraaie en rijke proza van Michon waarvan de stijl in hoge mate doet denken aan de poëzie van Rimbaud. Wilde Rimbaud zoals Victor Hugo het vers in eigen persoon belichamen ‘le vers personellement’, zo lijkt het erop dat Michon door zijn werk dit ideaal eveneens voor zijn eigen proza nastreeft. Zijn taal is rijk, poëtisch, confronterend en soms verpletterend. Hij werkt met veel tegenstellingen, synoniemen, woordomwisselingen, metaforen. Lange zinnen. Veel prachtige stijlfiguren zijn in zijn werk moeiteloos te vinden.

Voor de liefhebbers van literatuur is ook dit werk een juweeltje van vertelkunst. Niet voor niets is Pierre Michon in oktober 2009 onderscheiden met de Grand Prix du roman de l’Académie française voor zijn werk Les Onze waar hij vijftien lange jaren aan werkte.

Michon heeft niet gekozen voor de traditionele biografie.  De vorm die hij kiest is uniek. Het perspectief wisselt voortdurend. Michon kruipt in de huid van de alleswetende schrijver die zich overigens bescheiden opstelt, of richt zich als verteller rechtstreeks tot de dichter of tot de lezer.

Volgens de informatie op de achterflap bestaat het verrassende vertrekpunt voor deze biografie uit de weinige foto’s en portretten die van Rimbaud bewaard bleven. Helaas zijn in dit werk slechts twee van deze foto’s opgenomen, uitgebreid beschreven en becommentarieerd.

Foto 1: ‘Hij kijkt naar zijn model. Hij ziet dat de stropdas scheef zit; hij ziet de kleur ervan, die wij niet kennen. Het vest is rood of zwart, dat zal onduidelijk blijven, de foto is in zwart-wit. Hij bedenkt dat die stropdas straks rechtgetrokken moet worden – of toch maar niet, deze jongeman is een dichter, het is goed dat de stropdas van dichters scheef zit.’ blz. 79. De ‘hij’ in dit citaat is de Parijse fotograaf Etienne Carjat die onsterfelijk is geworden door dit beeld van Rimbaud voor de eeuwigheid vast te leggen in een ovaal portret. Een soort aureool. Die ‘mandorla’ die tegenwoordig in de wereld bekender is dan de doek van de heilige Veronica, die betekenisvoller en leger is, die zeer verheven icoon waarop de stropdas voor eeuwig scheef zit, de stropdas waarvan we nooit zullen weten welke kleur hij had.  (…) het portret dat even zwaar weegt als het hele dichtwerk bij elkaar, of bijna’, zo schrijft Michon op blz. 88. De foto werd gemaakt in 1871! De begintijd van de fotografie.

 Foto 2 op de voorkant is een deel van het schilderij Le Coin de table. Het fabuleuze groepsportret van Verlaine en Rimbaud met zes andere, inmiddels vergeten dichters. Wij zien hier alleen hoofd en haardos van Rimbaud. De andere ‘foto’s’ die als basis dienden zijn geschreven portretten van de voor Rimbaud belangrijke personen in zijn (literaire) leven en komen min of meer chronologisch voor in de zeven hoofdstukken van het boek.

Zijn vader, Frédéric Rimbaud, is kapitein bij het Franse leger en vaak uithuizig. Zijn moeder, Vitalie Cuyf, een boerendochter, voedt de (vier) kinderen met ijzeren hand op. Frédéric Rimbaud verlaat haar in 1860. De 22-jarige Georges Izambard, leraar op het Collège van Charleville stimuleert de vijftienjarige Rimbaud om zich op poëzie toe te leggen en leert hem alles over de alexandrijn (roede genoemd in de vertaling van Rokus Hofstede). Dan volgt Théodore de Banville wiens gedichten niemand meer leest maar die rond 1870 als mentor van de Franse dichters optrad.

Op 16-jarige leeftijd gaat Rimbaud naar Parijs, op uitnodiging van de door hem bewonderde dichter Paul Verlaine, die hij enkele gedichten toegestuurd heeft en die in hem een groot talent herkent. In werkelijkheid ontwikkelt zich een stormachtige homoseksuele relatie tussen Verlaine en Rimbaud. De eerste paardans wordt zeer beeldend beschreven op blz. 55. Michon geeft a.h.w. een ooggetuigenverslag van dat moment in de donkere kamer achter zonneblinden. ‘… , stuwden ze zich vast en terwijl ze aan die mast hingen, die niét de roede was, geschiedde het dat ze huiverden en een ogenblik weg waren van deze wereld, …’

Het einde van de relatie met Verlaine en de publicatie van Une saison en enfer betekenen voor Rimbaud het afscheid van de literatuur/poëzie. Het boek eindigt hier ook. Rimbaud is dan weer terug bij zijn familie in Roche, in de Ardennen. Hij schrijft daarna nooit meer ook maar één vers.

Michon beperkt zich uitsluitend tot het literaire leven van Rimbaud. Het genie Arthur Rimbaud.

De vele omzwervingen na de breuk met Verlaine door Europa en Afrika blijven dus geheel onvermeld. Enkele jaren later, terug in Frankrijk vanwege zijn gezondheid, bezwijkt Rimbaud in een ziekenhuis in Marseille aan botkanker in zijn rechterbeen.

Michon maakt duidelijk dat Rimbaud aanvankelijk de zoon is van al deze voor hem belangrijke personages. Hij is de leerling, maar hij maakt zich successievelijk ook weer los van hen. En hij wil zelf geen opvolger. Niemand mag in zijn voetsporen treden. Hij wordt zelf geen vader in de beide betekenissen van het woord. Hij geeft ‘zijn stekje’,  zoals Pierre Michon dat noemt, niet door. Op blz. 92 lezen we: ‘… dat hij misschien ophield met schrijven omdat hij niet de zoon van zijn werken kon worden, dat wil zeggen, er het vaderschap van kon aanvaarden. Hij vond het beneden zijn waardigheid de zoon van Le bateau ivre, van de Saison en van Enfance te zijn, zoals hij evenzeer had geweigerd de nakomeling te zijn van Izembard, Banville of Verlaine.’

 ‘Men zegt dat…’, is de steeds terugkerende beginformule die aangeeft dat Michon zich evenals alle anderen baseert op anekdotes, verhalen, vermoedens, interpretaties van feiten, enz.   Toch heeft hij een duidelijk merkbare, degelijke research verricht voor dit werk. Helaas worden zijn bronnen niet vermeld. De vertaler heeft enkele verhelderende aantekeningen bij de tekst gevoegd. Geen echte biografie dus, maar een persoonlijke, subjectieve interpretatie van Michon.   

Ook gaat Michon er vanuit dat de lezers op de hoogte zijn van het werk en leven van Rimbaud. En dat is zeker een pré als je dat bent. Hij spreekt dan over ‘wij’. Al drijft hij een enkele keer wel de spot met historici ‘…want lezen, dat kan niemand – behalve  misschien de mensen die denken dat het om cijferschrift gaat, en lezen die soms beter? Gewetenloze romaneske schurken zijn wij. Nee, we lezen niet, ik net zomin als alle anderen. …’  zegt hij op blz. 65, bescheiden met enige zelfspot.

Voor mij was het herlezen van dit werk aanleiding om Rimbaud weer eens ‘uit de kast’ te halen. En het moet weer gezegd worden:  ‘Sommige werken zijn zo de moeite van het herlezen waard!’ 

 Le bateau ivre  en  Une saison en enfer  hadden nu een heel andere uitwerking op me dan destijds toen ik verplicht was vanwege mijn studie Franse Taal- en Letterkunde deze grondig te bestuderen als een soort ‘cijferschrift’….

Auteur: Pierre Michon

Oorspronkelijke titel: Rimbaud, le fils  (1991 Editions Gallimard)

Verschenen bij: Uitgeverij G.A. van Oorschot (1998, 2e druk)
Vertaling: Rokus Hofstede, Amsterdam

Prijs: ingenaaid €12,-, gebonden € 18,-

Naar aanleiding van het verschijnen van zijn nieuwe boek Een vrouw op de vlucht voor een bericht is David Grossman (1954)  in Nederland en in België.

Een vrouw op de vlucht voor een bericht is het verhaal van een vrouw, haar twee zoons en hun verschillende vaders. Israël verkeert in staat van alarm. Als haar jongste zoon, Ofer, wordt ingezet bij een militaire actie op de Westelijke Jordaanoever vlucht zijn moeder het huis uit, bang voor een slecht bericht. Ze wandelt vele dagen door het land en doet het enige wat ze kan om haar zoon te beschermen: ze praat over hem en herleeft zijn levensverhaal. Een verhaal waarin de kwetsbaarheid en de angst om het bestaan samenvallen met de zorgen om een gewoon en veilig gezin.

 David Grossman in Amsterdam

Op 11 januari interviewt schrijver Marcel Möring de Israëlische schrijver David Grossman in het museumcafé van het Joods Historisch Museum. Grossmans nieuwe roman Een vrouw op de vlucht voor een bericht is een monumentaal boek dat nu al beschouwd wordt als een hoogtepunt in de geschiedenis van de hedendaagse literatuur.

• Maandag 11 januari 2010
•  Aanvang 20.00 uur, het museum is open vanaf 19.30 uur
• Lokatie: Joods Historisch Museum, Amsterdam
• Voertaal Engels
• Entreeprijs 10 euro (incl. gratis rondleiding JHM en koffie)

Na afloop van het gesprek zal Grossman zijn boeken signeren en is er de mogelijkheid om een rondleiding door het museum te krijgen.

Voor meer informatie www.JHM.nl , reserveren noodzakelijk (via e-mail)

David Grossman in Brussel

In de reeks Het Europa van de schrijvers nodigen literaire organisatie Het beschrijf en cultureel centrum Flagey auteurs van wereldformaat uit met werk dat impact heeft op het denken in en over Europa. Op 14 januari a.s. is David Grossman te gast. Journaliste en literair recensente Annelies Beck praat met hem over het gezin en de grote geschiedenis, de mechanismes van oorlog en macht en de rol van Europa in het Israëlisch-Arabisch conflict.

• donderdag 14 januari 2010
• Aanvang 20.15 uur
• Lokatie: Flagey, Brussel
• entree: € 10,-

Voor meer informatie en boekingen: www.flagey.be of www.beschrijf.be

 
David Grossman (Jeruzalem, 1954) publiceerde onder meer de romans Zie: liefde (1990), Het zigzagkind (1996), Jij bent mijn mes (2000), De stem van Tamar,  De uitvinder van geheimen, Haar lichaam weet het en het non-fictieboek Angst vreet de ziel op. Berichten uit een oorlog die niemand winnen kan.

Over: Een vrouw op de vlucht voor een bericht
‘Ik kom woorden tekort om de invloed te beschrijven die het boek op mij heeft. Deze roman, die je recht in de ogen kijkt, is een van de meer betekenisvolle – en wonderbaarlijke – die ooit in Israël zijn geschreven. De roman is zeldzaam menselijk en vol leven, en bovenal bevat Grossman het verbazingwekkende vermogen gedurende alle 880 bladzijden de menselijkste en heftigste gevoelens van de lezers te wekken. Ik heb het gevoel dat ieder van ons na lezing van dit boek een beetje een ander mens zal zijn.’ - Menachem Peri, Tel Aviv

Een vrouw op de vlucht voor een bericht

Vertaald door: Ruben Verhasselt

Prijs: tot 1 januari 2010: € 29,90, daarna € 36,90

Verschenen bij: Uitgeverij Cossee

Charlotte Mutsaers, Aangespoeld met pen en penseel

Door Machiel Jansen

Oostende is niet de meest mooie Belgische stad. Het is een badplaats en badplaatsen boven Parijs hebben vaak iets kils. Zelfs in een goed gelukte zomer, wanneer het druk en warm is, kun je je daar nog koud en eenzaam voelen. Er zijn de flatgebouwen, de sporen van oude, vergane glorie en er is de drukte van dagjesmensen. Er is een aardig jachthaventje, een mooi station en er is een casino.

Wat is een badplaats zonder casino? Dat van Oostende, het Kursaal, ligt erbij als een paleis. Aan zee, met een grote zichtas over de stad moet het wel het belangrijkste gebouw van de omgeving zijn. Even verderop aan het strand liggen de Venetiaanse gaanderijen van Leopold II. Een zuilengalerij die honderden meters het strand volgt. Loop je vanaf het casino dan kom je eerst langs een negentiende-eeuws gebouw en daar gaan we straks naar binnen.

Oostende heeft zee, wind, zand en strandzoekers maar het is ook de stad van James Ensor, Herr Seele en de laatste winnaar van de P.C. Hooft-prijs Charlotte Mutsaers. Het is ook de plaats waar het tweede deel van Mutsaers’ laatste roman Koetsier Herfst  zich afspeelt. Hotel Polaris bestaat echt.

Aan het strand in de Venetiaanse gaanderijen is er tot eind januari de tentoonstelling Charlotte Mutsaers: Aangespoeld met pen en penseel te zien. In een mooi oud gebouw is er een prettige ruimte gereserveerd voor schilderijen, foto’s, objecten en er is een videozaaltje. Het is nog gratis ook.

Wie iets van Mutsaers gelezen heeft,  zal zich er thuis voelen. Er gaat een energie en levenslust door haar werk die ook van de muren komt als je er langs loopt. Er zijn schilderijen met komkommers en hazenkoppen, maar voor wie even verder kijkt blijven dat geen raadselachtige onderwerpen. Er hangt een pagina uit een oud nummer van NRC‘s Cultureel Supplement waarin de liefde voor de komkommer uitgebreid door Mutsaers wordt beschreven. Wie haar boek Hazepeper kent, heeft aan een half woord genoeg.

Leuk is het hoekje waarin een paar van haar favoriete schrijvers aandacht krijgt: Stevie Smith, Daniil Charms, Francis Ponge. Voor wie ze niet kent, hangen er tekstjes met duidelijke uitleg. Van Charms en Smith worden er representatieve gedichten geciteerd. En je begrijpt de kunstwerken die erbij hangen ook beter. Mutsaers heeft een voorkeur voor het ongewone en het absurdisme. Maar ze houdt dat heel goed in de hand en weet er een heel persoonlijke draai aan te geven. Ze doet soms denken aan haar voorbeelden Charms, Mayakovsi, Smith en anderen, maar ze is toch vooral zichzelf. Voor sommigen is ze misschien te ontregelend maar haar kunst is energiek, verfrissend en binnen Nederland volstrekt uniek.

Voor wie thuis nog wil nagenieten of Oostende laat voor wat het is, is er nog het fotoboek Charlotte Mutsaers, Paraat met pen en penseel, te koop. Compleet met biografie, leuke foto’s en een overzicht van de getoonde werken.

Nadat ik de tentoonstelling had gezien zag ik in de hal dat er aangrenzend een behoorlijk chique restaurant is gevestigd. Met wat onbeleefde moeite kijk je daar zo op de mooi opgedekte borden. Ik heb zo het idee dat tot eind januari de kreeft daar minder zal smaken.

www.uitinoostende.be

Charlotte Mutsaers (Utrecht, 1942) krijgt de P.C. Hooft-prijs 2010, een oeuvreprijs die dit jaar bestemd is voor proza. Dit heeft het bestuur van de Stichting P.C. Hooft-prijs voor Letterkunde bekend gemaakt.

Charlotte Mutsaers wordt geprezen om haar dubbeltalent. Ze schrijft niet alleen romans en essays, maar is ook beeldend kunstenaar. Aan de prijs is een bedrag verbonden van € 60.000,-.

 Fragmenten uit het juryrapport:

 ‘Het proza van Mutsaers is onmiskenbaar het werk van een dubbeltalent. Zo geduldig als een schilder de materiële wereld beklopt en aftast, zo precies plooit Mutsaers haar teksten rondom concrete voorwerpen als een rok, een dennenappel of een mobiele telefoon. Geen wonder dus dat haar teksten zeer beeldend zijn.’

 ‘Mutsaers krijgt deze prijs voor haar “verhalend proza”, maar het is onmogelijk haar romans los te denken van essaybundels als Paardejam en Zeepijn. Haar speelse essayistiek ligt in het verlengde van haar verhalend proza, en vice versa. Al haar werk komt tenslotte voort uit eenzelfde mentaliteit, eenzelfde manier van in het leven staan. En een belangrijk onderdeel van deze levenshouding is de gepassioneerde omgang met de literatuur.’

 ‘Haar oeuvre is een groot impliciet pleidooi voor de verwondering, de betovering, de onbevangenheid, het enthousiasme […] Zoals ze in Paardejam schrijft: “Wie nooit op een hobbelpaard over het tapijt heeft geracet, nooit “Huhu!” heeft gebruld al was het maar tegen een bezemsteel, nooit geloofd heeft in hoefijzergeluk, nooit gesnakt heeft naar de hengstebron, nooit Jeanne d’Arc, Sinterklaas of Napoleon heeft willen zijn, zal het in de kunsten niet ver schoppen.’

Mutsaers ontving al eerder prijzen waaronder de Jacobus van Looy-prijs en de Constantijn Huygens-prijs in 2000, beide prijzen voor een geheel oeuvre. Zij zal de P.C. Hooftprijs waarschijnlijk ontvangen op 20 mei 2010, een dag vóór de sterfdag van de naamgever van de prijs, de dichter P.C. Hooft (1581-1647). Haar meest recente boek is Koetsier Herfst waarmee ze genomineerd was voor de Libris Literatuurprijs 2009.

De P.C. Hooft-prijs voor Letterkunde is één van de belangrijkste literatuurprijzen in het Nederlandse taalgebied. Deze oeuvreprijs wordt jaarlijks afwisselend toegekend voor proza, essayistiek en poëzie. De P.C. Hooft-prijs is ingesteld in 1947. De prijs wordt jaarlijks rond de sterfdag van P.C. Hooft uitgereikt. Dit jaar zal dat waarschijnlijk op 20 mei 2010 zijn.

De prijs is toegekend op voordracht van een jury bestaande uit Janet Luis (voorzitter), Geert Buelens, Alle Lansu, Saskia Pieterse en Leo Pleijsier.

In Oostende is nog tot 31 januari 2010 de tentoonstelling te zien Aangespoeld met pen en penseel. Het literaire en beeldende proza van Charlotte Mutsaers. Vanaf het voorjaar zal deze tentoonstelling te zien zijn in het Letterkundig Museum in Den Haag.

Voor meer informatie: www.pchooftprijs.nl, en www.charlottemutsaers.nl

Op de website van een andere Michael Tedja, die ergens anders woont dan de Michael Tedja die Hosselen schreef, www.michaeltedja.nl staat desalniettemin iets lezenswaardigs in dit kader:

‘Twenty years from now you will be more disappointed by the things that you didn’t do than by the ones you did do. So throw off the bowlines. Sail away from the safe harbor. Catch the trade winds in your sails. Explore. Dream. Discover.’

Verken. Droom. Ontdek. In Hosselen. Een diachronische roman in achtenvijftig gitzwartte facetten over beeldende kunst in identiteitsdenkend Nederland anno 2009 spreekt auteur (tevens beeldend kunstenaar, en zo nog even voorts …) Michael Tedja zijn lezer toe op p. 40: ‘Beste lezer, als ik iets ga maken weet ik van tevoren niet zo goed waar het over gaat of waar het over zou moeten gaan. Dan ben ik bezig met plakken en knippen. Het voortdurend accumuleren van herinneringen. Die tekeningen liggen om mij heen en worden vervolgens geconstrueerd tot beelden, waarin allerlei dingen tegelijk verschijnen. Een combinatie van beeld en gedachten.’ Tedja geeft in Hosselen zijn eigen wereld vorm met een overvloed aan elementen. De lezer krijgt inzicht in dat proces.

Aanvankelijk wekte de breedvoerigheid en de ogenschijnlijke dwarsheid van Tedja’s stijl bij mij irritatie op. Zo zijn alle ‘facetten’ van de ‘briljant’ waarmee de auteur zijn geesteskind vergelijkt genummerd, maar vervolgens op ‘gehusselde’ wijze achter elkaar geplaatst. Hele passages worden herhaald, er is veel informatie waarvan je je afvraagt: wil ik dat allemaal eigenlijk wel weten? Echter, na een zeer vermoeiend voorspel waarin wij elkander niet vonden besloot ik me als lezer nu eens over te geven aan deze uitdagende, ietwat kinky, vrijage en het boek dan ook op eigen wijze te consumeren. Dan maar niet bij het begin beginnen en volgens het geijkte boekje gestadig door tot met een diepe zucht van verlichting de eindstreep bereikt is. Wat volgde, toen ik mij openstelde voor het experiment, voor het nu eens innemen van een heel andere positie, was een boeiende en unieke ervaring. Bevredigend? Toch wel!

Sinds 2007 is Michael Tedja aangesteld als intendant Culturele Diversiteit voor het Fonds Beeldende Kunsten Vormgeving en Bouwkunst te Amsterdam. Aan dit zogeheten intendantenproject werkte hij eerder in groepsverband, met beeldend kunstenaars Gillion Grantsaan en Remy Jungerman. De tentoonstelling Wakaman 1 in 2006, in Tent. Rotterdam was daar een resultaat van. Deze maand verscheen in het kader van Wakaman 2 Tedja’s roman Hosselen. In juni zal hij een tentoonstelling cureren onder de titel ‘Eat the frame’.

Lang geleden werkte ik in Antiquariaat Kok in Amsterdam. Wat heeft dat er nou mee te maken denkt u misschien. Welnu: in het universum van wakamans & hosselaars heeft alles met alles te maken. Tasha’s World zingt het, u hoeft alleen te luisteren en gehoor te geven: ‘Tap into the flow …’. Bent u connected? Okee dan! Terug naar Amsterdam, begin jaren negentig. Op een dag kwam er een Surinamer op mijn afdeling. Aan mij was het niet te zien dat ik een belangrijk deel van mijn leven in zijn geboorteland had doorgebracht. Aangezien hij veel sprak en weinig luisterde, kwam het ook niet in me op om hem dat te vertellen. Hij legde mijn gebrek aan behoefte om hem te interrumperen uit als aanmoediging en hij deed me uitgebreid uit de doeken hoe het toeging in zijn land. Wat volgde was een warrig betoog dat er op neer kwam dat men in Suriname boeken schreef en uitgaf omdat men kennis over een bepaald onderwerp wilde delen. ‘Als wij iets geleerd hebben in het leven en we denken dat een ander daar wat aan kan hebben, dan zetten we die dingen in een boek. Zo is het.’ Op het moment zelf dacht ik dat ik voor die dag weer een goede daad verricht had: ik had een eenzaam medemens een luisterend oor geleend en hem het gevoel gegeven dat zijn aanwezigheid er toe deed, in deze grote wereld. Maar door de jaren heen, zijn zijn woorden zo vaak in mijn herinnering gekomen dat ze de omvang van een WAARHEID met grote letters hebben aangenomen. Ook Hosselen lijkt ontstaan te zijn van uit die behoefte, om “iets” te delen.

SMS aan mezelf, na het zien van Remy Jungermans installatie op de expositie ‘Black is Beautiful’, in De Nieuwe Kerk in Amsterdam. ‘n boek hoeft nt altijd t vast stramien te volgen. t kan ook op n winti altaar lijken mt onderdelen die nt gelijksoortig zijn mr die samen n geheel vormen mt verbanden die je zelf kan leggen’ Wanneer ik Hosselen opensla, maanden later, zie ik een variatie op dit thema, in 58 facetten nog wel. Ik denk na over de discussie die ook in Tedja’s boek ter sprake komt: ben je Surinaams of Nederlands in je uitingen, of multicultureel, of zwart of wit of zwartwit? De bron waar we uit putten is dezelfde. We tap into the same flow. Of niet? Is het de bril waarmee we kijken, of ligt het aan mij? Tedja roept veel vragen op, hij prikkelt.

E-mail aan een bevriende kunstenaar op 23 juli 2008, waarin ik naar nu blijkt facet 54 van Tedja geciteerd heb. Ook hij is ‘geraakt’ door Moreno’s woorden die zo goed aangeven dat grenzen begrippen mensen gedachten niet te definieren zijn op een exacte heldere manier. 

23 juli 2008, Boxel, Suriname

Goedemorgen kunstenaar,

Ik wilde je iets laten lezen dat ik tegenkwam op het internet, op een van de websites die te maken heeft met het Wakaman-project. Het is uit een artikel van kunstenaar/publicist Gean Moreno en het artikel heet ‘Werkelijk aanwezig’. Waardoor ik dan moet denken aan ‘Being there’, ken je die film met Peter Sellers, naar het boek van Jerzy Kosinski?

Moreno heeft een lange inleiding en komt dan met dit citaat van Gertude Stein: “Tenslotte is iedereen, dat wil zeggen iedereen die schrijft, geneigd in zichzelf gekeerd te leven, om te kunnen spreken van wat binnen in hem leeft. Om die reden moeten schrijvers over twee landen beschikken, dat waar ze thuishoren en dat waar ze in werkelijkheid wonen. Het tweede is romantisch, het staat los van henzelf, het is niet echt maar het is werkelijk aanwezig.”

Waarna Gean Moreno zijn artikel vervolgt met deze zinnen: “Ik blijf ervan overtuigd dat binnen en buiten, echt en werkelijk aanwezig, thuishoren en niet thuishoren al lange tijd moeilijk zuiver te onderscheiden zijn. Dat is tenminste wat ik leer uit al de pogingen in de hedendaagse kunst om het alledaagse z’n betovering terug te geven. Het lijkt alsof velen van ons proberen het echte, nu we er niet zeker van zijn waar dat precies te plaatsen, om te vormen naar het werkelijk aanwezige – ons onmisbaar tweede land.”

Wat een prachtige tekst! Het sluit zo goed aan bij wat ik denk. Het blijft ongrijpbaar en niet eenduidig, ook Moreno heeft geen glasheldere uitleg, maar juist dat is precies zoals het is.

Lieve groeten, vanuit a kondre segundo, where dreams are reality …

 

 

 

Marieke

Op mijn prikbord hangt een tekst. Een boskopu? Een mantra misschien. Woorden zonder eigenaar, die ik tot de mijne heb gemaakt omdat ze tot me spreken. Ik lees Hosselen. Ik lees deze woorden, voor de duizendste keer en opnieuw verandert de betekenis ervan.

You’re trying too hard.

Relax.               Listen.

The drum talks.

It is a language.

Michael Tedja heeft met Hosselen een boek geschreven dat de omvang van een bijbel heeft. ‘Het regent en ik tel de druppels in de lucht, schrijf mijn bijbel.’ (p.335) Of het ook een bijbel is, nee. Maar de waarde zoals mijn profetische klant in het antiquariaat in Amsterdam het voorhield: het delen van kennis, het delen van inzichten die de moeite van het delen waard zijn: die waarde heeft het zeker. Het boek kan ook gezien worden als een denkkader zegt de schrijver: ‘Dit is een denkkader, als een kronkelende slang die zich op een organische, natuurlijke manier ontwikkelt.’ (p.75)

eat the frame eat the frame

because the audience becomes the work

it likes the work it likes itself

(Michael Tedja, p. 264)

‘Als ik goed kijk zie ik overal overduidelijke verbanden. Ik heb keuzes gemaakt die tot nieuwe keuzes hebben geleid, die weer tot nieuwe keuzes hebben geleid.’(p. 282) Niets is nieuw onder de zon ¹, ² , maar door zijn eigenwijze slijpwijze heeft Tedja toch bij vlagen een schittering in mijn ogen gebracht.

Noten:

1.        Umberto Eco: ‘Creativiteit is niet zozeer gelegen in het vinden van nieuw materiaal, alswel in de herschikking van het bestaande.’

2.        Johann Wolfgang von Goethe: ‘Alles is al eerder bedacht. Het is alleen de kunst om er weer aan te denken.’

 ‘Alles van waarde is krachtig, wat je ziet is wat je krijgt’, verf op foto, A4, 2008

step into my world:

N.B. Deze bespreking heeft in een veel kortere versie ook in de Ware Tijd gestaan, dagblad in Suriname, 21 februari 2009.

Op zoek naar mijn agenda waarin ik schrijf wat ik lees, omdat ik een verschrikkelijk geheugen heb realiseer ik me dat ik geen flauw benul heb waar mijn oude agenda is, het is 2 januari 2009.
Hoe maak ik nu lijstjes? Nu missen mijn lijstjes al een primair element van wat in de lijstjescultuur zo van belang is: de weerslag van wat er in een jaar gepubliceerd is. Maar wie leest nu alleen recent werk?  Goed, mijn recentste boek is toch in 2008 in vertaling verschenen en dat hoef ik in mijn agenda niet na te gaan, want ik heb het nog niet uit: Jonathan Littell De Welwillenden. Mijn lijstje wordt daarmee nogal kort: een half boek.
Wat kan je zeggen over een half boek? Een klein voordeel van mijn warrige lectuur, waarin voortdurend boeken door elkaar heen gelezen worden naast elkaar is dat men niet snel om andermans woorden verlegen zit: ‘Van het uitvinden van buskruit tot aan het splitsen van atomen, van het schieten met kanonnen om de tegenstand van vijanden te breken naar het gooien van de atoombom op Hiroshima is maar een stap, zij het ook een reusachtige: men kan dat, met de dood in het hart, desnoods een logische ontwikkeling noemen. Ieder vernietigingswapen van vergelijkbare omvang zou vroeg of laat de onmogelijkheid van de oorlog aan de orde gesteld hebben, de noodzaak van verantwoordelijkheid en coëxistentie. Maar bij de gaskamers en slavenkampen ging het in wezen om iets heel anders: om het gewelddadig breken van het kristal om het verdelgen van de eeuwigheidsfactor x in het menselijk bewustzijn: daar werd door massale moord, los van oorlogvoering, maar met die oorlogvoering als dekmantel een precedent geschapen voor een onmenselijk gebruik van menselijke wezens, zicht geopend op een volstrekt andere inhumane wereld.’ Hella S. Haasse schrijft dit in haar essay ‘Sporen van geweld’. Op zijn beurt een lijstje -hoe oneerbiedig dat ook klinkt- van verwerking van het thema oorlog in de Nederlandse literatuur van na WOII. Een sterk essay.
Juist om deze stap gaat het in De welwillenden het boek tracht inzicht te verschaffen in de denkwereld van de daders: de ss-officieren die bijdroegen aan de massale vernietiging van de joden. In de introductie van het verhaal geeft de hoofdpersoon de kille rekensom weer die ook de auteur waarschijnlijk regelmatig maakte en waaruit een verwondering ontstond die om uitleg smeekte. Dr. Aue rekent de lezer voor dat er in de beschreven periode elke 4,6 seconde iemand het leven liet van ’41 tot ’45 in Rusland. Wanneer dat uitgerekend is dringt de vraag zich op hoe dat kon, de vraag naar de praktische uitvoering. Die rekensom maken, op het idee komen om dit uit te rekenen is in wezen al een verplaatsing in de logistieke realiteit van de inhumane actie. Een onmenselijk gebruik van menselijk wezens. En ook en vooral: het gewelddadig breken van het kristal, die al te fijne en zeer breekbare coëxistentie van mensen, dat wat na de Holocaust alleen nog maar als kristal te beschouwen is.
Dit voorwoord van Dr. Aue is een heel sterke opening, cynisch, ontdaan van sentimentaliteit. Mijn indruk van de helft van dit boek is een beetje gekleurd door de enorme goed ontvangst van het boek. Door zo’n ontvangst verwacht je veel.  De cynische denker in de proloog is niet representatief voor de officier in de rest van het boek. Wat ik jammer vind is dat deze Aue een intellectueel moet zijn. Een muziekliefhebber, iemand die prachtige gesprekken met een bevriende Dr. kan voeren over de aard en afkomst der Kaukasische talen.Het heeft iets teveel van de psychopaat in ‘The Silence of the Lambs’, enge mensen moeten altijd belezen, intelligent, muziekminnend en seksueel problematisch zijn. Dat maakt het boek inderdaad wel zo boeiend, maar moet iets afdoen van de claim dat men de gedachtewereld van de daders zou leren kennen.
Dr. Aue is een antisemiet vanuit een theoretisch beginsel, niet diep doorvoeld maar gekneed in de leer. Soldaten en legerleider die hij leert kennen in de Oekraïne die een evident wreed genoegen in hun bezigheden scheppen veracht hij. Nog, misschien moet ik nog zeggen, want de systematiek van Auschwitz is halverwege het boek nog niet volledig doorgevoerd en wat die machinale verontmenselijking van slachtoffers zowel als daders zal bewerkstelligen, ligt voor deze lezer nog in de kruitdampen verscholen.  Er wordt met deze Aue tenminste wel enig zicht geopend op de volstrekt inhumane aspecten van de beschreven wereld.
Dr. Voss, de gesprekspartner van Aue in een van de Russische oorden waar Aue verblijft is een linguïst die op zeker moment zeer treffend de wetenschappelijke waan van de rassentheorie onder woorden brengt, Aue voelt dit en kan niet direct antwoorden maar belooft er later op terug te komen. Voss bekoopt dit met zijn leven.  Niet Aue, of iemand in het boek die de vrijdenker hoorde redeneren heeft Voss om zeep geholpen maar de auteur, die zich gerealiseerd moet hebben dat een zo’n helder betoog over de waanzin van de grondbeginselen van deze historische moordpartij, op 1/3 van het boek het verhaal resoluut klem zou zetten als erop terug gekomen zou moeten worden met Voss.
Zo is er heus het een ander op te merken. Maar wat een boek, schreef in Nederland maar eens iemand zo’n boek. Blijk gevend van een obsessieve feitenkennis en de moed een groot thema aan te snijden.
Een half boek op deze lijst, tenzij ik ergens in januari mijn agenda nog vind.

Deel 11 van de Volledige werken van Willem Frederik Hermans is verschenen. Het deel is gevuld met beschouwend werk:
Het sadistische universum
Annum Veritatis
De laatste resten tropisch Nederland
Het sadistische universum 2
Van Wittgenstein tot Weinreb
Machines in bikini
Dinky toys

Het Huygens Instituut heeft werkelijk een fenomenale site ingericht met achtergrondinformatie over de volledige werken van Willem Frederik Hermans. De titelbeschrijvingen van dit deel zijn bij het tikken van dit stukje nog niet online. We geeft de site een lijst van alle opgenomen werken. De Delen 1&2, 7, 11 en 12 zijn inmiddels met een voorweinigen inzichtelijk logica reeds verschenen. Het volledige werk zall 24 delen tellen en kent een luxe-uitgave en een publieksuitgave. Zie ook http://www.willemfrederikhermans.nl/

Het is een heel klein beetje wonderlijk dat geen van de grote clubs die dit enorme werk samen aanvatten, De Bezige Bij, Het WFH instituut noch ook het Huygensinstituut op zijn website fatsoenlijk gewag maakt van het verschijnen van dit deel. Er is een lichte vermoeidheid waarneembaar die Hermans naar mijn smaak niet verdiend. Vlaggen uit, loftrompettisten die op de presentatie van het eerste deel (letterlijk!) niet uitbleven hadden iets langere adem mogen hebben. Koopt dit boek allen, vergeten wij Hermans nooit! Hoe actueel is thans bijveerbeeld het bijgaand afgebeelde boek dat in dit deel l11 opgenomen is!

Over het project
De editie
In de Volledige Werken worden alle afzonderlijk verschenen werken en de ongebundelde teksten van Willem Frederik Hermans bijeengebracht. De Volledige Werken bestaan uit 23 à 24 verzamelbanden van elk 800 tot 1000 pagina’s, die zijn ingedeeld naar genre: Romans (6 delen), Verhalen en novellen (2 delen), Gedichten (1 deel), Toneelteksten en scenario’s (1 deel), Beschouwend werk (7 delen), Beeldend werk (1 deel), Werk van anderen (1 deel), Ongebundeld werk (3 of 4 delen) en Overig werk (1 deel).

De editie biedt allereerst een betrouwbare, wetenschappelijk verantwoorde tekst. Alle delen gaan bovendien vergezeld van een nawoord, met een beschrijving van de ontstaans- en publicatiegeschiedenis van elke afzonderlijke tekst en een verantwoording. Het beschouwend werk (gebundelde en ongebundelde teksten) krijgt een naam- en titelregister en wordt in beperkte mate voorzien van annotaties. Gelijktijdig met de boekpublicaties verschijnt er op een speciale website een overzicht van de gebruikte bronnen (typoscripten, correctie-exemplaren, drukproeven, drukken enz.), met illustraties, een verantwoording van de uitgegeven teksten en verdere onderzoeksgegevens.

De uitgave, die in samenwerking met het Willem Frederik Hermans instituut (WFHi) gerealiseerd wordt, is bedoeld voor een breed publiek van geïnteresseerden, studenten en wetenschappers en zal verschijnen bij uitgeverij De Bezige Bij, die de Volledige Werken in twee edities presenteert. Een luxe, in linnen gebonden editie, in een beperkte oplage, met daarnaast een papieren gebonden publiekseditie.
Onderzoek en bronnen
Aan de publicatie van de Volledige Werken gaat uitvoerig onderzoek vooraf. Allereerst wordt op grond van bibliografisch- en archiefonderzoek van alle teksten de basistekst, in principe de laatste door de auteur geautoriseerde uitgave, vastgesteld. Hierbij zijn Het bibliografische universum van Willem Frederik Hermans (Frans A. Janssen en Sonja van Stek 2000, tweede herziene en uitgebreide versie 2005) en Schrijven is verbluffen. Bibliografie van de verspreide publicaties van Willem Frederik Hermans (Rob Delvigne en Frans A. Janssen 1996, derde herziene versie 2005), onmisbaar. Tezamen leveren de twee primaire bibliografieën een vrijwel compleet overzicht van de door Hermans gepubliceerde teksten.

Op 14 maart 2009 presenteert Passionate Magazine een special over dichter Hans Verhagen in De Balie in Amsterdam. Hans Verhagen wordt 70 jaar en op 28 mei 2009 wordt aan hem de P.C. Hooft-prijs uitgereikt. Passionate Magazine brengt jaarlijks, tijdens de Boekenweek, een special uit. Eerder verschenen er o.a. specials van Passionate Magazine over de auteurs C.B. Vaandrager en J.A. Deelder.

De special zal ten doop worden gehouden tijdens een hommage-avond aan Hans Verhagen. Auteurs als Remco Campert, Astrid Lampe, Peter Bulthuis, Wim de Bie en John Schoorl hebben reeds toegezegd te komen om Hans Verhagen, die zelf ook aanwezig zal zijn en uit eigen werk voor zal dragen, te eren.

Voor de redactie van Passionate Magazine is Hans Verhagen vanaf de eerste jaargangen een van de inspiratiebronnen geweest. Als redacteur van de tijdschriften Gard Sivik en De Nieuwe Stijl stond hij een journalistieke en grootstedelijke literatuur voor, een opvatting die ook de redactie van Passionate Magazine op haar eigen manier probeert uit te dragen. Daarnaast is Verhagen een veelzijdig kunstenaar: Hij is dichter, journalist, televisiemaker en beeldend kunstenaar. De redactie brengt met dit project in kaart hoe een bijzonder auteur/kunstenaar zich ontwikkeld heeft en wat de verschillende invloeden op zijn dichterschap zijn geweest.

De special wordt gelanceerd in de eerste week van de Boekenweek, zaterdag 14 maart 2009, in cultuurcentrum De Balie in Amsterdam. De avond in De Balie is een live-versie van de special van Passionate Magazine, die bijdragen bevat van Hans Verhagen, Remco Campert, Astrid Lampe, Peter Bulthuis, Bas Belleman, Rob Peters, Bernlef, Ramona Maramis, John Schoorl e.v.a.

woensdag 17 december 2008

Versus is een reeks spannende en belangwekkende ontmoetingen in het kader van Amsterdam Wereldboekenstad, die het beste van de hedendaagse Duitse en Nederlandse literatuur met elkaar confronteert. De Nederlandse literatuur geniet grote populariteit in Duitsland, voor de hedendaagse Duitse literatuur komt de laatste jaren in Nederland steeds meer belangstelling. Op woensdag 17 december treden Geert Mak en Bernhard Schlink met elkaar in gesprek over literatuur, fictie en geschiedenis. Christoph Buchwald (Uitgeverij Cossee, de uitgever van Schlink) leidt het gesprek.

Bernhard Schlink (1944) is naast schrijver ook hoogleraar publiekrecht en rechtsfilosofie aan de Berlijnse Humboldt-Universität. In 1995 publiceerde hij Der Vorleser, over een verhouding tussen een jonge jongen en een oudere vrouw die concentratiekampbewaakster geweest blijkt te zijn. Deze met diverse prijzen bekroonde roman werd een bestseller en is over de hele wereld vertaald. Voorts verschenen de verhalenbundel Liebesfluchten (2000) en de roman Die Heimkehr (2005), evenals twee essaybundels. In zijn meest recente roman, Das Wochenende (2008), hier uitgebracht onder de titel Het eerste weekend, belicht Schlink opnieuw een donkere bladzij uit de recente Duitse geschiedenis: de hoofdpersoon is een voormalig RAF-terrorist die na 20 jaar gevangenschap weer op vrije voeten komt. Schlinks werk verschijnt in Nederland bij uitgeverij Cossee.

Geert Mak (1946) is net als Bernhard Schlink van oorsprong jurist. Hij schreef onder meer Een kleine geschiedenis van Amsterdam (1994) alvorens bij een breed publiek bekendheid te verwerven met Toen God verdween uit Jorwerd (1996), over de teloorgang van de Europese boerencultuur, en De eeuw van mijn vader (1999), een geschiedenis van Nederland in de 20e eeuw. In 1999 trok hij een jaar lang door Europa om de ‘staat van het continent’ op te nemen. Uit de stukken die hij hier voor NRC Handelsblad over schreef, ontstond het reisverslag In Europa (2004), op basis waarvan vervolgens een 35-delige tv-serie is gemaakt. Van 2000 tot 2003 was Mak bijzonder hoogleraar grootstedelijke problematiek aan de Universiteit van Amsterdam. Eerder dit jaar werd hij onderscheiden met de Leipziger Buchpreis zur Europäischen Verständigung. Zijn werk is in 15 talen vertaald.

Aanvang: 20:00
Toegang: € 6,- / € 5,- (met korting)

Voertaal: Duits

Op 3 december is de nalatenschap van de filosoof en essayist Cornelis Verhoeven  overgedragen aan het Letterkundig Museum in Den Haag. Verhoeven was tijdens zijn leven langdurig woonachtig in ’s-Hertogenbosch. Bij zijn overlijden in 2001 liet Verhoeven niet alleen een enorm oeuvre na; ook de fysieke nalatenschap was zeer uitgebreid. In 2001 al kreeg zijn werkbibliotheek een prominente plaats in het Studiecentrum Soeterbeeck in Ravenstein. Inmiddels is de inventarisatie van zijn literaire nalatenschap gereed gekomen en zijn de belangrijkste onderdelen in meer dan 3.000 foto’s vastgelegd. De nalatenschap van Verhoeven zal compleet met de inventarisatie en bijhorende foto’s in het Letterkundig Museum in Den Haag voor het publiek toegankelijk zijn.

Verhoeven had met publicaties als Rondom de leegte (1965), Het grote gebeuren (1966), Inleiding tot de verwondering (1967) en Tegen het geweld (1967) een grote invloed op het intellectuele klimaat in Nederland. Zijn bibliografie beslaat ruim 3.750 titels en met de Prijs voor Schone Kunsten van de Provincie Noord-Brabant (1963), Anne Frank-prijs (1965) en de P.C. Hooft-prijs voor Letterkunde (1978) vond zijn werk algemene erkenning. De Katholieke Universiteit van Brussel verleende hem in 1998 een eredoctoraat.

In de nalatenschap bevindt zich een groot aantal handschriften van het werk van Verhoeven; vaak in de vorm van boekjes, door hem zelf zorgvuldig met de hand gemaakt. Belangrijk zijn ook de 245 essays die Verhoeven reeds in de jaren vijftig schreef en die nog niet gepubliceerd zijn. Maar ook lezingen en toespraken zijn in de nalatenschap terug te vinden. Daarnaast is een groot aantal recensies over het werk van Verhoeven bewaard gebleven.

Verhoeven was tevens werkzaam als docent klassieke talen en was als hoogleraar Antieke Filosofie verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Van deze periode zijn collegeteksten, voorbereidingen van colleges en vertalingen van klassieke teksten in handschrift bewaard gebleven.

Verhoeven heeft een uitgebreide correspondentie nagelaten. Brieven van uitgevers als Uitgeverij Ambo en van redacties van tijdschriften als Raam en Roeping spelen hierin een belangrijke rol. Van de bijna 5.000 brieven die Verhoeven heeft nagelaten zijn met behulp van een aparte inventarisatie kopieën, deels in handschrift, in de nalatenschap terug te vinden; de grote hoeveelheid brieven gericht aan Verhoeven van o.a. Pé Hawinkels, Charles Vergeer, Kees Fens en Hans Vlek wacht nog op een nadere inventarisatie.

Een aantal zaken in de nalatenschap van Verhoeven heeft een groot biografisch belang. Hij hield de ontwikkeling en opbouw van zijn werkbibliotheek nauwgezet bij en van telefoongesprekken maakte hij gespreksnotities; ook de agenda’s geven een inzicht in zijn werk en leven.

Meer over Cornelis Verhoeven

Altijd helder, een sublieme stijl, humoristisch, eigenzinnig, messcherp als het moest. Uit het hele oeuvre van Karel van het Reve blijkt dat hij anno 2008 onverminderd het toonbeeld is van eigenzinnig en zindelijk denken ten behoeve van een samenleving die een aantal elementaire menselijke waarden in ere wil houden. Hoogste tijd daarom voor een uitgave van zijn Verzameld werk. Voorafgaand aan dit Verzameld werk verscheen deze week al het boekje van Arnon Grunberg Karel heeft echt bestaan.

Deel 1 omvat de periode 1932–1958. Het laat zien hoe Karel van het Reve (1921–1999) is gevormd door de communistische denkwereld waarin hij opgroeide, maar ook hoe hij zich daar geleidelijk van losmaakte.
Het bevat een aantal nooit eerder gepubliceerde autobiografische teksten, de handelseditie van zijn proefschrift Sovjet-annexatie der klassieken, een keuze uit zijn stukken voor De vrije katheder en Het vrije volk, Van het Reve’s doctoraalscriptie en enkele lezingen over het sovjetsysteem.
Deel 2 omvat de jaren 1959–1968. Het bevat Van het Reves twee romans Twee minuten stilte en Nacht op de kale berg, zijn eerste essaybundel Rusland voor beginners, het reisverslag Siberisch dagboek en een ruime keuze uit de vele nooit gebundelde stukken die hij schreef als correspondent voor Het Parool in Rusland.

Vorige week verscheen een boeiende KAREL VAN HET REVE SPECIAL in de Groene Amsterdammer met bijdragen van o.a. Theodor Holman, Xandra Schutte, Maarten \’t Hart, Rob Hartmans en Joris van Casteren.
Verzameld werk, deel 1: € 39,00, ISBN 9789028242593
Verzameld werk, deel 2: € 45,00, ISBN 9789028242609
Verschijning: 12 december

Zie ook www.vanoorschot.nl

en www.karelvanhetreve.nl

Prof. Dr. Marita Mathijsen-Verkooijen houdt tweede Bilderdijk-lezing 18 december 2008, aanvang 15.30 uur in de Grote of St. BavoKerk te Haarlem.

Op donderdag 18 december 2008 zal de 177-ste sterfdag van de Vondel van de negentiende eeuw mr. Willem Bilderdijk (1831-2008) worden herdacht in de Grote of St. Bavokerk aan de Grote Markt te Haarlem.

De bijeenkomst is gratis toegankelijk. Het programma begint om 16.00 uur. U bent welkom vanaf 15.30 uur (ingang Oude Groenmarkt).

Denkt u eraan om u warm te kleden! De St. Bavo kent net als 177 jaar geleden geen verwarming!

Het programma luidt als volgt:

Stadsorganist Anton Pauw speelt op het Christiaan Müllerorgel

Welkomstwoord door mr. Bernt Schneiders, burgemeester van Haarlem

De Bilderdijklezing 2008 door prof. dr. Marita Mathijsen-Verkooijen,
hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam: Romantischer dan Romantisch, Bilderdijk herzien

Kranslegging bij het graf van mr. Willem Bilderdijk

Stadsdichter van Haarlem George Moormann draagt het gedicht ‘Groeten uit de Bilderdijkstraat’ voor van Adriaan Jaeggi (1963-2008). Als hommage aan zijn veel te jong overleden collega, voormalig stadsdichter van Amsterdam die dit gedicht in 2006 voordroeg bij het graf van Bilderdijk in de St Bavo. Ter gelegenheid van de herdenking van de 175ste sterfdag van Bilderdijk.

Voor reserveringen bel 023-5329508/020-6388785 of stuur een email naar info@dezingendezaag.com

Op deze website is de nodige aandacht voor de nieuwe roman van Patrick Modiano geweest, Op de website van literair tijdschrift Tirade – waar integraal een fraai artikel van Manet van Montfrans te lezen is – verscheen recentelijk ook een voorwoord van Patrick Modiano bij het  dagboek Hélène Berr in een vertaling van Marianne Kaas:

Hélène Berr, DAGBOEK 1942 – 1944

voorwoord van Patrick Modiano (vertaling Marianne Kaas, te verschijnen bij de Geus)

Een meisje loopt door Parijs, in 1942. En omdat ze zich in het begin van dat jaar al niet gerust voelde, begreep dat er iets in de lucht hing, begon ze in april een dagboek bij te houden. Sindsdien is er meer dan een halve eeuw verstreken, maar op elke bladzij zijn we in het heden, samen met haar. Haar die zich soms zo eenzaam voelde in het bezette Parijs, haar vergezellen we, dag na dag. Haar stem is zo nabij, in de stilte van dat Parijs … Op de eerste dag, dinsdag 7 april 1942, gaat ze ’s middags op nummer 40 van de rue de Villejust bij de conciërge van Paul Valéry een boek afhalen: ze is zo vermetel geweest om de oude dichter te vragen er een opdracht voor haar in te schrijven. Als ze aanbelt stuift een foxterriër al blaffend op haar af. `Heeft monsieur Valéry misschien een pakje voor me achtergelaten?

Lees verder op Tirade.nu

Lees hier een bespreking in Der Spiegel online

Op dinsdag 2 december ontvangt Kenneth van Zijl in Knetterende Letteren schrijver Kees ’t Hart. Met zijn nieuwe roman De keizer en de astroloog wekt hij Keizer Wilhelm II weer tot leven, maar belangrijker is dat hij dit doet in de stijl van Simon Vestdijk. Een heerlijke roman, die echter wel vragen oproept over de literatuuropvattingen van Kees ’t Hart.

Het Knetterende Letteren-forum gaat over De Welwillenden ( Prix Concourt 2006) van de Frans / Amerikaanse schrijver Jonathan Littell. In deze pil van bijna 1000 pagina’s volgen we de gruwelijkheden van een SS officier, minutieus en op de voet. Het is de eerste keer dat het onmenselijke van de Endlösung door de ogen van de daders wordt beschreven. Littell is in staat de lezer sympathie en begrip te laten opbrengen voor het handelen van deze SS-officier.

In Frankrijk en Duitsland heeft deze roman tot woedende reacties geleid.

Vertaalster Janneke van der Meulen, critica Elsbeth Etty (NRC) en professor Maarten van Buuren ( Franse taal- en letterkunde, UU) over het belang van deze roman.

Rachida Lamrabet is een jonge Vlaams / Marokkaanse schrijfster die met durf en passie verhalen schrijft over de vreugde, de gruwel en het onvoorspelbare lot in de grootstad. De verwondering in deze verhalen wekt een elektriserende spanning op.

Knetterende Letteren – afl. 8, dinsdag 2 december 20.30 – 21.30 uur bij Cultura
Kees ’t Hart, Rachida Lamrabet en een discussie over “ De Welwillenden” van Jonathan Littell.

Het literatuurprogramma Knetterende Letteren is maandelijks te zien op Cultura: het non stop themakanaal voor kunst en cultuur van de Publieke Omroep. Cultura is te bekijken op digitale televisie en op internet. 24 uur per dag, 7 dagen per week recente en oudere programma’s over klassieke en populaire muziek, boeken, films en (podium)kunsten, met documentaires, talkshows en andere schatten uit het omroeparchief.

Iedere dinsdagavond staat vanaf 20.30 uur in het teken van literatuur.

www.cultura.nl

Op de website van Tirade is zoals aangekondigd de ‘topografische analyse’ door Manet van Montfrans van de roman In het café van de verloren jeugd van Patrick Modiano te lezen:

‘Halverwege de weg van het ware leven gingen we gehuld in een zwarte melancholie, die doorklonk in zoveel spottende en trieste woorden, in het café van de verloren jeugd.’ Aan dit citaat uit een film van Guy Debord ontleende Patrick Modiano de titel en het motto van zijn recent verschenen roman Dans le café de la jeunesse perdue.2 Het is een vrije variatie op de eerste drie verzen van de Divina Commedia: ‘Op het midden van onze levensweg bevond ik mij in een donker woud, omdat ik van de rechte weg was afgedwaald’. De danteske inslag van Debords film blijkt ook al uit de titel: In girum imus nocte et consumimur igni (Wij dolen rond in de nacht en worden door vuur verteerd).

Debord (1931-1994) was een van de oprichters van de Internationale situationniste, een kleine politiek-artistieke beweging die zich tegen de opkomende consumptie- en mediamaatschappij keerde, en als wegbereider van mei ’68 optrad. Hij is vooral bekend om zijn kritische beschouwingen in La Société du spectacle (1967) en Commentaires sur la société du spectacle (1988), waarin hij de beeldcultuur als de nieuwe religie van het kapitalisme en de burger als willoze consumptieslaaf afschildert. De Internationale situationniste ontbond zichzelf in 1972. De film In girum … dateert uit 1978 en is een terugblik op de protestbewegingen uit de jaren zestig

Lees hier verder.

Op 2 december gaat Jean Hatzfeld in gesprek met Pieter van den Blink , ter gelegenheid van het verschijnen van de Nederlandse vertaling van zijn roman De strategie van de antilopen (La stratégie des antilopes) Prix Médicis 2007: Derde deel van een trilogie die gewijd is aan de genocide in Rwanda waarin Jean Hatzveld, gerenommeerd journalist bij de krant Libération, verschillende getuigenissen heeft opgetekend.
In het eerste deel (Dans le nu de la vie – 2000) ondervraagt Jean Hatzveld de slachtoffers, om
vervolgens de daders aan het woord te laten in het tweede deel (Seizoen van de machetes - 2003).
Als derde deel van dit boekwerk dat memoires en schrijfkunst samenbrengt beschrijft De strategie
van de antilopen wat er gebeurde toen de Rwandese regering in 2003 de beslissing nam om
tienduizenden Hutu’s te bevrijden in het kader van nationale verzoening. Het brengt een tragische
tegenstrijdigheid voort: verzoening is noodzakelijk, maar ook onmogelijk.
Jean Hatzfeld
Jean Hatzfeld is in 1949 in Madagascar geboren en werd in de begintijd van Libération midden
jaren70 journalist bij deze krant. In het begin was hij sportverslaggever, daarna wordt hij een
gerenommeerd journalist en bericht hij over de oorlogen in het Midden-Oosten, Afrika en de
Balkan. Aan de hand van zijn herinneringen van vijfentwintig jaar oorlogscorrespondent schrijft hij
een essay, L’Air de la guerre (1994) en een aantal romans, waaronder La Guerre au bord du fleuve
(1999) en La Ligne de flottaison (2005).
In 1994 begeeft hij zich naar Rwanda om een reportage te maken over het bloedbad dat dit land
uitvoert en besluit dan te stoppen als journalist om zich te richten op zijn onderzoek naar de
genocide.

Meer informatie www.maisondescartes.nl

Dinsdag 2 December – 20.00 uur In samenwerking met Uitgeverij De Bezige Bij
Voertaal Frans
Tarieven: 6/4,5/3,5 €

Over Seizoen van de Machetes:

In het voorjaar van 1994 vermoordden Rwandeze Hutu’s honderdduizenden van hun Tutsi-landgenoten. In deze slachtpartij was een kapmes, de machete, het meest gebruikte moordwapen. Kort na de genocide reisde oorlogsverslaggever Jean Hatzfeld naar het dorpje Nyamata. Hij voerde diepgaande gesprekken met een groepje daders om erachter te komen wat hen bezielde. Waarom grepen deze gewone, respectabele leraren, boeren en winkeliers op een kwade dag hun kapmessen om hun streekgenoten af te slachten? Hatzfeld stelde vele vragen en kreeg een fascinerend en ontluisterend inzicht in de psychologie van de daders. Seizoen van de machetes is een verhelderend document over de banaliteit van het kwaad. Susan Sontag schreef speciaal voor deze editie een voorwoord.

De Japanse schrijver Haruki Murakami (1949) wordt door miljoenen lezers bewonderd. Tim Krabbé is een van hen. Krabbé bekende in ‘De wereld draait door’ alle boeken van Murakami inmiddels twee keer gelezen te hebben. Wat is de magie van Murakami? Zijn werk staat ver af van het exotisme van bamboe en kersenbloesem, van kimono’s en geisha’s. Dit is het Japan van de grote kantoren, van het harde werken, ook ’s nachts, van conformisme en eenzaamheid, van de ochtend afwachten in parken en nachtrestaurants. Zijn personages zijn vaak dolende zielen, neergezet in filmische decors, met muziek als constante factor. Murakami is duidelijk beïnvloed door het westen. Ivo Smits – groot kenner van Japan – onderzoekt welke plaats Murakami in de Japanse literaire traditie inneemt. Thomas van Aalten, Saskia de Coster, Herman Koch en Christine Otten getuigen van hun fascinatie voor Murakami. Auke Hulst heeft een publicatie van Murakami als inspiratiebron gebruikt voor een muzikale bijdrage. Ivo Smits gaat met drie Murakamianen rond de tafel zitten om de magie van Murakami te achterhalen: Lisa Doeland, Herman Koch en Christine Otten.

Dinsdag 28 oktober, 20.00, in de Balie, Amsterdam.

Informatie over de deelnemers: www.slaa.nl.

Bekijk ook vooral: http://www.murakami.nl/

Claus, vertaler pur sang
Begin dit jaar overleed Hugo Claus, vermaard als schrijver en als veelzijdig kunstenaar. Maar evengoed – of misschien: meer nog- is Claus een fabuleuze, soms ook mysterieuze vertaler. In vier bijdragen wordt geprobeerd te achterhalen wat het geheim is achter zijn teksten. Verder neemt Henri Bloemen de vertaalwetenschap flink de maat. Hij bespreekt een boek van Mona Baker en vraagt zich af of haar positie, die hij aanvecht, symptomatisch is voor de gehele vertaalwetenschap. Voorts, ter relativering en vermaak: metatalige reflectie en complottheorie, maar dan Vertaliaans en zuurstofarm.

Filter
Tijdschrift over vertalen
jaargang 15, aflevering 3

Het eerste boek van een schrijver komt voor het lezerspubliek meestal uit de lucht vallen. Heeft de schrijver blanco papier voor zich neergelegd en is hij daarop zijn eerste roman gaan schrijven? Dat is een rooskleurige voorstelling van zaken. Talloze schrijvers beschikken over een ongepubliceerd manuscript waaruit het debuut of zelfs het hele oeuvre is voortgekomen: het oerboek.

In de vroegste verhalen van Mensje van Keulen zijn al sporen van haar latere werk en stijl te vinden, dat gekenmerkt wordt door een rauw, onopgesmukt realisme. In De schriften wachten (uitgeverij Atlas, 2008) worden drie van deze vroege verhalen voor het eerst in boekvorm gepubliceerd. Daarnaast is haar debuut Bleekers zomer (1972) opgenomen. Mensje van Keulen blikt, ook aan de hand van beeldmateriaal, terug op de ontwikkeling van haar schrijverschap.

Een oerboek kan uit alle mogelijke materiaal bestaan. Mirjam Rotenstreich, mederedacteur van de reeks Oerboek, geeft tekst en uitleg over ‘de glanzende kiemcel’. Wanda Reisel, Helga Ruebsamen en Jan Siebelink vertellen hoe hun oerteksten eruit zien en lezen er (misschien) fragmenten uit voor.

Tot besluit praat Maarten ’t Hart met Mensje van Keulen over haar oerboek De schriften wachten.
Zondag 26 oktober, 15.00, in de Balie, Amsterdam.

Informatie over de deelnemers: www.slaa.nl.

Lees hier de recensie die Literair Nederland publiceerde over het debuut van de verse Nobelprijswinnaar Jean-Marie Gustave Le Clézio. Klik hier.

Crossing Border organiseert op donderdag 6 november een BorderKitchen met de Engelse auteur Julian Barnes, auteur van Flauberts Papegaai en onder meer het prachtige boek  A History of the World in 10 1/2 chapter. Barnes is tevens en winnaar van de Prix Médicis en de Prix Fémina Hij vertelt over zijn boek Niets te Vrezen in de BorderKitchen in Den Haag.

Julian Barnes is geboren in Leicester, Engeland en debuteerde in 1960 met Metroland. Grote bekendheid verwierf Barnes onder andere met Flauberts Papegaai. Hij heeft voor zijn boeken een aanzienlijk aantal prijzen gekregen, hij is de enige auteur die zowel de Prix Médicis en de Prix Fémina heeft gewonnen. Op 26 september verschijnt Niets te vrezen.
‘Ik geloof niet in God, maar ik mis hem.’ Julian Barnes’ nieuwe boek is onder meer een familiegeschiedenis, een ideeënwisseling met zijn broer – die een vooraanstaand filosoof is – een overdenking van de dood, een viering van de kunst, een discussie over God en een eerbetoon aan de Franse schrijver Jules Renard.

De avond begint om 20.00 uur en een kaart kost 5 euro. De locatie is de Weimarstraat 36 in Den Haag. Kaarten zijn te koop bij Boekhandel Paagman, Frederik Hendriklaan in Den Haag. Er kan ook telefonisch gereserveerd worden tijdens werkdagen via 070-3462355 of per mail naar info@borderkitchen.nl. (let op: de salon heeft een beperkte capaciteit).

(lees ook Arthur & Geordge van Julian Barnes of:

Op donderdag 4 september jongstleden presenteerde literair tijdschrift Parmentier in de OBA in Amsterdam zijn nieuwste nummer. Dit nummer is gewijd aan een van Nederlands grootste schrijvers, Sybren Polet. Aanleiding is de heruitgave van Polets Lokienreeks door Uitgeverij Wereldbibliotheek. Bart Vervaeck en Arnoud van Adrichem stelden het dossier Lokiniade samen, waarin zij enkele Lokienkenners vroegen een nieuw venster op de cyclus te openen.

Sybren Polet zelf opent het dossier met enkele literair-theoretische notities die interfereren met de Lokienreeks. August Hans den Boef treedt in debat met Polet door diens poëticale uitspraken te confronteren met onder meer Xpertise of De experts en het rode lampje. Paul de Wispelaere waagt zich aan een herlezing van De cirkelbewoners, en stelt vast dat de roman zoveel jaar na verschijnen nog steeds brandend actueel mag heten. Sven Vitse essayeert over het politieke engagement in het proza van Polet. Lukas De Vos behandelt de utopie in het werk van Polet aan de hand van het onzekerheidsprincipe van Heisenberg en de sciencefiction. Voorts onderzoekt Lars Bernaerts de constructie van het bewustzijn in Breekwater, Verboden tijd en Mannekino. Bart Vervaeck nam het (voorlopige) sluitstuk van de cyclus, de roman Bedenktijd, als uitgangspunt voor zijn essay over Lokiens empathie. Deze Lokiniade eindigt met een oorlogsverhaal van Agur Sevink dat reminiscenties oproept aan de onheilspellende passages uit De hoge hoed der historie.

Buiten het dossier treft u een essay van Jan Baetens en Arnoud van Adrichem over de graphic novels van Dominique Goblet, een striptekenaar die zich, net als Sybren Polet, graag mag bewegen op de grensvlakken van verschillende disciplines.

Voorts een in memoriam voor Kamiel Vanhole (1954-2008), geschreven door zijn vriend en collega-schrijver Leon Gommers. Vanholes werk loopt als een rode draad door de geschiedenis van Parmentier. Zijn veel te vroege dood heeft de huidige en voorgaande redactie(s) geschokt.

De nieuwste Parmentier besluit met een lang, uiterst ritmisch gedicht van Lucas Hüsgen, ‘Keyser Söze (meteen denken)’, waarin enkele gebruikelijke verdachten langskomen – verdachten die misschien wel op de vlucht zijn voor een van Lokiens afsplitsingen, de listige detective en undercoveragent Perdox die meer avonturen schept dan misdaden oplost.

Parmentier 17-3; Lokiniade

Prijs: € 9,- / abonnement (4 nummers per jaar): € 25,-

Voor bestellingen en meer informatie zie: www.literairtijdschriftparmentier.nl

Coen Peppelenbos, redacteur van Literair Nederland schreef de roman Victorie die recentelijk bij De Arbeiderpers uitkwam. Eerder was hij co-auteur -met Doeke Sijens- van een tweetal boeken uitgegeven door De Kleine Uil. In het eerste van de drie delen in deze korte roman wordt Merijn – de broer van de hoofdpersoon – gevolgd nadat bekend is geworden dat de hoofdpersoon, Victor, dood gevonden is.

Het tweede deel gaat over Sarah. We volgen er de gedachten van een leraar Engels, die in zijn huis dit meisje vasthoudt, het vriendinnetje van Merijn en waarin duidelijk wordt dat deze Ten Haaf Merijn gedood heeft door een grote steen naar hem te gooien, nadat hij hem met een camera had gezien. Merijn stond met die camera achter het raam, op het moment dat Sarah de leraar Engels aan het pijpen was in zijn woonkamer, de docent vermoedde onmiddellijk kwade opzet en chantage.

In het derde deel wordt een boeiende relatie beschreven tussen deze twee adolescenten en Stefan, Victors vriend. Sarah blijkt een meisje te zijn dat graag het initiatief neemt en dat een pijnlijke ervaring achter de rug heeft. Gedriëen testen ze docenten uit, eerst intellectueel, later seksueel. Zonder chantagebedoelingen overigens, wat het geheel dus tragisch toevallig maakt.

Merijn, de hoofdpersoon van het eerste deel, is fotograaf, heeft net als zijn broer Victor zijn ouders vroeg verloren in een ongeluk, en bracht zijn jeugd door op een kasteeltje in Salland. Voor het hek van dat kasteel verschijnen na de dood van Victor knuffelberen, brieven, een bloemenzee. Niet kort daarna volgt de stille tocht. Wanneer Merijn spreekbuis van de familie wordt, blijkt zijn mediageniek karakter. Een handige vriend en sauna-eigenaar treedt op als spindoctor en gezamenlijk stampen ze een Trots op Nederlandachtige beweging uit de grond die ‘Victorie’ gaat heten.

Aan dit staketsel dat het plot is hangt de schrijver natuurlijk zijn kerstballen van inhoud en kleur: het eerste deel tracht een afrekening te zijn met de medialisering van Nederland, de leegte waarin de goegemeente slechts eensgezindheid vindt in obligate rouw en volkswoede. Merijn wordt achtervolgd door een te dikke fotograaf met een slechte huid, die eerder al eens in een scène die aan Lady Di in Parijs doet denken een foto maakte van hun ouders, in een autokarkas om een boom gebogen. We moeten herinnering krijgen aan hetzes rond Fortuin, Van Gogh, Wilders, Verdonk,dat wat Nederland de eerste paar jaar van het millennium bezighield.

In het tweede deel versiert de schrijver zijn outline met Belgische toestanden van gekelderde meisjes, misse mannen van het type Oostenrijker dat een heel gezin -dat hij zelf voortbracht- onder zijn huis gevangen hield. Het derde deel toont een paar aantrekkelijke, intelligente adolescenten a la Holden Caulfield die het allemaal niet meer weten, leuk experimenteren, met macht, mogelijkheden en seks.

Waar wordt deze roman nog het boeiendst: in de weergave van idolatie en braderiefilosofie die toch tot grote hilariteit zou moeten leiden? Nee daar gebeurt het niet. De aandacht van de media voor zowel de moord als de persoon van de broer zijn weinig geloofwaardig vormgegeven, de ontwikkeling van de Beweging is volledig oningevuld -en dat is niet leuk ‘omdat dat soort bewegingen nu juist leeg zijn’. Schuilt de kracht van de roman dan de akelige keldersfeer van de zwaargefrustreerde middelbare schooldocent die online met bont gevoerde handboeien bestelt? Nee, het is er gewoon niet eng genoeg, de personage van Sarah is daar nog niet ontwikkeld, zodat het de lezer niet zo gek veel interesseert wie daar nu ligt. De docent is in zijn cynisme soms nog wel grappig, maar of dat de bedoeling nu is? De enige momenten waarin de roman tot leven komt is in het derde deel, en dan speciaal in de persoon van Stefan, de homoseksuele vriend van de drie die eerst verliefd op Merijn is en met hen in Parijs Pascal ontmoet. Pascal is een Afrikaan die als mimend Zonnekoning aan zijn geld komt en Stefan inleidt in een mooie liefde. Deze Stefan in het boek neemt afstand, creëert zijn eigen ruimte, neemt besluiten. Dit is de persoon waar Peppelenbos een boek over had moeten schrijven, niet over onbesuisde meisjes, die boeien hem niet voldoende. Noch over de Sallandse broers, want die zijn een constructie, niet over de volkswil, want die irriteert de schrijver blijkbaar nauwelijks afdoende om in gloedvolle passages daaromtrent uit te barsten.

Victorie is een roman die in het eertse deel teveel horig is gebleven aan de tijdsgeest, of juist aan een boehoefte die te bestrijden. De kracht van Peppelenbos treft de lezer veelmeer aan in het laatste deel van Victorie, waar zoekende adolescenten op een fraaie en aanstekelijke manier levende mensen worden. Althans ten minste  een van hen.

Deze keer een herplaatsing van een bijdrage die reeds in 2005 te lezen was op deze site. Over de dichter Trefossa heeft Ida Does onlangs de schitterende ingetogen documentaire Mi a no mi, ik ben niet ik gemaakt. Onlangs was deze film in Suriname te zien als de openingsfilm van het Back Lot Film Festival.

Trefossa (1916-1975), een naam die onlosmakelijk verbonden is met met de Surinaamse taal én met het Surinaams volkslied: hij schreef het couplet in het Sranantongo en bewerkte het Nederlandse couplet. Een groot taalkunstenaar die zeer geliefd was – en is – bij álle Surinamers. Voorwaar een grote prestatie om zo onomstreden te zijn en zo unaniem bewonderd te worden in deze kleine gemeenschap die het nooit ergens over eens lijkt te kunnen zijn…

Trefossa is de naam die Henri ‘Henny’ Frans de Ziel als pseudoniem gekozen zou hebben nadat een pasgeboren Saramaccaans bosnegermeisje in zijn aanwezigheid die naam meekreeg toen men ‘blind’ een reeks letters prikte. Of is de andere lezing over de oorsprong van ’s dichters naam geloofwaardiger; een verwijzing naar de nederige Tryfosa uit de bijbel en tevens naar het joods-Surinaams woord ‘treef’ dat duidt op ‘verboden voedsel’?

Henny de Ziel werd in 1916 in Paramaribo geboren. Trefossa was in Suriname leerling-verpleger, hoofdonderwijzer, directeur-bibliothecaris, leraar en redacteur van diverse literaire tijdschriften. Tussentijds verbleef hij voor studie in Nederland, maar steeds keerde hij terug naar zijn geboorteland. Hij worstelde echter met zijn gezondheid en kwam in 1970, na een opname in het Academisch Ziekenhuis te Leiden, terecht in herstellingsoord Zonneduin te Bloemendaal. Daar ontmoette hij de toenmalige Zwitserse directrice Hulda Walser met wie hij in 1974 trouwde. Begin 1975 overleed hij.

Hoe de dichter gebruik maakte van het Sranantongo, ermee jongleerde, dat heeft ongetwijfeld veel gedaan om het lingua franca van Suriname meer aanzien te geven en daarmee het gevoel van nationale eigenwaarde te vergroten. Soms maakte hij nieuwe woorden wanneer de woordenschat hem te klein werd. ‘Srefidensi’, de term die nu gebruikt wordt om Suriname’s onafhankelijke status mee aan te duiden, is daar een goed voorbeeld van. In de verzamelbundel Ala poewema foe Trefossa geeft de Nederlandse taalkundige Jan Voorhoeve in het Woord vooraf aan dat De Ziels debuutbundel ‘het culturele leven in Suriname aangrijpend gewijzigd heeft’ en ‘de creativiteit van talloze Surinaamse dichters vrij gemaakt’.

In Michiel van Kempens Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur staat een verklarende passage over de titel van Trefossas debuutbundel. ‘Trotji is een begrip uit de kawinamuziek en betekent: aanhef of voorzang. In de kawina geldt het principe dat één zanger het thema aanheft en de andere zangers het herhalen, waardoor een wisselzang ontstaat.’ Zo bekeken is Trefossa dan een succesvol voorzanger geweest.

Marieke Visser

Publicaties Trefossa:
Trotji. 1957
Ala poewema foe Trefossa. 1977

Werk opgenomen in onder meer:
De tijdschriften Onze Gids, Het Onderwijs, Foetoe-boi, De Westindiër, Suriname-Zending en Mutyama (1990)
De verzamelbundels Wortoe d’e tan abra. Bloemlezing uit de Surinaamse poëzie vanaf 1957 (Paramaribo, 1971)
kri, kra! Proza van Suriname (Paramaribo, 1972)
Rebirth in words (Paramaribo, 1981)
Sirito (Paramaribo, 1993)
Spiegel van de Surinaamse poezie (1995)
Mama Sranan (1999)

Gedicht uit Spiegel van de Surinaamse poezie:

moro de

gi Lulu

bonyo èn brudu nomo? moro de!
a gers’ mi tap’ a baka isri trarki
èn soso arki nomo mi kan arki;
fu go, mi no man waka go wànpe.
ma moru wortu de na tra lanpe!
ke fa m’e angri f’ broko ala barki
fu go na dorosei èn si den marki,
tak’ furu teigo-san’ e wakt’ ete.
bun set’ ensrefi f’bari swit’ kumara
na den d’e bribi wan son-tamara,
d’ e wakt’ a baka fara wan nyun frudu.
na dorosei wawan mi mus’ fu feni?
grantangi f’ di mi buba opo greni
fu m’ si sa’ e brenki in’ mi eigi brudu.

er is nog meer

voor Loulou

slechts beenderen en bloed? er is nog meer!
‘t is alsof ik achter ijz’ren tralies zit
en enkel en alleen maar luist’ren kan;
ergens heen gaan, kan ik niet.
maar er zijn nog meer woorden aan andere havens!
ach, hoe sterk verlang ik te breken alle balken
om vrij te komen en de tekenen te zien,
dat vele eeuw’ge dingen wachten nog.
de welgestelden zijn gereed voor mooie wensen
aan hen die geloven in een zonnige toekomst,
die wachten na eb op een nieuwe vloed.
moet ik slechts buiten mij iets kunnen vinden?
ik zeg er dank voor, dat mijn huid de grendels wegschoof,
dat ik kon zien wat schitterde in mijn eigen bloed.

Dagblad Trouw verwent haar boekenliefhebbers, want hun ‘Trouwbibliotheek’ is onlangs uitgebreid met de serie ‘Vrouwenstemmen’. De tien boeken die hierin verschenen zijn beslaan een periode van honderd jaar: tussen ‘De Ontnuchtering’ van Kate Chopin en ‘Tegenbeeld’ van Pat Barker zit precies een eeuw. Trouw heeft tien schrijfsters uit binnen- en buitenland geselecteerd, waarvan de meesten nog in leven zijn, die in hun werk de ‘vrouwelijke stem’ laten horen. ‘Tien sterke vrouwen die zich durfden uit te spreken en daarmee weerklank vonden bij zowel vrouwen als mannen,’ is op de website te lezen.

Uiteraard zou de lijst aangevuld kunnen worden met een keur van andere indrukwekkende schrijfsters. Ellen Ombre bijvoorbeeld of Renate Dorrestein. Marilyn French of Benoîte Groult. Tja, er moeten nu eenmaal keuzes gemaakt worden en dat heeft Trouw prima gedaan.

Sterk aan de keuze voor deze tien is, dat er ongelofelijk veel onderwerpen aan de orde komen die de afgelopen eeuw een belangrijke rol gespeeld hebben. Kolonialisme, vrouwenkiesrecht, beide wereldoorlogen, de seksuele revolutie, abortus, incest, echtscheidingen, het glazen plafond, immigratie, racisme, en (homo)erotiek, nagenoeg alle belangrijke thema’s passeren de revue. Daarnaast geeft de serie een mooi beeld van honderd jaar literaire ontwikkelingen. De 19e-eeuwse zinnen van Kate Chopin slepen ons mee naar Virginia Woolfs ‘stream of conciousness’ en via de fragmentarische compositie van Astrid Roemer komen we terecht bij de levendige stijl van Erica Jong.

Carry van Bruggen overleed toen Fay Weldon twee jaar was en het is interessant hun boeken uit respectievelijk de eerste en tweede feministische golf: ‘Een coquette Vrouw’ en ‘Praxis’ naast elkaar te zetten.

Allereerst valt de stijl op. Waar Van Bruggen lange zinnen en uitvoerige beschrijvingen bezigt, flitst Weldon door het verhaal heen. Zij schrijft vlot en kernachtig en sleept de lezer mee, terwijl Van Bruggen stilstaat bij diepzinnige gedachten en inhoudelijke discussies. Beiden beheersen hun eigen stijl zeer goed en schrijven sterke dialogen.

Inhoudelijk zou je denken dat hoofdpersoon Praxis in de jaren zeventig meer haar ‘mannetje’ staat dan Ina (Een coquette Vrouw) aan het begin van de eeuw. Dat is niet helemaal waar. Beide vrouwen worden door hun mannelijke partners gestimuleerd te studeren of te werken, zolang het huishouden er maar niet onder lijdt. In felle discussies met haar Egbert durft Ina hem van repliek te dienen, terwijl Praxis haar schouders laat hangen en de vaatdoek maar weer oppakt na een ruzie met Willy of Ivor of Philip.

Dit zegt waarschijnlijk alles over de auteurs. Carry van Bruggen heeft met Een coquette Vrouw een fel relaas over haar eigen huwelijk met en echtscheiding van de journalist Kees van Bruggen geschreven. Geen wonder dat het er soms hard aan toegaat. Fay Weldon neemt in al haar boeken de mannen op de hak, maar veegt ook de vloer aan met vrouwen die weigeren van hun fouten te leren. Feit blijft dat zowel Praxis als Ina worden gemangeld door de heersende mannennormen en beide doen er uiteindelijk alles aan om hun benauwde wereld te ontvluchten, zodat we ons terecht af kunnen vragen of er in voor vrouwen nou wel zoveel veranderd is in honderd jaar.

Kortom: ‘Vrouwenstemmen’ is een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in de strijd tussen de seksen, de positie van vrouwen in de afgelopen eeuw, maar is ook voer voor literatuurliefhebbers.

Hier volgt een overzicht in volgorde waarin de boeken in de serie gepubliceerd zijn.
- Marion Bloem – Geen gewoon Indisch Meisje (1983) Marion Bloem (1952) is psychologe en schrijfster. Ze heeft zowel wetenschappelijke artikelen als schoolboeken en jeugdromans op haar naam staan. Ook schreef ze enkele korte filmscenario’s. Indië is een van haar vaste thema’s.
- Virginia Woolf – Naar de Vuurtoren (To the Lighthouse) 1927
Virginia Woolf (1882 –1941) was een Britse schrijfster en feministe. Tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog was Woolf een belangrijk persoon in het literaire leven van Londen. Ze was een lid van de Bloomsbury-groep. Haar boek ‘A Room of Ones Own’, vertaald als ‘Een Kamer voor Jezelf’, betekende veel voor de vrouwenliteratuur.
- Erica Jong – Het ritsloze Nummer (Fear of Flying) 1973
Erica (Mann) Jong (1942) is een Amerikaanse schrijfster. Zij schreef aanvankelijk poëzie en is zich later gaan toeleggen op fictie en non-fictie. ‘Fear of Flying’ was haar romandebuut en de pers noemde haar naam vanaf dat moment in een adem met John Updike en Henry Miller. - Astrid Roemer – Over de Gekte van een Vrouw 1982 Astrid Roemer (1947) komt uit Suriname en woont vanaf 1966 in Nederland. Haar thuisland, racisme en homo- en heteroseksualiteit behoren tot haar belangrijkste thema’s. Momenteel is ze actief in GroenLinks.
- Kate Chopin – De Ontnuchtering (The Awakening) 1899
Kate Chopin (1851 – 1904) was een Amerikaanse schrijfster met een bewogen leven. Ze schreef korte verhalen en romans over liefde en seksualiteit. In het puriteinse Amerika werd ze daar aanvankelijk om verguisd.
- Fay Weldon – Praxis 1978
Fay Weldon (1931) is een feministische Engelse schrijfster. Haar boeken gaan vaak over vrouwen die door de patriarchale structuur van de samenleving in het nauw komen. Ze schrijft venijnig en vol humor. Haar boek The She-devil is verfilmd.
- Nathalie Sarraute – Kindertijd (Enfance) 1983 Nathalie Sarraute (1900-1999) was een Franse schrijfster van Russische origine. Zij is een van de grondlegsters van de ‘nouveau roman’: voorzichtig geformuleerd proza in de vorm van egodocumenten.
- Carry van Bruggen – Een coquette Vrouw 1915 Carry van Bruggen (1881 – 1932) was een Nederlandse schrijfster. Ze was een begaafd denker en auteur en haar essayistische werk Prometeus werd zeer gewaardeerd. Zij werd ook wel de Nederlandse Virginia Woolf genoemd.
- Elfriede Jelinek – De Uitgeslotenen (Die Ausgesperrten) 1980
Elfriede Jelinek (1946) is een Oostenrijkse schrijfster en schrijft voornamelijk romans en toneelstukken. Zij wordt gerekend tot de belangrijkste moderne Oostenrijkse schrijvers. In haar werk schuwt ze het geweld niet, maar humor zorgt voor evenwicht. Haar roman De Pianiste is verfilmd.
- Pat Barker – Tegenbeeld (Double Vision) 2003 Pat Barker (1943) is een Engelse schrijfster en historica. Haar Regeneration trilogy, vertaald als De weg der Geesten, is wereldberoemd. Haar boeken gaan vaak over oorlog en geweld, vertelt op een serieuze en observerende toon. Meer informatie: http://boekrecensies.trouw.nl 

Pauline van der Lans

Wie gelooft in ‘het hogere’ van het establishment en van ‘hoogwaardigheidsbekleders’, zal hopelijk aan het denken gezet worden door het werk van de Curaçaose auteur Boeli van Leeuwen (1922).

Zijn blik naar samenlevingen is altijd kritisch in zijn romans waarin dronkenlappen en zwervers favoriete personages zijn, alsmede witte Curaçaoënaars die zich ontheemd kunnen voelen in de zwarte samenleving van het eiland, maar er toch altijd weer terugkeren.

Van Leeuwen is een gedreven auteur die op zoek is naar het wezenlijke van de mens en van God. Op 10 oktober werd hij vijfentachtig jaar, ter gelegenheid waarvan hem door het Nederlandse Fonds voor de Letteren een ‘eregeld’ werd toegekend. Zijn werk bestaat uit vijf romans, een dichtbundel, een novelle en veel verhalen en beschouwingen. Zijn laatste roman is Het teken van Jona(1988).

De grootvader van Boeli van Leeuwen kwam in 1887 naar Curaçao, waar hij na een lange carrière gezagvoerder van het eiland werd. Zijn vader was ambtenaar. Boeli ging al in 1936 naar Nederland om daar onderwijs te volgen. Hij maakte de Tweede Wereldoorlog mee met alle verschrikkingen. Hij studeerde rechten en werkte beurtelings in Nederland en Curaçao. In 1976 werd hij benoemd tot secretaris van het eilandgebied Curaçao, welke functie hij tot zijn pensioen in 1982 vervulde.

Daarnaast is hij een van de vooraanstaande Nederlandstalige Caraïbische auteurs. De eerste roman van Boeli van Leeuwen, De rots der struikeling, verscheen in 1959. De hoofdpersoon is een onevenwichtige jongeman, blanke Curaçaoënaar, die vaak van woonplaats verwisselt en tenslotte stikt in een rivier in Venezuela, waar hij diamanten zoekt. Dit debuut is in 1961 bekroond met de Vijverbergprijs. Ook de twee volgende romans, Een vreemdeling op aarde (1962) en De eerste Adam (1966) gaan over displaced persons, rusteloze figuren. Uit de tweede creatieve periode van Van Leeuwen stammen de romans Schilden van leem (1985) en Het teken van Jona (1988). De laatste roman heb ik nu herlezen. Het verhaal gaat over een oudere Curaçaose man die, evenals zijn schepper, gepensioneerd bestuursfunctionaris en schrijver is. Hij zwerft graag door volksbuurten en verkeert met zwervers en armen.

Door snel ingrijpen redt hij het leven van een rijke grootgrondbezitter uit een fictief Zuid-Amerikaans land. Deze macho in de bloei van zijn leven biedt zijn redder een reisje naar zijn land aan. Daar, in een zogenaamde heilstaat, komt hij erachter dat solidariteit met de armen zijn eigenlijke levensdoel is. Terug op Curaçao richt hij dan ook een feestmaal aan voor de armen met wie hij zich solidair voelt. Zelf zuipt hij zoveel op z’n feest dat hij in de bak terechtkomt, vanwege zijn status maar voor een nachtje.

De roman zit vol bijbelse en literaire symboliek, zoals ook het andere werk van Van Leeuwen. ‘Kunst overwint de dood’ is een van zijn motto’s. Boeli van Leeuwen is een voorbeeld voor schrijvers uit de Caribische regio. Hij dramt niet over ‘westers’ en ‘van ons’, maar beschrijft de universele onvolkomenheid van mens en samenleving, waarin soms hoop gloort, met name inHet teken van Jona. De problematiek van de lichtkleurige Curaçaoënaar komt van binnen uit en is doorleefd. Altijd heeft hij invloed ondergaan van grote schrijvers uit de wereldliteratuur die voor hem een voorbeeld zijn: aanvankelijk van de Franse existentialisten Sartre en Camus en de Rus Dostojewski, later vooral van Zuid-Amerikanen met Márquez als favoriet.

Ook de Amerikaanse prozaschrijver Melville speelt voor hem een belangrijke rol. Diens kapitein Ahab uit Moby Dick (1851) jaagde op een witte walvis. In Van Leeuwens Het teken van Jona is de walvis een sterk symbool volgens de christelijke traditie. De vis in het algemeen en de walvis in het bijzonder staat voor Jezus, die voor Van Leeuwen belangrijk is als mens.

Boeli van Leeuwen is een Curaçaose profeet vol universele wijsheid. Zijn ogen kijken niet, maar zien, zoals het vrouwelijke personage Laila in Het teken van Jona de hoofdpersoon typeert, die veel weg heeft van de schrijver.

Eerder verschenen in de Ware Tijd-Literair, op 20 oktober 2007. em Els Moor is hoofdredacteur van dWT-L, de literaire pagina van Surinames grootste dagblad de Ware Tijd. Zij is meer dan twintig jaar aan de kweekschool verbonden geweest. Voor het literatuuronderwijs werkte ze mee aan de methode Fa yu e tron leisibakru (Hoe je een leesgek wordt).

De Engelse schrijfster Doris Lessing (1919) heeft de Nobelprijs voor Literatuur gewonnen. Op 10 december 2007 wordt deze prestigieuze prijs in Stockholm uitgereikt.

Doris Lessing is vooral beroemd geworden door haar roman The Golden Notebook, in Nederland vertaald als Het Gouden Boek. Als dit boek in 1962 in Amerika en Engeland verschijnt, breekt de hel los. De roman wordt omarmd door de vrouwenbeweging en verguisd door de gevestigde orde van literatoren. Het is een enorm complexe roman waarin Lessing gebruik maakt van verschillende technieken: een alwetende verteller, perspectiefwisselingen, alter ego’s, dagboekvorm en dromen. Hoewel veel lezers het als een uitdaging ervaren om te puzzelen, vinden veel recensenten het maar niks.

Lessing heeft met Het Gouden Boek bewust een veelomvattende roman willen schrijven over de sociale en psychologische onrust van de jaren na de Tweede Wereldoorlog. Zelf ervaart ze deze periode als uitermate vervreemdend en het boek wemelt dan ook van de maatschappelijke thema’s: Afrikaanse achtergronden en racisme, Koude Oorlog problematiek, de pre-stalinistische linkse politiek, het keurslijf waar vrouwen in gevangen zitten, de rol van het marxisme en communisme en de heksenjacht van de toenmalige president van de Verenigde Staten, Joseph McCarthy. Deze thema’s werken door naar het individu en zo brengt ze haar hoofdpersonen in contact met de volgende onderwerpen: psychoanalytische ontwikkelingen en de rol van dromen, vrouwelijke seksualiteit (clitorale en vaginale orgasmen), menstruatie en het hele spectrum van communicatie tussen vrouwen en mannen.

In de herziene versie die in 1971 verschijnt, schrijft Doris Lessing een uitgebreid voorwoord, waarin ze de structuur toelicht en tevens ingaat op de ontvangst van de roman. Ze geeft aan dat ze niet van plan was een feministisch boek te schrijven. Ook pareert ze de negatieve meningen: de lezer moet echt verder, dieper lezen om de kern te pakken te krijgen. In 1963 verschijnt de verhalenbundel A Man and two Women. In het verhaal To Room Nineteen zijn de (onbedoelde) feministische invloeden van Het Gouden Boek te lezen. De wens van de hoofdpersoon om een eigen kamer te hebben, zodat ze kan ontsnappen aan het keurslijf van huismoeder zijn, verwijst sterk naar A Room of Ones Own van Virginia Woolf. Even een zijweggetje: in zijn boek The Hours (De Uren), verwijst schrijver Michael Cunningham niet alleen naar de roman Mrs. Dalloway van Virginia Woolf, maar ook naar het verhaal van Lessing. Eén van zijn hoofdpersonen huurt een hotelkamer en ja hoor, het is kamer 19.

In veel van Lessings werk wordt gerefereerd aan haar Afrikaanse achtergrond. Ook de invloeden van het communisme zijn merkbaar. Al haar werk staat in het teken van grote maatschappelijke betrokkenheid en de lijst met literaire prijzen die ze gewonnen heeft is lang. Dit jaar wordt daar dan eindelijk de Nobelprijs voor Literatuur aan toegevoegd. Al sinds het verschijnen van Het Gouden Boek was ze een serieuze kandidaat. Naar verluid heeft ze de felbegeerde prijs nooit gewonnen, omdat ze zich later is gaan toeleggen op het schrijven van het in vele ogen onliteraire genre science fiction: The Canopus in Argos Series (1979, 1983).

Om terug te keren tot het realistische genre, heeft ze enkele romans onder het pseudoniem Jane Somers gepubliceerd. Doris Lessing is nog steeds actief als schrijfster. In 2005 verscheen haar 55e titel: The Story of General Dann and Mara Daughter, Griot and the Snow Dog’.

Doris Lessing (Doris May Taylor) werd in 1919 in Perzië, het huidige Iran, uit Engelse ouders geboren. Ze bracht daar haar jeugd door, tot het moment dat ze met haar familie verhuisde naar Rhodesië (Zimbabwe). Ze zat tot haar vijftiende op school en hield het toen voor gezien. Ze heeft verschillende banen gehad, maar haar hart lag bij het schrijven. In 1949 verhuisde ze naar Engeland, waar een jaar later haar veelbesproken debuut The Grass is Singing verscheen. Zij wordt terecht gezien als een van de grootste naoorlogse schrijvers. Haar oeuvre is veelomvattend en de vijfdelige semi-autobiografische romancyclus The Children of Violence (1952-1969) wordt als haar meest substantiële werk gezien. Doris Lessing is twee keer getrouwd geweest en heeft drie kinderen. Ze is 87 jaar oud en woont in Noord-Londen.

Hopelijk is het winnen van de Nobelprijs een goede reden om aan haar werk te beginnen, of het te herlezen. Met name Het Gouden Boek is nog schokkend actueel. Maar laten we vanavond eerst een fles goede wijn ontkurken om te toosten op deze grande dame van de literatuur. Hulde.

Pauline van der Lans

De romans van Doris Lessing zijn in het Nederlands vertaald en worden uitgegeven door uitgeverij Prometeus/Bert Bakker.

Hoe keek men in de tijd zelf?
Er bestaat beeldend en geschreven materiaal uit de tijd van de slavernij. Hierin krijgen we de visie van niet-slaven, buitenlanders in Suriname. John Gabriël Stedman maakte in de 18de eeuw deel uit van een legereenheid die vanuit de Republiek naar Suriname gestuurd was om de marrons te bestrijden. Hij tekende en beschreef onder andere wrede martelingen. Zijn liefde voor de slavin Joanna bevestigt zijn voor die tijd ambivalente houding ten aanzien van de slavernij.
Uit de 19de eeuw is Willem Eduard Winkels belangrijk. Hij ging in 1839 naar Suriname en vond emplooi als blankofficier. Al gauw begon hij zijn belevenissen vast te leggen door te tekenen, te schilderen en te schrijven. Een principieel tegenstander van de slavernij was hij, evenals Stedman, niet. Hij had wel bezwaren tegen de behandeling van de slaven. Uit 1840 is zijn satirische boekje De tooverlantaarn van Mr Furet. 21e glaasje. De blankofficier. Het boekje is nooit uitgegeven, maar het manuscript met een serie van 18 ovale tekeningen wordt bewaard in het archief van het Surinaams Museum in Paramaribo, Suriname. In 1994 werd het materiaal tentoongesteld, inclusief de presentatie van ‘De Tooverlantaarn’. Ook werd een editie van ‘Mededelingen van het Surinaams Museum’ (no. 53, juni 1994) aan dit beeldende en humoristische werk gewijd.

De verlichting
Binnen de Europese verlichting verscheen er nogal wat werk dat de slavernij als onderwerp heeft. Dat heeft natuurlijk te maken met het beginnend denken over vrijheid (en gelijkheid en broederschap) vanuit Frankrijk. In Engeland heeft Aphra Behn (1640-1689) blijvende bekendheid gekregen door haar Oroonoko, or the royal slave (1688), het tragische en romantische verhaal over de verboden liefde tussen Afrikaanse prins Oroonoko en zijn geliefde Imoindre. Los van elkaar worden ze als slaaf verkocht. Ze ontmoeten elkaar weer in slavernij in Suriname. Door Albert Helman werd het verhaal vertaald in het Nederlands onder de titel: Oroenoko of de koninklijke slaaf (1983). En dan Candide ou l’optimisme (1759) van de Franse verlichtingsfilosoof Voltaire, ook vertaald in het Nederlands. Hij richtte zich in zijn geschriften tegen starre dogma’s en voor het gezond verstand, voor grotere verdraagzaamheid en tegen de wreedheden die in naam van de religie werden begaan. Candide is een satire op de gedachte van de filosoof Leibnitz dat ‘onze wereld de beste der werelden is’. Ook de slavernij in Suriname krijgt een behoorlijke veeg uit de pan in de ontmoeting tussen Candide en de mismaakte suikerslaaf: ‘Hoe duur was de suiker’!

Orale traditie
Wat deden de slaven zelf? Zij hadden hun orale vertellingen voor op de ‘bakadyari’ (op het achtererf). Anansi de spin was (en is) een echte identificatiefiguur, die iedere vorm van verzet tegen de meester verbeeldt. De slavernijverhalen van de Srananverteller Alex de Drie zijn vertaald en uitgegeven door Trudi Guda. Zij heeft, als Trudi Martinus-Guda, in 2005 ook een belangrijk stuk slavencultuur in beeld gebracht met haar rijk geïllustreerde boek: Drie eeuwen banya. De geschiedenis van een Surinaamse slavendans.

Romans
Vanaf de 19de eeuw verschijnen er romans over de slavernij. Bekend is pater Rikken die Codyo de brandstichter (1902) en Ma Kankantrie (1905) als feuilletons liet verschijnen in ‘De Surinamer’. Het wordt hoog tijd dat deze romans op een eigentijdse manier uitgegeven worden.
Albert Helman publiceerde in 1931 zijn nog steeds veelgelezen roman De stille plantage, die hij in 1952 bewerkte tot De laaiende stilte. In 1934 verscheen Wij slaven van Suriname van Anton de Kom, dat in 1990 door uitgeverij Contact heruitgegeven werd. Beide werken klagen de onmenselijkheid van de slavernij aan en roepen op tot solidariteit. Helaas is dat nog steeds actueel.
Prachtig is de novelle Tata Colin (1982) van Ruud Mungro over de Coroniaans slaaf-held, een verhaal dat een mythische dimensie krijgt.

Onze tijd
Cynthia Mc Leod is heden ten dage degene die voor een groot publiek de geschiedenis, inclusief de slavernij, tot leven roept. Hoe duur was de suiker was haar meteen inslaande debuut. Maar ook Vaarwel Merodia (1994) en De vrije negerin Elisabeth, gevangene van kleur geven beelden van de slavernij die tot discussie kunnen leiden. In 2002 verscheen een boek van haar en de Antilliaan Carel de Haseth, Slavernij en de Memorie, met achtergrondinformatie en een verhaal. Ook Ter dood veroordeeld (2000) van John de Bye is interessant, omdat de slavernij een rol speel vanuit de Joodse planters.

Voor de jeugd
Voor de hogere klassen van de lagere school en lagere mulo zijn er jeugdboeken waarin de slavernij een rol speelt: Veren voor de piai (1992) van Ismene Krishnadath, dat speelt in de 17de eeuw tussen inheemsen, slaven en meesters. De vervlechting tussen realiteit en fantasie maakt het tot een bijzonder boek. Ook Sisa van Joyce Pool ( Nederlandse met Surinaamse moeder) is zo geschreven dat jongeren er zich mee kunnen identificeren. Het speelt in de chaotische tijd dat Frankrijk Suriname binnenviel, in de 18de eeuw.

Dvd’s
Er is een dvd over de stadswandelingen en plantageboottochten onder leiding van Cynthia Mc Leod. Mooi materiaal, omdat jongeren van nu participeren. En recent is de mooie film van Diego Pos op dvd ‘Ongewisse tijd’, over zijn zoektocht naar zijn joodse voorvaderen in de slaventijd.

Els Moor

Els Moor is hoofdredacteur van ‘dWT-L’, de literaire pagina van Surinames grootste dagblad de Ware Tijd. Zij is meer dan twintig jaar aan de kweekschool verbonden geweest. Voor het literatuuronderwijs werkte ze mee aan de methode Fa yu e tron leisibakru(Hoe je een leesgek wordt). Deze bespreking is eerder gepubliceerd in ‘dWT-L’.

Gilliams is dan ook niet bepaald een publieksauteur. ‘Nooit is het mij erom te doen geweest in de literaire actualiteit aanwezigheid af te dwingen’, in zijn eigen woorden. Het is hem nooit te doen geweest om erkenning. Hij heeft geschreven voor zichzelf, om zichzelf vorm te geven misschien, om zin te geven aan een verleden dat anders nog ongrijpbaarder was geweest, misschien uit de onuitroeibare behoefte zichzelf te duiden, maar in ieder geval niet om een publiek te behagen. Het schrijven had een zeer particuliere functie voor hem, kennelijk, en wij als lezers mochten zo nu en dan toekijken, als hij dat wat hij schreef tenminste niet prijsgaf aan de vlammen. In een brief aan Pierre H. Dubois schrijft hij: ‘De harmonie waar ik behoefte aan heb laat zich niet vinden. In vele van die steeds weergekeerde, moeilijke momenten heb ik er geen zonde van gemaakt vroeger en later werk de kachel in te stoppen’.

 Je zou kunnen zeggen dat Gilliams een heel leven lang strijd heeft gevoerd met het vinden van de juiste vorm. Als hij die had gevonden, dan was hij stellig tot een soort Vlaamse Proust uitgegroeid: al zijn prozaboeken maken uiteindelijk deel uit van één en hetzelfde werk, van Elias of het gevecht met de nachtegalen tot Gregoria of een huwelijk op Elseneur. Uiteindelijk was al het prozawerk nauw met elkaar verwant, maar Gilliams vond nooit die ultieme vorm waar hij zo naar zocht en verbrandde keer of keer de teksten waar hij niet tevreden over was: ‘Tijdens een zware depressie heb ik een hoop werk uit vele jaren vernietigd; twee grote plasticzakken vol (…) Gregoria is toevallig aan de vernietiging ontsnapt’, schrijft Gilliams in 1980, vlak voor zijn dood, aan zijn goede vriend Dubois.

 Gregoria of een huwelijk op Elseneur is het laatste boek dat van Gilliams verscheen, in 1991, bijna tien jaar na zijn dood. ‘Een essayistisch roman-gedicht over de misère in mijn eerste huwelijk’. Het is de best denkbare omschrijving. In bijna vierhonderd Proustiaans gevoelige bladzijden doet Gillams verslag van een mislukt huwelijk. Hij was al in de jaren dertig begonnen met schrijven aan het boek en had het een leven lang bijgeschaafd. Toen hij stierf werkte hij aan de achtste versie, nog steeds onzeker over de vraag of het nu wel of niet gepubliceerd moest worden.

 Maar ook al wordt zijn laatste boek goed ontvangen, het zal nooit de reputatie krijgen van Elias of het gevecht met de nachtegalen. Dat blijft Gilliams onbetwiste meesterwerk. In dat boek gebeurt hoegenaamd niets. Elias beschrijft hoe hij zijn dagen slijt op een kasteeltje waar hij samen met twee tantes en zijn neef Aloysius woont, met wie hij papieren bootjes vouwt en op het water laat afdrijven. Toegegeven, er gebeurt in het boek wel iets meer dan dat, maar duidelijk is dat het niet de handelingen zijn die het zo meesterlijk maken. Het meesterlijke zit in de nergens expliciet benoemde bewondering, ja misschien zelfs verliefdheid die Elias voelt voor zijn neefje Aloysius, maar vooral ook in hoe overtuigend Gilliams het jongetje van binnenuit beschrijft. Thomas van den Bergh verwoordde het een paar jaar geleden alsvolgt: ‘Het verhaal wordt vanuit het perspectief van de kleine jongen verteld, en omdat die zo rijk is aan gevoelens, is ook zijn perceptie van de werkelijkheid steeds vol van emotie en zintuigelijke ervaringen’.

 Het grote werk is er nooit gekomen, heeft nooit de gewenste vorm gekregen, maar we hebben wel een paar prachtige brokstukken overgehouden. Bovendien heeft Gilliams heel veel gedichten nagelaten. Uiteindelijk was hij een dichter. Zijn proza bewees dat des te meer. Over zijn poëzie zei hij: ‘Ik houd van poëzie waarvan de dichter de sleutel in het graf meedraagt, die een "uitstraling" op mij doet gevoelen, gelijk ertsen in de grond.’ Dubois laat op die woorden de opmerking volgen dat het werk van Gilliams een rijk gebergte is dat voorlopig nog niet ontgonnen is. Dat moge in ieder geval blijken uit de hernieuwde biografische interesse die er voor hem is: uitgeefster Annette Portegies (tot voort kort Meulenhoff, nu Querido) schrijft een biografie over hem. Uit haar onderzoek tot nu toe blijkt niet alleen zijn werk nog vol onopgeloste raadsels, ook in zijn persoonlijk leven valt nog veel nieuws te ontdekken: Portegies kwam erachter dat Gilliams een geheime liefde had en dat uit die verbintenis een zoon is voortgekomen. Misschien voorzien dat soort biografische details in een andere dan een literaire behoefte, maar daar staat weer tegenover dat werk en leven nauw met elkaar verbonden zijn: voor wie graag de sleutel van zijn poëzie meeneemt in het graf, zal het ook geen probleem zijn een buitenechtelijk kind te verzwijgen. Hoe dan ook, de literatuur vaart wel bij die houding; voor de literatuur kan niet genoeg verborgen blijven.

Het eerste dat ik van Cándani heb gelezen – ik was toen een 15-jarige puber met weinig affiniteit voor literatuur – is Relaas voor S., een verhaal uit de verhalenbundel Sirito, samengesteld door Michiel van Kempen en Jan Bongers. Dat verhaal is me bijgebleven omdat er zoveel droefheid in zat, zoveel melancholie, dat ik me toen al afvroeg wie de persoon is die zich verschuilt achter het pseudoniem Cándani.

Nu weet ik dat zij Ashakoemarie Radjkoemar heet en dat Relaas voor S sterk autobiografisch is. Zij werd geboren op 8 maart 1965 in het district Suriname en heeft gedurende niet al te lange tijd literatuurwetenschappen gestudeerd aan de Academie voor Hoger Kunst- en Cultuuronderwijs. In 1990 debuteerde zij met Ghungru tut gail/ De rinkelband is gebroken, een bundel waarin duidelijk werd dat Cándani bezig was af te rekenen met geesten uit het verleden. Een verleden dat zich kenmerkt door verdriet, eenzaamheid en vooral de zoektocht naar een eigen ik.

Weggegooid in deze ruimte
tastend naar een leven om te leven
als stond er een ruit tussenin
welfde ik in de jaren
de jaren welfden in mij
ademen moest ik bij iedere ademstoot
om niet te ontbreken in mijn eigen lichaam
waarheen het leven ging
ging ik trouw mee
Soms me verslapend vertrok mijn schaduw
en ik ging achter de schaduw aan
Zo verging de cyclus van het leven
en ik vergat te leven.

Met haar debuutbundel zette Cándani de toon aan voor haar verdere werk. Vanwaar je dacht te vertrekken sta je geplant, uitgekomen in 1993 en Zal ik terugkeren als je bruid(1999) hebben als belangrijkste motieven heimwee en eenzaamheid. Met Een zoetwaterlied (2000) geeft zij een andere dimensie aan het leven van de Hindostaanse immigrant die zich gevestigd heeft in het rijstdistrict Nickerie. In 2001 verschijnt haar debuutroman Oude onbekenden en in 2002 de bundel Ghar ghar ke khel/ Het spel van huisje huisje en de roman Huis van as.

Hella Haase zei dat Cándani én het talent én de ambitie én de verhaalstof heeft om een van de groten van de Surinaamse literatuur te worden. Ik denk dat Cándani nog iets heeft dat haar als opmerkelijk typeert: ze is genuine. Haar poëzie, dat voor een groot deel in het Sarnami is geschreven, is ook herkenbaar, en dan niet alleen voor vrouwen uit de Hindostaanse samenleving, maar voor een ieder die weet wat het is om verdriet te hebben. Pijn en verdriet zijn universele gevoelens die iedereen herkent als je die tegenkomt, maar Cándani verbeeldt ze op zo’n bijzondere manier dat je dat gevoel niet alleen herkent, maar ook daadwerkelijk voelt.

Geraadpleegde literatuur: Spiegel van de Surinaamse poëzie. Samengesteld door Michiel van Kempen. Amsterdam: Meulenhoff, 1995.

Sen Nandoe

Sen Nandoe studeert aan het Instituut voor de Opleiding van Leraren (IOL), in Suriname. Zij leest graag en veel en schrijft op deze website over de Surinaamse literatuur.

Ze is 52 jaar geleden overleden, maar haar naam duikt steeds weer op. Ik heb het over de Franse schrijfster Sidonie-Gabriëlle Colette (1873 – 1954), ook bij leven slechts bekend door haar achternaam.

Al haar fictie wordt bevolkt door personages die zich aan de buitenranden van de maatschappij bevinden: homoseksuelen, biseksuelen, gigolo’s, courtisanes, prostituees en artiesten. Waar ze vooral om geroemd wordt, is het feit dat ze zich goed weet te verplaatsen in het liefdesleven van vrouwen. Ook worden haar scherpe en rake karakterschetsen alom geprezen. Terugkerende thema’s in haar werk zijn: liefde, de natuur, seks, eten en dieren, met in het bijzonder poezen.

Later in de twintiger jaren legt ze zich toe op autobiografisch werk en schrijft ze met een aan verheerlijking grenzende liefde over haar kinderjaren op het Franse platteland. In Het Huis van mijn Moeder (1922) en Sido (1930) staat Colettes vroegere gezinsleven centraal en schrijft ze beeldend over haar ouders, haar zus en haar twee broers, maar ook over haar innig geliefde tuin en de ronddolende dieren. Door haar rol in society-kringen, maar vooral op grond van haar prachtige en boeiende romans, wordt ze in 1927 Frankrijks belangrijkste vrouwelijke auteur genoemd.

Colette heeft ook in Nederland haar sporen nagelaten. Niet alleen werden haar boeken vertaald, ze inspireerde ook haar collega en tijdgenoot Carry van Bruggen (1881 – 1932). In haar roman Eva (1927) speelt Claudine een grote rol. Niet alleen leest en citeert Eva Claudine à ménage, maar er zijn ook inhoudelijke raakvlakken te vinden. Zo onderzoeken beide protagonisten hun seksuele voorkeur en gaan ze liefdesrelaties aan met seksegenoten.

Haar verzameld werk verschijnt in 1950 in vijftien banden en de laatste jaren leidt Colette een rustig leven met haar Maurice in het Parijse Palais Royal. Tussen haar en Bel-Gazou komt het gelukkig goed.

Rob de Haan

Lanoyes laatste roman dateert van 2002. Niet dat de man intussen heeft stilgezeten; vorig jaar publiceerde hij nog zijn Stadsgedichten, en de verzamelaar De meeste gedichten; en schreef hij voor het theater Fort Europa en dit jaar nog Mefisto for ever, dat op 13 oktober in première gaat in de Bourla-schouwburg in Antwerpen en tot december in België en Nederland te zien zal zijn (www.toneelhuis.be).

Hij was natuurlijk niet de eerste performancedichter in het Nederlands taalgebied, maar stond wel aan de wieg van de geboorte van een nieuwe generatie voordrachtskunstenaars: de Vlaamse schrijver Tom Lanoye. Behalve zijn manier van voordragen waren ook zijn brillen behoorlijke blikvangers.

De in 1958 geboren Lanoye bleek nog meer dan een begenadigd performer een begaafd romancier te zijn.
In eerste instantie schreef hij vrij autobiografisch getinte boeken, waaronder Een slagerszoon met een brilletje en Kartonnen dozen. Met name dat laatste boek toonde aan dat Lanoye een grote sensibiliteit aan de dag weet te leggen en met een ragfijne stijl een wereld aan gevoelens op kan roepen. Hij schrijft meer dan andere Nederlandstalige schrijvers, maar net als veel van zijn landgenoten, secuur en bloemrijk Nederlands; stilistisch is hij een klasse apart.

Lanoye bestendigde zijn literaire reputatie met de alomgeprezen ‘Monstertrilogie’, waarin opgenomen de romans Het goddelijke monster, Zwarte tranen en Boze tongen. Met dit laatste boek won hij in 2003 zowel de Gouden Uil jury- als de publieksprijs. Lanoye legt in deze trilogie op schrijnende wijze het België van na de affaire-Dutroux bloot. De schandalen, de corruptie etc. hangt hij op aan de kapstok van de rijke en machtige familie Deschryver. Hij laat zijn vaderland op genadeloze wijze met de billen bloot gaan en dat alles in een stijl die zowel scherp als zwoel is.

Naast romancier en dichter profileert Lanoye zich tevens als toneelschrijver. Zijn bewerking van Shakespeares koningsdrama, Ten oorlog genaamd, is wellicht zijn bekendste werk. Daarnaast heeft hij werk van Euripides bewerkt en oorspronkelijke stukken geschreven.

Hoewel hij op poëtisch gebied al lange tijd niks meer van zich had laten horen, revancheerde hij zich dit jaar indrukwekkend met het prachtig vormgegeven Niemands Land, een bewerking van de zogenaamde War Poets, dichters die schreven over de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog.

Humor is een in het oog lopend stijlkenmerk bij Lanoye, maar hij gebruikt dit minder hardhandig dan zijn landgenoot Herman Brusselmans. Lanoye integreert de humor meer als tragi-komisch instrument in zijn verhalen. Langzaam maar zeker laat hij zich gelden als een van de grotere schrijvers van dit moment.

Werk van Tom Lanoye:

Poëzie:
In de piste (1984)
Bagger (1984)
Hanestaart (1990)
Niemands Land (2002)
Overkant (2004)
Stadsgedichten (2005)
De meeste gedichten (2005)

Proza:
Een slagerszoon met een brilletje (1985)
Alles moet weg (1988)
Kartonnen dozen (1991)
Spek en bonen (1994)
Het goddelijke monster (1997)
Zwarte tranen (1999)
Boze tongen (2002)
Het derde huwelijk (2006)

Kritieken:
Het cirkus van de slechte smaak (1986)
Vroeger was ik beter (1989)
Doén! (1992)
Maten en gewichten (1994)
Gespleten & bescheten (1989)
Tekst & uitleg/Woorden met vleugels (2001)
Het vroegste vitriool (2004)
Vitriool voor gevorderden (2004)

Toneel:
De Canadese muur (met H. Brusselmans) (1989)
Komieken (1991)
De schoonheid van een total loss (Blankenberge/Bij Jules en Alice/Celibaat) (1993)
Onweer in de tropen (1994)
Ten oorlog (1997)
Mamma Medea (2001)
De Jossen (2004)
Diplodocus Deks (2004)
Fort Europa (2005)
Mefisto for ever (2006)

Cd: The very best of the artist formerly known as a young man (1999)

Video: Gespleten en bescheten (1998)

Secundair:
Naamloze vennootschap L.A.N.O.Y.E., diverse essays over de auteur en zijn werk(wijze), samengesteld door journalist Bart Vanegeren (’98)

Gebruikte bronnen: www.lanoye.be.

Een bescheiden mens, en een Surinamer in hart en nieren. Eddy Louis Pinas (1939) is een schrijver die een klein oeuvre heeft opgebouwd, haast tussen neus en lippen door, met een heel eigen stijl en toon. Michiel van Kempen noemt hem in Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur ‘een echte minor poet’, juist vanwege dat kleine oeuvre dat – hoewel niet omvangrijk – van hoge kwaliteit is.

BRUG

Auto’s daveren
over de brug
maar de kreek
voert uit het bos
nieuwe stilten aan

Eddy L. Pinas

In: Spiegel van de Surinaamse poëzie (1995)

Zijn debuut maakte Pinas in 1973 als Faceless X, met de gestencilde bundel verzetspoëzie Krawasi (Karwats). Daarna volgde Te koop wegens vertrek, in 1975. De grimmige toon die zijn debuut kenmerkt, zet zich voort in de tweede bundel. Maar, zoals Van Kempen stelt: ‘Nooit is het een vrijblijvend schimpen, wel een fundamentele bezorgdheid om wat de toekomst brengen zal’.

SYNTHETISCHE NEDERLANDER

Eddy L. Pinas

Uit: Te koop wegens vertrek (1975)

Ook schreef Pinas meerdere toneelstukken. Als zestienjarige werd van zijn hand De econoom opgevoerd, een satirische eenakter. Tevens schreef hij het toneelstuk Gerda. Met het verhaal ‘Julien Colijn’ won hij de eerste prijs in een prijsvraag die de overheid had uitgeschreven rond het thema ’Rondom de revolutie van 25 februari 1980’. ‘Julien Colijn’ verscheen in de uitgave van het ministerie van Cultuur, Jeugd en Sport, Een pantserwagen in de straten: drie verhalen rond 25 februari (1981). Het in het Sranan geschreven verhaal ‘San pesa ini Kaneri’ verscheen in Nieuwe Surinaamse verhalen (1986).

Het thema dat thans in zijn sporadisch opduikende werk een rode draad lijkt te zijn is het (moreel) verval in Suriname. In een vraaggesprek stelt hij: ‘De oude waarden zijn sterk aan het veranderen en niet altijd in positieve zin. De gastvrijheid is gebleven. Maar in de relatie tussen ouderen en jongeren; van beide kanten zijn er veranderingen. Mensen zijn niet zo open meer naar elkaar toe. De tegenstellingen zijn sterker geworden: wie nu voor de ene partij is, is tegen de andere, en omgekeerd.’ Inmiddels heft Eddy Pinas al zeker tien gedichten over het pand op de hoek van de Dr. Sophie Redmondstraat en de Zwartenhovenbrugstraat in Paramaribo geschreven.’Ston Oso’ is een stenen gebouw van grote monumentale waarde, in het hart van Paramaribo, dat echter door allerlei onduidelijke redenen steeds verder in verval raakt. ‘Door het zien van Ston Oso begin ik juist aan nú te denken’, verklaart Pinas zijn drang om over de bouwval te schrijven. ‘Ston Oso werkt op me in en veroorzaakt bij elke confrontatie opnieuw een gevoel van opstand tegen dit verval. Sommige mensen gaan dan schreeuwen, maar ik merk dat ik op een andere manier in opstand kom.’

STON OSO (2003)

de zon vreet zich een bestaan
in de bakstenen gevel
en de restanten kozijn
waarvan de bladders reeds lang zijn
weggewaaid
vuile resten spandoek
wapperen als vergeten vlaggen
uit een voorbije tijd
naast mij zeurt een vrouw
over een verkeerd geparkeerde auto
terwijl daar
een stuk nalatenschap
stil
en roemloos
ten onder gaat

EDDY L. PINAS

(najaar 2003)

‘Soms schrijf ik maandenlang niets, dan een hele week achter elkaar korte verhalen. Ik weet nooit waar het naar toe gaat. Het is een zin die ik hoor, iets dat ik zie …’ Het begrip ‘inspiratie’ zegt hem niet veel. ‘Iedereen heeft inspiratie, in iedereen zit een dichter, maar wat doe je ermee? Dat het niet tot wasdom komt, dat is een andere zaak. De ontroering is er, er is genoeg dat me raakt. Een glas stukslaan is ook een uiting. Zo’n voorbeeld is bizar, maar het geeft wel aan wat ik bedoel.’ De bekende Surinaamse dichter en strijder voor rechtvaardigheid Dobru heeft Pinas niet beïnvloed, hoewel ze wel vrienden waren. ‘Maar we dachten vanuit verschillende uitgangspunten. Dobru was voor mij iets aparts – een soort instituut. Ik heb ook een periode van protest gehad, maar dat was er weer gauw vanaf. Trouwens, het zou vanuit mijn beroep ook ongeloofwaardig zijn. Ik was werkgever. Toch was Dobru degene die mij steeds aanspoorde uit te geven.’ Met de poëzie van Ruud Mungroo (die overigens nooit gebundeld is) voelde Pinas wel enige affiniteit.

‘Een gedicht is zo persoonlijk, het schrijven ervan gebeurt niet vanuit een bepaalde behoefte. Het zit in je. Je maakt aantekeningen. Dat is voor mij niet het moment om het al te delen. Pas wanneer ik het publiceer dan houdt het op; dan is het niet langer mijn kind. Publiceren staat los van het schrijven. Ik kan toch ook niet stoppen met ademen? Het is een fysiologisch proces. Sommige mensen denken dat je niet schrijft als je niet publiceert. Er zijn schrijvers die wél zo werken, die de publicatie al in hun hoofd hebben als ze aan het werk zijn. Dan ben je niet meer vrij.’

Geraadpleegde literatuur:

• Michiel van Kempen, Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur. Breda, De Geus, 2003.
• Spiegel van de Surinaamse poëzie. Samengesteld door Michiel van Kempen.Amsterdam:       Meulenhoff, 1995.

Marieke Visser

Stefan Brijs debuteerde bij uitgeverij Atlas (Amsterdam) met De verwording, een magisch-realistische roman die opviel door zijn barokke taal. Een recensent noemde hem toen ‘een groot talent’ en ‘de hoop van de Vlaamse letteren’.
Na zijn debuut zwierf Brijs over Vlaamse begraafplaatsen, op zoek naar de resten van zijn literaire voorgangers, onder wie Gustaaf Vermeersch, Richard Minne, Maurice Gilliams en Karel van de Woestijne. Zijn queesten beschreef hij in Kruistochten, dat in 1998 verscheen. Deze essays kregen een vervolg in de krant De Standaard, waarvoor hij De vergeethoek maakte, een serie literaire portretten van vergeten Vlaamse schrijvers die in maart 2003 werden gebundeld.
In 2000 verscheen Arend, een aangrijpende roman over een misvormde jongen, die op zoek is naar zichzelf, naar begrip en naar liefde en ervan droomt om ooit te kunnen vliegen. Het boek kreeg zowel in Vlaanderen als in Nederland veel lof toegezwaaid. In Het Belang van Limburg werd het ‘een sterke en ontroerende roman’ genoemd, in Knack ‘een literaire prestatie die er mag zijn’. De Volkskrant had het over ‘een wonderschone roman’ en HP/De Tijd over ‘een nieuwe literaire sensatie’.
In de zomer van 2001 was er de publicatie van Villa Keetje Tippel, die veel stof deed opwaaien. In deze monografie wordt de geschiedenis verteld van de schrijfster Neel Doff en haar (intussen gesloopte) villa in Genk, die zij van 1908 tot 1939 elke zomer betrok en die haar inspireerde tot verscheidene werken. Tegelijk verwerkte Stefan Brijs in dit boek ook de geschiedenis van zijn eigen geboorte- en woonplaats Genk, een schilderachtig boerendorpje in de Kempen dat in honderd jaar tijd uitgroeide tot het industriële kunsthart van Belgisch-Limburg.
In de winter van 2001 verscheen Twee levens, een novelle die net als Arend in Vlaanderen en Nederland erg positief werd ontvangen. De Morgen had het over ‘een beklemmend kerstavondrelaas’, in het Parool werd de novelle aangeprezen als ‘een overtuigend verhaal. Heel mooi’ en het Algemeen Dagblad schreef dat het ‘een pracht van een kerstnovelle’ was.
In oktober 2005 verscheen zijn nieuwe roman: De engelenmaker, waarvan de vertaalrechten inmiddels aan Amerika, Engeland, Duitsland, Spanje, Italië en Griekenland zijn verkocht. Het boek werd bekroond met de Gouden Uil Prijs van de Lezer 2006 en werd genomineerd voor de Libris Literatuurprijs.
Momenteel werkt Stefan Brijs in opdracht van de stad Turnhout en het Cultuurcentum De Warande aan Korrels in Gods grote zandbak, een essaybundel over de schrijvers van Turnhout, onder wie Jan Renier Snieders, Emiel Fleerackers, Jozef Simons en Ward Hermans. Het boek zal verschijnen in oktober 2006.

Bron: www.stefanbrijs.be

Eugène Willem Eduard Rellum is op 10 februari 1896 in Paramaribo geboren. Hij was landmeter en heeft eerst in Indonesië gewerkt en daarna in Suriname. Lange tijd daarna werkte hij als dansleraar in Nederland. Daar is hij op 29 juli 1989 gestorven. Rellum behoort tot de zestigers. Deze groep dichters had als hoofdthema de vraag naar de Surinaamse identiteit, naar het eigene van Suriname en de Surinamers. Ook Rellums oeuvre is er een van nationalisme, maar hij geeft er een extra dimensie aan door heel nadrukkelijk aandacht te schenken aan de Surinaamse mens. Hij is dan ook erg trots op het neger-zijn en dat komt duidelijk tot uiting in zijn werk. Daarmee komt de verwantschap tot uiting met andere dichters uit de Négritude-beweging die sterk vertegenwoordigd is in het Caribisch gebied.

In Wikipedia staat ober Négritude het volgende geschreven: ‘Kort samengevat wordt met Négritude de broederschap van alle Afrikanen bedoeld, of deze nu in Afrika verbleven of in de diaspora. Ook wordt met Négritude bedoeld dat zwarte Afrikanen (en hun afstammelingen buiten Afrika) trots moeten zijn op hun huidsdkleur en cultuur. Toch vinden de meeste aanhangers van de Négritude-leer wel dat bepaalde aspecten van de Europese en Noord-Amerikaanse cultuur en vooral van de wetenschap moeten worden overgenomen. Nog een ander belangrijk concept van Négritude is de assimilatie. Volgens Senghor, Césaire en Damas moeten Afrikanen in de diaspora zich aanpassen aan het gastland, zonder daarbij te ver te gaan en de eigen cultuur en indentiteit te vergeten. Négritude kan het best worden beschouwd als een filosofische leer.’

Negerschap

Negerschap
is als bloeiende vanille
hoog in de bomen van het bos;
in wijde omtrek
laat de geur niemand los,
hij dwingt een ieder
om naar hem omhoog te kijken;
mij wikkelt het
in geur’ge, warme dekens
mij smaakt het beter
dan ’t lekkerste gourmet-banket;
’t is mij een bron
van trots:
mijn vlag,
mijn vuist,
mijn zon.

Rellum debuteerde in 1960 met Moesoedé, de eerste in Suriname verschenen bundel in het Sranan. In 1961 verscheen Kren/Klim, in 1972 Oembra foe Sranan ( Schaduw van Suriname), Gedichten kwam in 1973 uit en in 1975 verscheen Faja lobi ( Vurige liefde). Met uitzondering van Oembra foe Sranan zijn de latere bundels zowel in het Nederlands als in het Sranan geschreven.

Geraadpleegde literatuur: 

• Michiel van Kempen, Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur. Breda, De Geus, 2003.
•  Spiegel van de Surinaamse poëzie. Samengesteld door Michiel van Kempen.Amsterdam: Meulenhoff, 1995.

Sen Nandoe

Sen Nandoe studeert aan het Instituut voor de Opleiding van Leraren (IOL), in Suriname. Zij leest graag en veel en schrijft op deze website over de Surinaamse literatuur.

En zo verdwijnt een schrijver die je een tijd hebt bewonderd langzaam naar de achtergrond. Tot het literaire tijdschrift waar je voor werkt een themanummer gaat samenstellen over roken en literatuur, en je op een borrel van datzelfde literair tijdschrift de vrouw ontmoet die Nooit meer slapen in het Engels heeft vertaald. Allereerst dat roken: ondanks de consumptie van drie pakken Gauloises per dag heeft Hermans zich daar nooit over uitgelaten in essayistische zin. Ja, er is het titelverhaal uit de bundel De laatste roker. Dat gaat inderdaad over roken. En ja, als je alle sigaretten die in het werk van Hermans zijn opgestoken achter elkaar zou leggen, dan kom je van hier tot Brussel en terug, ook waar. Maar een mooi essay over eigen en andermans roken schreef hij nooit. Jammer. Ik had van hem graag een dwars rookessay gelezen. Helaas heeft m’n zoektocht niets bruikbaars opgeleverd.

En dan nu Nooit meer slapen: Ina (je kan het slechter met je achternaam treffen) Rilke maakte een Engelse vertaling van dat boek, dat samen met De donkere kamer van Damokles tot z’n beste werk wordt gerekend. Ina had gaandeweg nogal een hekel gekregen aan de roman. Wie gaat vertalen leest geen boek meer, maar demonteert de bouwstenen waaruit dat boek bestaat: de zinnen. En die zinnen zijn bij Hermans niet bepaald interessant. Droog, stijf Nederlands in staccato. Na dat gesprek moest ik Nooit meer slapen wel gaan lezen. Geen keus. Nou Ina had gelijk. Inderdaad, de taal van Hermans is die van een boekhouder.
Sommige zinnen zijn gewoonweg lelijk. Dialogen zijn stroef. Beelden zelden treffend. Toon mij één mooie zin uit Nooit meer slapen en u krijgt van mij een jaarabonnement op De Tweede Ronde cadeau.
Maar toch: ook al zijn de bouwstenen niet van de fraaiste soort, het gebouw dat Hermans er mee heeft opgetrokken is prachtig! Nooit meer slapen is wel degelijk een zeer goed boek, ook al heeft dat nauwelijks iets met de stijl van doen. Waarom? Herleest u het zelf eens zou ik zeggen. Ik deed het met plezier.

Weer op het spoor van Hermans gebracht kwam ik ook veel interviews tegen. Mijn God, het moet een helse missie geweest zijn om die man te interviewen. Degenen die pogingen gewaagd hebben zijn niet te benijden. Dat het ontbreken van kennis over het een of ander genadeloos wordt afgestraft zij hem vergeven, maar die eindeloze tirades tegen vakbroeders en tegen ons deugdzame vaderland beginnen toch snel de keel uit te hangen. Opvallend daarbij is vooral dat Hermans tot in elke vezel de Nederland is die hijzelf zo vervloekt. Kleingeestig, horkerig, drammerig, gelijkhebberig. Die observatie bleek ik gelukkig te delen met iemand anders, die dat veel beter verwoordde: “Hij is – in tegenstelling tot de schijn – een echte Hollander. Daarmee bedoel ik dat hij opgesloten zit in een boerenhoeve met blaffende honden, en zelfs met een windbuks op de hooizolder. Zo is hij met grote drift in de weer zijn particuliere stukje grond te verdedigen. Hollandser kan het niet, lijkt me.” Woorden van die andere Hollandse zuurpruim: Komrij.

De Vlaamse auteur Peter Terrin (1968) heeft twee belangrijke eigenschappen die voor een schrijver van groot belang kunnen zijn: een morbide fantasie en een fijne penvoering. Zijn verhalen en romans beginnen met een klein gezelschap personages, en langzaam begint het te trekken, te zweten en te broeien tussen die mensen, met een fel uitslaande veenbrand als gevolg.Vaak is de hoofdpersoon iemand die met een ijzeren logica zijn eigen weg volgt. En die weg is niet de weg die de mensen om hem heen kunnen volgen.

Zo raakt de hoofdpersoon van Terrins beste roman, Blanco, compleet paranoïde na een carjacking en de moord op zijn vrouw. Hij is vastbesloten zijn zoontje te beschermen tegen de grote, gemene en onhygiënische buitenwereld, maar zijn methodes en redenaties nemen groteske en gevaarlijke vormen aan. De lezer volgt de gedachtegang van de hoofdpersoon op de voet, en wordt zeer sluw meegesleept in zijn denktrant. Je bent geneigd een eind met de hoofdpersoon mee te denken, je kan je wel vinden in zijn daden, omdat zijn motieven zuiver zijn. Maar naarmate de zaak uit de klauwen begint te lopen, moet de lezer zelf zijn grens trekken. Dat hij zijn zoontje elke dag naar school brengt, is prima te begrijpen. Dat hij camera’s in diens kamer ophangt om hem 24 uur per dag in de gaten te kunnen houden, dat gaat te ver. Heel langzaam neemt Terrin je mee naar de waanzin.

De roman Vrouwen en kinderen eerst gaat over een man die als tolk is toegevoegd aan een groep technici die ergens in een Oost-Europees aandoend land een grote machine moeten ontmantelen. Hij moet het contact met de lokale bevolking onderhouden en zorgen dat de technici ongestoord kunnen werken. Dat staat allemaal in zijn contract, dat hij beschouwt als zijn leidraad. Hij vat zijn taak uiterst serieus op, maar gaandeweg het boek merk je dat hij volslagen incompetent is. Hij ligt de hele dag te slapen aan het bureau van de fabrieksdirecteur, slaagt er niet in een fatsoenlijke lunch te regelen en de technici blijken zelf heel goed het contact met de bevolking te kunnen onderhouden. Met een werkelijk uit kwikzilver opgebouwde logica weet de hoofdpersoon alles voor zichzelf goed te kletsen, en hij is keer op keer oprecht verbaasd dat er iets anders loopt dan hij bedacht had. Het loop uiteindelijk natuurlijk verkeerd af, maar als lezer kom je niet te weten of er sprake is van een bewuste misdaad van de technici of een ‘foutje’, omdat je in het hoofd van de hoofdpersoon zit en die weet het simpelweg ook niet.

Dat de fascinerende techniek van Terrin. Hij kan de lezer klemzetten in het hoofd van iemand die (waarschijnlijk) heel anders denkt dan de lezer. Dat is natuurlijk gevaarlijk spel, want als de auteur geen opperste controle heeft over zijn personages, gooit de lezer het boek terzijde met een binnensmonds gemompeld ‘ongeloofwaardig gelul.’ Terrin beheerst die kunst perfect. Hij schrijft als een koorddanser. Ook in zijn verhalen blijkt hij in zeer korte tijd een geloofwaardige gek neer te kunnen zetten en moet de lezer zich schrap zetten om niet mee te gaan met de gedachtegang van een man die bij de grachtenreiniging werkt en de moeite niet doet om langer dan een seconde te zoeken als zijn collega overboord valt en verdrinkt.

Ik merkte bij mezelf dat ik me regelmatig moest herpakken: even krachtig het hoofd schudden en kritisch blijven, want anders zou ik rustig instemmend knikkend meegesleept worden in dubieuze kronkels en regelrechte misdaden goedpraten.

In zekere zin zou je kunnen verdedigen dat Terrin een trucje uithaalt. Daar kan je tegenin brengen dat hij dat trucje wel meesterlijk beheerst. Elke roman, en bijna elk verhaal weet je zo genadeloos bij de lurven te grijpen, dat je je los moet scheuren van de tekst. De Nederlandse auteur Ton Rozeman schrijft ook zulke verhalen, kleine portretten van ontsporende mensen, maar hij slaagt er nooit in de finesse en de bijna perverse subtiliteit van Peter Terrin te evenaren.

Bibliografie:

De code, L.J. Veen 1998
Kras, L.J. Veen 2001
Blanco, De Arbeiderspers 2003
Vrouwen en kinderen eerst. De ontmanteling van AT-289, De Arbeiderspers 2004
De bijeneters. 7 variaties, De Arbeiderspers 2006

Foto auteur: Stephen Vanfleteren

Meer besprekingen van Peter Terrin op Literair Nederland:
Boek van de Week: Blanco
Boek van de Week: Vrouwen en kinderen eerst

Patrick Bassant — Literair Vlaanderen

De op 11 april 1900 geboren Márai komt uit een burgerlijk, katholiek gezin. Zijn vader was advocaat in het Hongaarse stadje Kassa (nu Kosice in Slowakije). De familie van zijn vader komt oorspronkelijk uit Saksen. Als hij achttien is en Kassa wordt ingelijf bij Tsjecho-Slowakije vertrekt Márai naar de Weimarrepubliek om zich te bekwamen in de journalistiek. Via Leipzig, Berlijn en Frankfurt vestigt hij zich in 1923 samen met zijn vrouw Ilona (Lola) in Parijs waar hij artikelen levert voor de Frankfurter Zeitung.
In 1928 gaat hij terug naar Boedapest. Met het autobiografische Bekentenissen van een burger krijgt hij enig succes. Het fascistische regime dat in de Tweede Wereldoorlog de dienst uit maakt in zijn vaderland laat hem vrijwel ongemoeid. Met de Duitse bezetting van Hongarije in 1944 duikt hij alsnog onder (zijn vrouw is joods). De bevrijding en daarna de overheersing van de Russen maakt hem sceptisch. In 1948 vlucht hij via Zwitserland, Italië en Canada naar de Verenigde Staten. In 1957 wordt hij Amerikaans staatsburger. Hij bleef in ballingschap in het Hongaars schrijven, maar succesvol was hij niet. Als zijn vrouw aan keelkanker is overleden wordt hij pessimistischer en somberder. Hij koopt een pistool. Als in de jaren daarna ook zijn aangenomen zoon overlijdt, heeft hij genoeg van het leven. Op 22 februari 1989 zet hij het pistool tegen zijn hoofd.

Vertaald in het Nederlands
- De gravin van Parma
- De opstandigen
- Land, land!…
- Gloed
- De erfenis van Eszter

Onlangs verscheen een fotobiografie over hem:
Ernõ Zeltner Sándor Márai – Een leven in beelden

CP

Robin Ewald Raveles, meer bekend als Dobru (vrij vertaald betekent ‘dobru’ ‘dubbel r’), werd op 29 maart 1935 te Paramaribo geboren. Tijdens zijn rechtenstudie raakte hij steeds meer geïnteresseerd in de nationalistische ideologie van Eddy Bruma en Wie Eegie Sani, een cultureel-nationalistische beweging die streefde naar een eigen natie met een eigen cultuur en die zich vooral beijverde voor de erkenning van het Sranan. Hij was medeoprichter van de Partij van de Nationalistische Republiek (PNR). Van 1973-1977 was Raveles namens de PNR lid van de Staten van Suriname. Na de coup van 1980 werd hij onderminister van Cultuur. Vervolgens werkte hij voor de Nationale Voorlichtingsdienst als lid van de ‘raad van toezicht’ die het functioneren van de pers controleerde. Hij overleed in Paramaribo op 17 november 1983.   

Voor Dobru als schrijver begon het officieel in 1965, hij debuteerde met Matapi, een bundel met gedichten die overwegend in het Sranan geschreven waren. In Matapi staat ook zijn meest bekende gedicht: ‘Wan’, over één boom met zovele bladeren, waarbij het geen toeval is dat Pim de la Parra’s bekende speelfilm Wan Pipel heet, en ook in de echo van Bob Marley’s ‘One love’ de eenheidsgedachte weerklinkt die kenmerkend is voor ‘Wan’. Een indrukwekkende reeks publicaties volgde na Matapi; gemiddeld één per jaar. Van meet af aan was het duidelijk dat Dobru een doel voor ogen had: politieke bewustwording kweken bij het volk. Dit probeerde hij vooral te bereiken door zijn sociaal-bewogen gedichten waarin sociale misstanden aan de kaak werden gesteld. 

Armoe 
De hond gaat tekeer
Het hert is dood
Het geweer is afgegaan
Waarom ben je bang
Er is vlees.
waarom huil je
Het geweer liegt niet
Het hert is dood
Waarom ben je bang.

(Nederlands)

Pina

Dagu krasi
Diya dede
Gon piki
San y’ e frede
Meti de.
San y’ e krei
Gon n’ e ley
Diya dede
San y’ e frede.

(Sranan)

De betrokkenheid die Dobru in dit gedicht toont, is kenmerkend voor de rest van zijn werk. Hij noemde zichzelf een revolutionair-nationalist en was dus een grote voorstaander van de onafhankelijkheid en later van de revolutie. Ook deze idealen zijn duidelijk te proeven in zijn werk, maar literatuur was voor Dobru een middel, nooit het doel. Daarom heeft zijn werk soms een wat boodschapperige toon, maar dat wat Dobru wilde bereiken, namelijk het volk bewust maken, heeft hij zeker bereikt. Vandaag de dag denkt iedereen aan Dobru als een grote nationalist, iemand die zich met hart en nieren heeft ingezet voor de identiteitsvorming van de Surinamer.

Werk: Matapi (1965), Afoe Sensi (1966), Bos mi esesi I en II (1967), Wasoema (1967), Koenoe (1968), De plee (1968), Oema soso (1968), Na prasi foe Bigi Dorsi (toneel) 1969, Wan monki fri (1969), Bar poeroe (1970), Dertien galgen (1973), Boodschappen uit de zon (1982).

Geraadpleegde literatuur: Michiel van Kempen, Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur. De Geus, Breda, 2003.

sn

Sen Nandoe studeert aan het Instituut voor de Opleiding van Leraren (IOL), in Suriname. Zij leest graag en veel en schrijft op deze website over de Surinaamse literatuur.

Als vertaler werkt hij alle kanten op. Hij vertaalde diverse auteurs naar het Nederlands, zoals James Joyce, Stéphane Mallarmé, Ezra Pound, Sappho en Arthur Rimbaud. In 1996 kreeg hij daarvoor de  Martinus Nijhoffprijs. Ook vertaalt hij Nederlandstalige gedichten in andere talen, met als mooiste voorbeeld zijn debuutbundel De Zonen van de Zon, waarin hij één sonnet van zichzelf vertaalt in het Engels, Duits, Frans, Italiaans, Spaans, Grieks en Latijn.

In zijn essays weet hij zijn beide specialismen, de klassieke en de moderne literatuur, erudiet samen te brengen. De Gulden Tak uit 2000 is het beste voorbeeld hiervan, met mooie essays over Rilke, Faverey, H.C. ten Berge en Hugo Claus. Zijn poëzie zou je uitgebeend en op klassieke leest geschoeid kunnen noemen, maar ook complex , of, zoals criticus Guus Middag vond, ‘erudiete rederijkerij.’ Het is maar hoeveel moeite je wilt steken in het lezen. 

Mijn excuses voor het pijnlijke gemak waarmee ik vier van de vijf ambachten van Claes van zijn bibliografische palmares afsnijd. Dan nu verder met zijn romans.

Zelf zegt Claes naar aanleiding van zijn debuut het volgende:

‘Mijn werk wordt een geschiedenis van de topoi, de figuren die samen een wereldbeeld vormen. Die topoi zijn niet alleen citaten en beelden, maar ook situaties, karakters, levenswijzen, manieren om de werkelijkheid te zien. Elke stijl is een ideologie, een wereld. … Alleen wie de clichés kent, kan vernieuwen. Rewriting, pastiche, vertaling, commentaar. De ultieme boodschap: de waanzin, de waan van de zin.’ (Het hart van de schorpioen p. 156)

Dit gaat prima op voor zijn gehele oeuvre. Claes schrijft min of meer historische romans, De Sater, de eerste, speelt zich af in de Oudheid en de laatste in het heden. ‘min of meer historische romans’, noemde ik ze, want Claes’ werelden bestaan eerder uit taal, literatuur en citaten dan uit betrouwbare inkijkjes in vroeger tijden en zeden. En zijn roman over het heden, Lily, gaat óók over Lilith, de eerste vrouw van Adam.

De Sater speelt met diverse uit de Oudheid bekende literaire werken, en vertelt het grappige, spannende verhaal van de verbannen Endymion en zijn tocht door Klein-Azië. Het is een de verbeelding aanzwengelende mengeling van love story, schelmenroman en initiatieverhaal.

De Zoon van de Panter morrelt aan de christelijke traditie: het vertelt het apocriefe verhaal van het Evangelie van de Twaalf, de twaalf verschillende levensbeschrijvingen die Jezus’ apostelen van zijn leven geven.

De Phoenix speelt zich eind vijftiende eeuw, tijdens de Renaissance, af. Hoofdpersoon is de filosoof/jurist/volbloed-Renaissance-man Pico della Mirandola. Claes vertelt zijn levensverhaal alsof het een detectiveverhaal is. Een originele kijk op historische feiten, doorspekt met verwijzingen naar schilderkunst.

De Kameleon neemt ons mee naar de Verlichting, toen Charles d’Éon, als diplomaat, travestiet en spion door de pruikentijd reisde, tussen de verstarring van de achttiende eeuw en het doorbreken daarvan door de Franse Revolutie. Hetzelfde era dat door Thomas Rosenboom in zijn meesterwerk Gewassen vlees (1994) al zo levendig opgeroepen werd.

Sfinx leidt ons door het Wenen in het vorige fin-de-sciècle, naar de ondergang van een aristocratische familie.

Lily speelt zich af in het heden, en is een grappige pastiche op sentimentele damesromannetjes, dankzij de met afstand beschreven vreselijkheden die het arme kind in kwestie allemaal ondergaat. Tegelijk is er de bovengenoemde parallel met Lilith, de eerste vrouw van Adam die het waagde om tegen God in opstand te komen. Zij is de verpersoonlijking van alle kwaad, volgens de een, of juist de eerste feminist die zich door niemand knechten laat.

Het hart van de Schorpioen is een quasi-autobiografische roman. Het is te beschouwen als een uitwerking van zijn glimpen, een soort dagboekaantekeningen waarin hij de wereld om zich heen opschrijft. Die wereld is onvermijdelijk voor een groot deel gevuld met literatuur, waardoor je een inkijkje krijgt in Claes dagelijks lezen, meer dan zijn leven. Hij moppert op de domheid om hem heen, noteert spitsvondige opmerkingen en geeft inzichten in zijn eigen werk die voor minder belezen lezers (en dat zijn we waarschijnlijk allemaal) bijdragen tot een beter begrip van de boeken.

Claes werkt aan een oeuvre dat de hele geschiedenis van Europa lijkt te gaan beslaan. Als lezer dien je de moeite af en toe te doen om je door de verknoopte pastiches, verwijzingen en historische feiten heen te werken, maar een zeer zware belasting is dat zeker niet. Claes’ boeken zijn altijd vrolijk en bijna luchtig geschreven, waardoor je met volle teugen geniet van zijn betoverende werelden van literatuur en spel. Al de rest is mooi meegenomen.

Proza van Paul Claes, alles verschenen bij De Bezige Bij:

Het laatste boek (1994, verhalen)

De Sater (1994, roman)

De Zoon van de Panter (1996, roman)

De Phoenix (1999, roman)

De Kameleon (2001, roman)

Het hart van de Schorpioen (2002, roman)

De Lezer (2002, verzamelde romans)

Lily (2003, roman)

Sfinx (2004, roman)

… zal er daarna een vernieuwing van mens en maatschappij tot stand kunnen komen? Deze vraag staat centraal in Jules Anthony Chin A Foengs lichtelijk socialistisch getinte dichtbundel Wanneer de rukwind komt, geschreven in 1971. Juanchi, zoals hij zichzelf noemde, werd op 20 februari 1944 in Paramaribo geboren. Na in Nederland een opleiding in tekenen, schilderen en pottenbaken te hebben gevolgd, keerde hij terug naar Suriname waar hij zeer actief is geweest op het gebied van de beeldende kunst. In 1972 ontving hij voor zijn werk de Gouverneur Currieprijs en behaalde in New York zijn master’s degree. Hij was ook voorzitter van het Nationaal Instituut voor Kunst en Kultuur en stond aan de wieg van de Academie voor Hoger Kunst- en Cultuuronderwijs (AHKCO). In dat kader heeft hij in 1978 Beeldende vorming op school geschreven. Hij overleed in 1983.

Chin A Foeng was behalve kunstenaar, ook een idealist die een rotsvast geloof had in een beter Suriname. Hij geloofde in hard werken en was ervan overtuigd dat er een beter Suriname kán zijn, als de vele sociale problemen in het land zouden worden opgelost. De oplossing was voor hem het socialisme, hij is in de jaren zestig dan ook medeoprichter geweest van de Surinaamse Socialistische Unie. 

in mijn heidense lach
was ik vreemd
voor mezelf
herkende ik
weelde
die bloeide
achter de tralies
van mijn ontastbaar zijn
monopolie
beet zich vast
en sleurde mij mee
totdat ik
ontwakend
rode bloemen zag

In Wanneer de rukwind komt maakt Chin A Foeng de lezer niet alleen deelgenoot  van zijn idealen en zijn liefde voor het vaderland, maar ook van de vele twijfels die hij had over de situatie in het land. Zijn poëzie is een illustratie van dat waar hij in geloofde: progressiviteit door strijd én volledige overgave. Groen en rood zijn dan ook de meest gebruikte kleuren in zijn gedichten. Groen dat staat voor hoopvolle verwachting en rood voor vooruitgang, de vernieuwing van mens en samenleving. 

Geraadpleegde literatuur:
-         Wanneer de rukwind komt, Juanchi. Paramaribo, Drukkerij Atlas, 1971. 
-         Wortoe d’e tan abra. Bloemlezing uit de Surinaamse poëzie vanaf 1957, samengesteld en ingeleid door Shrinivasi. Paramaribo, Bureau Volkslektuur, 1979 (4^de dr.).
-         Michiel van Kempen, Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur. Breda, De Geus, 2003.

sn

Sen Nandoe studeert MO-B Nederlands aan het Instituut voor de Opleiding van Leraren (IOL), in Suriname. Zij leest graag en veel en schrijft op deze website over de Surinaamse literatuur.

Het eerst hoorde ik van Tip Marugg toen hij in 1988 op de shortlist stond voor de AKO-prijs met De morgen loeit weer aan. Een fascinerend boek waarin doods- en levensdrift strijden om de voorrang. De mooiste scène in het boek komt op het einde, waarin hij voor dag en dauw bij een berg gaat kijken naar grote zwermen vogels. 'Maar drie of vier van de vogels remmen hun pijlsnelle glijvlucht niet af en schieten niet omhoog: zij blijven regelrecht aansuizen op de rotswand en slaan te pletter. Een schitterend boek met een verteller die af en toe een lege whiskyfles in de tuin gooit en zijn domein bewaakt met grote honden.
In mijn herinnering is altijd blijven hangen dat Brigitte Raskin (Wie? Wie?) destijds de AKO-prijs won, maar het was Geerten Meijsing. Wie op http://www.literaireprijzen.nl/ kijkt kan constateren dat Tip Marugg nooit een grote prijs heeft gewonnen.
Alhoewel hij in de schamele interviews altijd ontkende dat hij zich gedroeg als een kluizenaar, heeft zijn isolement er denk ik mede voor gezorgd dat hij een buitenbeentje in de letteren bleef. Anders dan Antilliaanse schrijvers als Boeli van Leeuwen en Frank Martinus Arion, die wel de publiciteit zochten, wachtte de cameraschuwe Marugg tot een journalist weer zijn huis in het gehucht Pannekoek kwam bezoeken.
Tip Marugg (eigenlijk Silvio Alberto, maar thuis werd hij Tip genoemd) Marugg is niet bepaald een veel schrijver geweest. Hij publiceerde een dichtbundel en drie romans. Tussen die drie romans Weekendpelgrimage (1958), De straten van Tepalka (1967) en De morgen loeit weer aan (1988) zat zoveel tijd dat hij telkens weer vergeten was door zijn lezerspubliek. Toch werd hij door critici en medeschrijvers gezien als een van de belangrijkste Antilliaanse schrijvers.
Dus trok er zo af en toe een journalist naar zijn huis. In NRC Handelsblad van 28 april 2006 schrijft Aart G. Broek over zo'n bezoek. Hij neemt een overlevingspakket mee voor de schrijver, maar geen drank. 'Alcoholische drank heb ik nog nooit aangesleept; die is in elke toko op het eiland te krijgen, dus daar kan hij zelf wel aan komen.' H.M. van den Brink stipt het al aan als hij in 1985 samen met Boeli van Leeuwen probeert om Marugg nieuw werk te ontfutselen. De schrijver heeft net een doorgebeten pees opgelopen door een beet van een hond. 'Hij maakte duidelijk dat hij er niet veel voor voelde een operatie te riskeren. Daarna schonk hij bier voor mij in en frisdrank voor zijn andere bezoeker (…). Zelf nam hij het drankje ter hand dat hij al voor onze komst had ingeschonken. "Tip wat zit er toch in dat glas man" vroeg Boeli van Leeuwen een paar keer plagerig. De aangesprokene glimlachte slechts.' Cees Zoon weet in 1988 ook tot de schrijver door te dringen. 'Dank zij de bemiddeling van zijn neef is hij bereid mij te ontvangen. "Je drinkt toch wel, hè?", had mijn intermediair vooraf bezorgd geïnformeerd. En pas tijdens een derde drinkgelag praat de schrijver voluit met de Volkskrantjournalist. Nog later nemen de bezoekers al zelf de drank mee. Rudi Wester spreekt de auteur voor Vrij Nederland in 2001 en krijgt van Arion een goede tip mee: 'Je moet wel een goede fles whisky meenemen.' En Alle lansu schrijft in hetzelfde jaar voor Het Parool een stuk waarin hij terugkijkt op een bezoek dat hij in 1989 aan de schrijver bracht 'gewapend met een fles 'whisky'. In 2001 is Marugg al bijna blind, wordt er voor hem gezorgd en zijn de honden de deur uit.
Het probleem met al die verhalen is dat er een mythevorming rond de schrijver ontstaat (de drinkende kluizenaar) en dat niemand meer kijkt naar zijn boeken. Dat zou jammer zijn, want Marugg is een van de grootste stilisten van ons taalgebied. Zijn boeken moeten het niet hebben van een ingewikkeld plot of een boeiende verhaallijn of zoals Rudi Wester zijn oeuvre bondig samenvat: 'In Weekendpelgimage is de ik-figuur dronken, met zijn auto, in de berm geraakt en overpeinst in één grote monologue intérieur zijn leven. De ik-verteller in De straten van Tepalka ligt te sterven in een ziekenhuis en herleeft in fantasieën en nachtmerries zijn ervaringen, waarvan het de lezer niet duidelijk is of deze nu echt gebeurd zijn of niet. En in De morgen loeit weer aan zit de verteller, een wat oudere man, op de stoep van zijn huis te drinken en beschouwt zijn leven en de natuur om hem heen.' Met zulke verhalen moet je wel een goed stilist zijn.
Daarmee overtuigt Marugg niet elke criticus. K.F. (Kees Fens waarschijnlijk) schrijft (in 1967 waarschijnlijk) 'Het speelt ver weg en het blijft ver weg.' Er zijn ook critici met een iets wijdere blik, zoals Cyrille Offermans in 1988 in De Groene Amsterdammer: 'Het slothoofdstuk bevat wat dat betreft een zeldzame klimax; de hallucinatoire, apocalytische beelden waarin Marugg hier het aanloeien van de morgen beschrijft is adembenemend – ik aarzel niet dit een van de aangrijpendste hoofdstukken uit de hele Nederlandse literatuur te noemen.'
De schrijver ervan is vorige week overleden. Zorg dat je zijn bescheiden oeuvre leest.

Coen Peppelenbos

Het is weer boekenweek in Nederland. De periode waarin iedere fanatieke of passieve niet-lezer naar de boekhandel wordt gemanoeuvreerd om een boek te kopen, opdat ze er een boekje voor nop bij krijgen (dat de moeite van het lezen meestal niet waard is). Een larmoyante periode voor elke liefhebber van boeken, omdat je kostbare tijd in de winkel wordt afgesnoept door lieden die hopen genoeg boeken over rotstuinieren en spekkopen bijeen te kunnen scharrelen om maar vooral het gratis Gratis GRATIS!!! meesterwerk van Arthur Japin (met dank aan de Kollektieve Propaganda v/h Nederlandsche Boek) mee te pikken. Zo zijn wij Nederlanders. 

Of, zo zijn zíj Nederlanders. U en ik natuurlijk niet. U en ik zijn lézers (of Vlaming) en wij malen niet om gratis pulp. Sterker nog, wij vinden het leuker om het boekenweekgeschenk twee maanden later voor €2,- te kopen om dat leuke ouwe kereltje met zijn achenebbisj boekhandeltje een beetje te steunen. Wij zijn trotse lezers die de aankomende dagen dus niet in de buurt van een boekwinkel komen, in de hoop Japin, Brown en Van Rooyen (hoe spel je dat trouwens?) te mijden. Tja, licht elitaire trekjes kun je ons niet ontzeggen. En daar is niets mis mee. Laten we wel wezen, wie moet die andere 51 weken de boekhandel draaiende houden? Precies, ik wil maar zeggen. 

Voor ons is de boekenweek de uitgelezen kans om eens rustig te gaan zoeken in de stoffige hoekjes waar gewervelde bestsellers en ander gepantserd ongedierte niet durven komen.

Maar we proberen wel in het thema van de boekenweek te blijven – dat moet namelijk van de website. Herinnert u zich nog dat er enkele jaren terug stemmen opgingen om Bob Dylan de Nobelprijs voor Literatuur in de bek te splitsen? Jammer voor Bob dat die mondharmonica in de weg zat, maar het gaat nu even om het idee. Als het thema van de boekenweek ‘Boem Paukeslag/Literatuur en muziek’ is, dan is dit de plaats om een schrijver te omhelzen die eigenlijk tekstschrijver/muzikant, of eigenlijk cabaretier en eigenlijk geen échte schrijver is. (Een échte schrijver is per uitsluiting geen cabaretier of tekstschrijver, laat staan muzikant. Nee, ook Wim de Bie, Rick de Leeuw, Luc de Vos, Maarten van Roozendaal en Piet Hein Donner niet. Een échte schrijver, dat is wat anders. Daarover wellicht een andere keer meer.) 

André Manuel was zanger en multi-instrumentalist van de band Krang en is sinds het verscheiden van die groep solo gegaan. Krang was een van de leukste Nederlandse bands, die zich naast vakkundige muziek en zeer avontuurlijke optredens, vooral de moeite van het volgen waard was door de teksten:

De bas is die van Mingus
De gitaar van Perlemoer
Het is het ritme van de duivel
En je ruikt z'n ouwe moer
Blaas driemaal het signaal
Alle geesten uit de fles
Het spook kwam op van links
Met een toetertje vol Jazz

(De Ketterse fanfare, 1997)

Manuel heeft een gezond cynische blik op alles om hem heen, op alles waar een tekstschrijver mee te maken krijgt, en weet dat met kwikzilveren associaties te verwoorden in songteksten die de luisteraar bij de nekharen grijpen. Door de hink-stap-sprongmanier van vertellen krijgt Manuel veel voor elkaar: zowel het maken van liedteksten die perfect passen binnen de muziek, en het prikkelen van de luisteraar tot nadenken over wat er gezongen wordt. En dat gaat nu eens niet over het Vondelpark of de Zeeuwse kust, niet over Annabelle en niet over zijn vader, niet over gezellig en niet over heerlijk rustig, maar juist over de andere kant van Nederland, over de ongemakkelijke kanten van de samenleving, over (de moord op) Theo van Gogh, over terrorisme, over waanzin en natuurlijk ook over muziek. 

Wat zou muziek kunnen doen, als je nergens over zingt? ‘Klinkt als parels in de inkt/
Zo goed alsof het duifje ringt/ Zo goed als of het zwijgen klinkt/ Maakt geen zak uit wat je zingt (Popster, 1998). Nee, ook popmuziek heeft wel degelijk iets te vertellen. Muziek (en dat wist Paul “Boem Paukeslag” van Ostaijen net zo goed als André “Boem deng Tjing” Manuel) is een volwassen kunstvorm en is dus zeer geschikt om meningen in te verwoorden, vragen te stellen en je ontzettend boos te maken. En er is genoeg om je boos te maken (ook al krijg je dat idee niet als je naar Lange Frans en Baas B. luistert), en dat is wat Manuel op intelligente manier in zijn liedteksten wil vertellen. 

Dit land z'n laatste benen
Heeft z'n beste tijd gehad
En al wat ons nog rest
Dat is het graven van een gat
De kranen moeten lopen
Voor 't gemene weltevree
Trek de vinger uit de dijken
Geef het land weer aan de zee

Laat het water stijgen
Alle lippen barstend droog
Te plat de oppervlakkigheid
Het peil moet weer omhoog

Geen ark mag er getrokken
En geen vlot wordt hier gebouwd
Eert voor eens de hand die voedt
Het water zo vertrouwd

En zelf zal ik de laatste zijn
Ik spied en vergewis
Of iedereen daadwerkelijk
Ook echt verzopen is (Vinger, 1998)

Tijdens het lezen van deze teksten merk je al snel dat Manuel niet de zoveelste protestzanger à la ‘of ik al dan niet te min ben’, maar in z’n eentje een stormtroep tegen maatschappelijke desinteresse vormt (Hef ut glas en striek de vlagge/ op ons dode vaderland, Hef ut glas 2006). Voor rust en vrede moet je elders zijn. Nederland is een puinhoop en Manuel weet de zere plekken haarfijn te vinden.

Naast vilein observator van Nederlandse Toestanden, is André Manuel ook zeker een taalliefhebber. Om mij volstrekt onbekende redenen zingt hij zijn laatste drie platen in het Twents. Tja, waarom? Manuel is zo goed dat ik zijn teksten desnoods uit het Neder-Kirgizisch zal trachten te vertalen, maar eigenlijk baal ik er wel een beetje van. Twents is niet volstrekt onbegrijpelijk (een beetje wel, hoor) maar fijn luisteren is anders. Ach, sektarisch als Twentenaren graag willen zijn, vinden ze het vast geen probleem als ik (uit Amsterdam) mij hoofdzakelijk beperkt tot de teksten in het Schoon-Nederlands…

Taalliefhebber dus. Waarom is volgens mij Manuel de plaats van ‘Schrijver van de week’ waard? Omdat Manuel zich op een dichterlijke wijze bewust is van de woorden die hij gebruikt, omdat hij op een maniakale manier met schrijven en taal bezig is.

Ik ben een zoon van het lied
En een kind van het akkoord
Ben een junkie van de taal
En verslaafd aan het woord
Pers het bloed uit m'n vingers
Spuit m'n armen vol inkt
Ik jaag de taal door m'n lichaam
Totdat het lekker klinkt

Ben een dief van de geest
Ik leef met losse handen
Ben een junkie die de taal
Op z'n tong moet voelen branden
Ik snuif me door de boeken
En ik slik elk woord
Ik hol achter de feiten aan
Totdat ik heb gescoord

(Junkie van de taal, 1998)

Het is de volstrekt onvermijdbare manier waarop Manuel muziek en teksten tot één geheel weet te smeden, die maakt dat je hem ook daadwerkelijk gelooft. En geloven in literatuur, of in popmuziek (of afwasmiddel), dat is een zeer complexe procedure. Nee, ik geloof niet dat Manuel Nederland het liefst ziet verzuipen. Nee, de situatie is niet zo uitzichtloos als Manuel zingt. Nee, een kogel in het hoofd van De Gewone Nederlander of de Kale Messias brengt geen oplossing. Maar de urgentie waaruit hij zingt, maakt wel degelijk duidelijk dat het rusten op onze lauweren geen soelaas brengt. We moeten te allen tijde opletten wat er om ons heen gebeurt. En dat moeten we zelf doen. Dan kunnen we niemand vertrouwen. Niet de politicus die ons bezweert dat alles onder controle is en niet de rockzanger die zingt dat

Van Bob Marley noar Da Vinci
Via Pik Botha noar Sherrif Brown
Dank wie ut gepeupel
Veur hun grenzeloos vertrouwn
Ak toch argens noar verlange
Ist opt end van de rit
De Blinde an ut roer
En Eenoog an ut spit

(Wit, 2006)

In 2004 publiceerde uitgeverij Vassallucci André Manuels eerste roman, Het tragische einde van de Nederlanders zoals wij hem kennen.

Het boek draait om een programma van SBS6, waarin de laatste Nederlander via een democratisch proces van stemmen per SMS een nekschot krijgt. Grote maatschappelijke scherprechters als Midas Dekkers, Theo van Gogh en Prins Bernhard zitten in de jury. In dit boek is het hoofdzakelijk de cabaretier Manuel die het woord voert. De vileine observaties, de tot het bittere einde doorgevoerde redeneringen en de rake klappen die de lezer in het gezicht krijgt: er valt genoeg te lachen in het boek, er valt ook meer dan genoeg denkstof uit te halen, maar een goed boek is het niet. Omdat het de opbouw slordig is, omdat de stijlbeheersing matig is, omdat het overduidelijk een samenraapsel van stukken cabaret, columns en overpeinzingen is, samengehouden door een rood draadje van verwaarloosbare spankracht.

Manuel zit duidelijk beter in zijn vel als hij een liedtekst maakt. 

– tussen grote aanhalingstekens-openen: En, zoals ondertussen het handelsmerk van uitgeverij Vassallucci begint te worden, wemelt het boek van de fouten. Enkele voorbeelden: ‘De hoeveelheid hagelslag die … beland’, p. 28, ‘Auschwitsz’, p. 44 ‘but I just feel like Jezus’ son’, p. 64, ‘oranje-parafinalia’ p. 67, ‘de geur van verschroeit vlees’ p. 83, ‘We hebben Irak bevrijdt! Waarvan hebben we Irak bevrijdt?’ p. 92, ‘Lary King’ p. 104, ‘Rooseveld’ p. 108, ‘Wat er aan de elektronische muziek niet deugd is wat er aan de metronoom niet deugd.’ p. 175.

Begrijp me goed: ik heb al eerder gemerkt dat André Manuel een tamelijk problematische omgang heeft met de regels van de Nederlandse spelling en werkwoordsvervoeging. Maar het is de taak van een uitgeverij om die flagrante fouten te verbeteren. De tekstredactie van Vassallucci is schandalig en verwijtbaar volstrekd incompetend. Dit uiteraard geheel terzijde. – aanhalingstekens-sluiten.

Ik heb hier niet kunnen beschrijven hoe de muziek van Krang of van Manuel solo klinkt. Daarvoor zult u de cd’s op moeten zoeken. Nog een stukje tekst als afsluiting:

Schiet me maar de ruimte in
Ik heb het hier nu wel gezien
Genoeg van al en iedereen
Ik wil een bol voor mij alleen
Waar mag niemand weten
Het zal van mij zijn
En de bol moet Krang gaan heten

(…) Maar na verloop van eeuwen
Zal ik me stierlijk gaan vervelen
Niemand die me tegenpraat
De vrede die me tegenstaat
Ik honger naar de andere kant
Een slagveld in dit brave land

Dus neem ik groot een fors besluit
En nodig ik de mensen uit
Ik ben niet gek ik ben niet bang
Ik wil onrust in mijn wereld Krang
Fuck de wieg op naar het graf
Stuur een vijand op me af
He hallo wat leuk val binnen
Laat de oorlogen beginnen

(Krang, 1997)

André Manuel, Het tragische einde van de Nederlanders zoals wij hem kennen, Amterdam Vassallucci 2004
André Manuel, Allene, Silvox 143.

Allebei verkrijgbaar via www.maneman.nl, ook voor data van optredens &c. 

Patrick Bassant
 

Een interview met Saskia de Coster

Onlangs publiceerde Saskia de Coster (1976) haar derde roman, Eeuwige roem. Volgens haar uitgever: de grote doorbraak. Volgens de feiten: Eeuwige roem is al aan een tweede druk toe. En dat is zeer verdiend.

Saskia de Coster debuteerde in 2002 als romanschrijver met Vrije val. Twee jaar later bracht ze Jeuk uit, een al even zinnelijk uitdagend boek met (op het eerste gezicht) buitenmenselijke personages en gebeurtenissen; ware geestesconstructies met onderbouw. Eeuwige roem bezit evenzeer die krachtig beeldende figuren, maar vangt realistischer aan: Katrien Ongena, een succesvolle advocate, wordt zwanger. Zij en haar man, de al even succesvolle Pieter Smit, leiden tot dan toe een mooi en glad bestaan met hun dochter Laura en de hond Prins. De komst van baby Babs maakt geleidelijk aan een einde aan die gelukkige rimpelloosheid. Babs, een pracht van een kind, blijkt een kleine godheid te zijn: ze is alles, ziet alles en weet alles – dacht ze zelf – en is op tweejarige leeftijd al even lucide als de eerste de beste emeritus levenswijsheid. Haar complexe en doorwrochte gedachten brengen haar tot het schrijven van het Boek vol Wijsheid. In de chaos van hoofd, luiers en familie krijgt ze voor dat schrijven de hulp van een wijze en ordelijke tulp op de vensterbank.
Naast Babs volgt Eeuwige roem – parallel – de lotgevallen van Julie, een meisje dat er plots gewoon is, en in de club Aspro wordt opgevangen door de wondermooie Olivia Vansteen en haar dichter-vriend Jupiter. Julie belandt al snel in een gesticht en later in een jeugdgevangenis, trekt als vijftienjarige naar Japan om daar in een kooi op het erepodium van een nachtclub te verzeilen en in alle stilte het beste van zichzelf te geven. Alle ogen op haar gericht, het soort aandacht dat eenzaamheid verdrijft.

Geen betere reden voor een afspraak in de Kruidtuin van Brussel en een gesprek over rare mensen, ezels en explosieve holen, graffitikunstenaars, identiteiten, chaos en orde, mannen en natuurlijk Pepsi Max.

We beginnen graag met een citaat: ‘Julie was eigenlijk een onhandelbaar kreng, maar wij kicken daar nogal op.’ Ook in je ander werk komt bijna geen normaal personage voor. Vanwaar jouw interesse in krengen en vreemde figuren?

Ik heb nu nochtans geprobeerd om het realistischer te houden…

Een voorbeeld dan: Greta, de zevenduizendachttienjarige schoonmaakster van de familie Smit-Ongena?

Er zijn toch mensen, bijvoorbeeld in je hoofd, van wie je niet weet hoe oud ze zijn?
Die lopen voorbij, als een soort achtergronddecor, er komen schimmen voorbij van mensen die bestaan, en eeuwig bestaan lijken te hebben. Ze doorsnijden levens, zijn altijd aanwezig en hebben geen echte leeftijd. Dat kan net zo goed een kantoorklerk van vijfentwintig jaar zijn. Greta wordt gedurende het boek niet ouder, ze is eigenlijk helemaal versteend, verstard tot een klomp die alle ervaringen van de wereldgeschiedenis in zich heeft opgeslorpt. Van daaruit kan ze projecteren naar de toekomst, zoals Cassandra kan ze zien wat er gaat gebeuren.
Maar je vroeg iets over abnormale mensen?

Zoals de schildpad die een kopje suiker komt halen bij haar zusje, twee straten verderop?

Zo raar is dat niet. De werkelijkheid is veel meer dan ‘gewoon’ een tafel. Ik neem een realistische situatie en plooi die open. Alsof overal een camera in zit. Als je een camera in een tafel zou plaatsen, krijg je toch een perspectief dat iets tot leven wekt? Dat is eigenlijk een vrij filmische techniek.

Zoals de kogel die door de stad vliegt en waarop ook een cameraatje bevestigd is? Die kogel die na een pauze een tweede slachtoffer maakt.

Kogels moeten soms rusten. Misschien zijn er op de hele wereld maar vijf kogels. Die zijn zeer ijverig en doen hun best in allerlei verschillende tijdslagen die zo gemonteerd zijn dat het wel klopt.

Het gekke is dat die kogel eigenlijk realistischer overkomt dan Agent Rik, die achter de kogel aanrent.

Ja, dat is het. Het zogezegd fictionele is veel realistischer dan het dagdagelijkse. Die zogenaamd abnormale mensen zijn eigenlijk redelijk doorsnee. Sommige zijn zelfs clichés: de rocker die zijn vrouw tot moes klopt, of Julie die van het ene ongeluk in het andere valt: de belachelijke tragiek van schoonheid.

Je spreekt daar over realiteit en verbeelding. Die tweedeling komt ook ter sprake op het moment dat Babs haar eerste schooldagen beleeft, en ze tot haar afgrijzen vaststelt dat ze haar identiteit als een jas moet afleggen om in een soort niemand te veranderen.

Als baby dacht ik: oké, ik ben God. Dat is dan een autobiografisch element. (lacht) Alle mogelijkheden in je hebben, alles doorzien, alles weten. Het is gewoon een kwestie van alles even op te schrijven. Dat wordt natuurlijk afgekalfd, maar het komt eropaan om invloeden op te doen en zelf te selecteren. Wat veel gebeurt, is dat karakters helemaal afglijden of uitgehold worden door in een maatschappij terecht te komen en daar alles los te laten. Zo wek je volgens mij heel veel angsten op. Die gewone maatschappij bestaat uit uitgeholde personen die zo sterk op elkaar moeten leunen dat, als er een vreemd element binnendringt, het hele systeem in duigen valt. Dan is er paniek: wat moeten we nu nog geloven? Wat is de echte waarheid?

In haar Boek vol Wijsheid promoot Babs eigenlijk de verbeelding, ze voelt zich echt tekortgedaan op die school. Maar op een bepaald moment – en dat vonden we heel frappant – wordt de vraag gesteld: ‘brengt orde gemoedsrust?’. Die vraag staat in een schril contrast met het woord ‘kakafonie’ dat Babs op de rug van haar vriendje, de Koreaanse adoptiejongen Kim, tekent. Is dat symbolisch? Heeft verbeelding kakafonie nodig? Of is orde een even grote vereiste?

Ja en nee, ik denk dat het allebei nodig is. Vanuit de totale chaos omhoog kruipen is extreem moeilijk. Ik denk dat je sowieso een set persoonlijke regels nodig hebt of één waarheid, dé Waarheid, een eigen soort bijbel. Er is gewoon nood aan een bijbel, dat is wel duidelijk. Waarom? Om die als leidraad te gebruiken, of juist tegen te spreken. In fictie heb je gewoon extremen nodig, en in het echte leven ook, denk ik. (lacht)
Het loopt dan niet goed af, maar dat is niet erg, want er moet altijd een motor zijn, een soort transformatie. Je kunt vragen: wat is er autobiografisch en wat niet? Er zijn altijd ervaringen die je ergens opschrijft, en dat is dan helemaal niet gericht op details als ‘daar drink ik een glas water’, of ‘op dat moment had ik dat lief’, maar juist op het moment waarop je ervaringen om kan buigen en om kan vormen, en dat kunst of literatuur verder kunnen gaan. Er is nood aan vernieuwing.
Dat autobiografisch geschrijf dat slechts één dimensie weergeeft, dat gewoon de directe gevoelens, de stoelgang of de bedavonturen van weet-ik-veel-wie weergeeft, goed, dat lees ik wel graag op de wc, maar op mij heeft dat geen transformatieve kracht. Dat valt onmiddellijk plat op z’n gezicht, dan is het weg. In dit boek vind ikzelf dat het einde het begin is, omdat het daar van start gaat in een hiernamaals.

Er zijn meer bepalende figuren in je boek. Naast de wij, die niet echt ingrijpen, en de tulp die Babs de houvast en orde aanreikt die ze nodig heeft om haar Boek vol Wijsheid te schrijven, heb je de fascinerende S., die tegelijkertijd de graffitikunstenaar is die de boodschap ‘Julie uit u’ achterlaat, die de stichter is van de Sterfelijken, een groepering die zich keert tegen de overouderdom en de groeiende onsterfelijkheid, en in Nepal de natte aars van een ezel op wil blazen als terroristische daad, en ten slotte ook de schutter is die de ene kogel afvuurt die zowel Michael – Julies vriend – als Ruben – Babs vriend – treft.
Die S. die zo vaak voor keerpunten zorgt, ben jij dat? Is het de S. van Schrijver? De schrijver die effectief in staat is haar personages een bepaalde richting in te duwen?

Dat vind ik een goede opmerking… Ja, je moet altijd het evenwicht zoeken tussen aan- en afwezigheid. Je kunt als schrijver niet helemaal in het niets verdwijnen, je moet je tegenover je personages nederig en slaafs opstellen om ze helemaal te volgen. Dat vind ik het moeilijke aan het schrijven, als je denkt: ‘dit is nu mijn plan, structuur, stramien’ en dat dat plan omgegooid wordt door de personages die het een andere kant op stuwen. Inderdaad, ergens zit er een hand van de schrijver achter die gaat frutselen en de touwtjes weer naar zich toehaalt en zegt: ‘nu doen we iets anders’. Dat is het ontplofbare van de werkelijkheid. De werkelijkheid vind ik juist zo interessant omdat je haar kan opblazen en injecteren met iets, waardoor er meer komt.

Er zijn ook andere referenties aan het schrijverschap. Op pagina’s 136-138 staat telkens maar 1 woord (GEEN/ GEDULD/ HEEFT). Het gaat daar over Babs en haar Boek vol Wijsheid: ze heeft tal van ideeën, maar schrijft ze niet op omdat ze niet het geduld heeft om ze leesbaar te maken. Is dat een soort reflectie van jouw manier van schrijven?

Nee, dat is de gefrustreerde schrijver, of de slechte schrijver. Eigenlijk iedereen die zich ingesteld heeft op de gedachte ‘ik heb heel interessante ideeën en vroeger op school heb ik echt wel heel goeie dingen geschreven, en nu ik 50 ben en niet meer weet wat ik moet doen, mijn kinderen zijn het huis uit, misschien moet ik maar eens wat gaan schrijven’ en dan tot de vaststelling komen dat vijf seconden concentratie om het ultieme op papier te knallen niet werkt. Ze merken dan dat ze het geduld niet hebben om het te doen. Volgens mij is schrijven ook gewoon de wil om het te doen, om ermee bezig te zijn.

In je interview met Joël de Ceulaer in de Knack Boekenspecial van 5 april jl. zeg je dat je echt móet schrijven, dat het een echte noodzaak is…

Ja, dat is god die mij dwingt. Ik word onbehaaglijk bij het idee dat ik niks zou maken.

De moeder van Babs, Katrien Ongena, komt in het eerste hoofdstuk over als de perfecte vrouw, de perfecte moeder, maar haar is niet echt een gelukkig leven beschoren.

Ja, het begin heeft eigenlijk de sfeer van ‘wat een paradijs’ en ‘wat een verrukking in het bestaan’, zo overdreven dat het gedoemd is te mislukken, dat er een twijfel binnensluipt: kan dit wel volgehouden worden? Kan dit zo verder?
Katrien Ongena faalt omdat ze enerzijds niet durft te rouwen, omdat ze niet durft te zeggen: kijk, ik heb dit en dat verloren en nu sta ik eigenlijk nergens. Als dat rouwen tegengehouden wordt, vormt dat een enorme blokkade, dan kan er niets gebeuren, en dan is verzuipen in een badkuip nog wel een goede optie.

Het vreemde is dat Babs in het begin nog wordt geportretteerd als een bijna buitenaards perfect kind, maar ze heeft niet de motivatie om haar moeder vooruit te helpen, terwijl je van een perfect kind verwacht dat het respect heeft voor haar ouders, en meer van die geboden?

Babs promoot eigenlijk een soort hyperindividualisme, ze bouwt zichzelf uit, maakt vertakkingen, vergroot die en houdt ze in stand; ze blikt niet terug in de zin van: ik moet mijn voorvaderen helpen. Dat zit wel sterk in het thema van de terugblik of de vooruitblik: ze weigert verantwoordelijkheid op te nemen voor een verleden dat eigenlijk niet van haar is. Dat is ook het implosieve en incestueuze van families: kinderen die altijd plichten hebben tegenover de ouders; dat is wat Babs veracht.

Babs is meer iemand waar anderen in bewondering naar kunnen kijken, maar die eigenlijk geheel op zichzelf staat, ze heeft niemand nodig. Want vanaf het moment dat ze iemand nodig heeft, wordt ze niemand, of zoals iedereen. Hooguit trekt ze veel met haar zusje Laura op, die haar ook na haar dood blijft bezoeken. Dat is ook een bijzonder personage: dood en springlevend.

Laura had evengoed niet kunnen bestaan. Het is gewoon iemand die je altijd blijft achtervolgen, een soort eeuwige begeleider. En of die nu dood of levend is, dat maakt niet veel uit. Ik vind het ook vreemd dat de dood een breuklijn zou zijn. Dat is zo cynisch gegroeid: dit is nu het grote eindpunt. Ik vind het wel redelijk spannend om te weten dat er nog een dood komt! Geweldig! Ik kijk daar zelf wel naar uit, omdat ik weet dat er dan nog heel veel komt, of: dan komt het echt.

En bij jou is de dood niet de situatie die een tien op je universele pijnschaal verdient? ‘Nul is een massage, bij tien worden oogbollen en geslacht simultaan door zwavelzuur traag weggevreten terwijl vijftien heksachtige, harige vrouwen met rietjes door de huid proberen te prikken om de organen uit de zak van het lichaam te zuigen op de maten van luide countrymuziek’?

Dat kan de dood wel zijn, maar je moet de dood verdienen. Het lijkt me eigenlijk wel kicken… (gniffelt)

Als toeschouwer misschien…

De Coster neemt een strategische slok thee en zwijgt. Wij nemen de draad weer op bij geld, roem en alwetendheid. Er wordt in Eeuwige roem veel en nadrukkelijk Pepsi Max gedronken (‘Don’t worry, there’s no sugar’). Hoeveel heeft Pepsi je betaald voor deze reclame?

Die gaan mij levenslang Pepsi Max geven. Ik ga dat intraveneus toegediend krijgen.
Het is een godendrank, moderne nectar! De motor van mijn bestaan, eigenlijk. Coca-Cola light is gewoon onnozel. Vooral die met die citroensmaak. Geen goed idee.

Het boek lijkt volledig te worden verteld door de ‘wij’. Allerlei mysterieuze personages, misschien geen personen, die overal bij lijken te kunnen zijn, maar dat toch niet doen. In het begin krijg je het idee dat die ‘wij’ absoluut en alwetend zijn, maar dat brokkelt stilaan af, er vallen bewust gaten. De ‘wij’ zeggen op welbepaalde momenten: hier volgen we niet. Waarom?

Dat heeft te maken met het cliché van de alwetende verteller uit vorige eeuwen, de verteller die alles gaat poneren en beweren, een soort Grieks koor dat commentaar levert. Er zit nu een lichte vorm van ironie in misschien, het zijn een soort camera’s die alles kunnen registreren, maar soms uitgeschakeld worden en die selectief zijn in hun alwetendheid. Alles wordt nu geregistreerd: de CIA weet dat wij nu hier zitten en wat wij over een suikerklontje hebben gezegd. De vraag is: is dat belangrijke informatie? Zijn wij nu een terroristische aanslag aan het voorbereiden of zijn wij gewoon over letteren bezig?

Ter bevestiging van dat laatste, en na het spotten van camera’s, microfoons en bizar onopvallende lui met zonnebrillen en gaten in hun krant, besluiten we kortstondig alle aandacht van Staatsveiligheid af te leiden.

Het valt ons op dat de meeste mannen in dit boek niet bepaald sympathiek zijn. Ruben, Babs’ geliefde en leider van de Sterfelijken, is net als Michael, Julies geliefde en populair rockmuzikant, iemand met losse handjes. Julies ‘vader’ verlaat haar, een man die ze ontmoet tijdens een van haar vele nachtbraakpartijen zorgt ervoor dat ze in Japan in de prostitutie terechtkomt.

Nu moet ik zo’n statement maken, als ‘alle mannen zijn slecht’, maar misschien heb je ook opgemerkt dat de vrouwen in dit boek gecensureerd worden, of zichzelf censureren. Ook zij zijn bedriegsters. Julie is eigenlijk een grotere bedriegster dan de rocker Michael, maar ze zegt dat gewoon niet. Ze heeft nogal de neiging alles te projecteren, en de prenten die op welbepaalde plaatsen voorkomen en die sterk mannelijk zijn, gaan dat tegen. Ik heb juist de clichés van vrouwen zo dik aangezet, om te tonen hoe idioot en belachelijk dat zelfbeklag van vrouwen is: ‘oh, ik word mishandeld, help mij, ik ben een weerloze vrouw’. Ik geloof daar helemaal niet in.
Die clichés van de mannelijke structuur van de maatschappij, vrouwen vinden daar uiteindelijk wel hun weg in, of ze kunnen zich daar heel gemakkelijk in bewegen, omdat ze aan van alles kunnen ontsnappen. Ik geloof ook helemaal niet in de tweedeling van mannen zijn zus en vrouwen zijn zo. Ik ken mijn eigen mannelijkheid of vrouwelijkheid ook niet. Daarom ook de verglijdende seksuele geaardheid in dit boek. Wie is er hetero? Bij vrouwen is het totaal onduidelijk. Alle vrouwen zijn bi, op z’n minst. Dan kan je je wel afvragen wat het mannelijke of het vrouwelijke element is, maar alles loopt door elkaar. 

Maar tegelijkertijd lijkt het alsof je dat bij mannen wel expliciteert, en het bij vrouwen aan de lezer overlaat…

Op sommige momenten wordt dat, hoop ik, toch wel onderuitgehaald. Als Julie bijvoorbeeld een huurmoordenaar inhuurt, dat zijn van die slinkse smerige technieken die vrouwen eigen zijn. Wat ik dan wel een rol heb laten spelen, is het feit dat het boek zogezegd door een vrouw geschreven is, zo zal het dan ook worden gelezen. Daar ben ik dan van uitgegaan, om die vrouwen zogezegd op te hemelen. Een slimme lezer zal dat doorzien en zeggen: ‘Wacht even, dat klopt niet.’

De personages die het meest aan zelfbeklag doen, zijn gek genoeg Katrien Ongena en de moeder van Greta, die Greta een hele nacht wakker houdt om zichzelf en haar eenzaamheid te beklagen, en niet Julie en Babs, die eigenlijk veel meer beklagenswaardige dingen meemaken. Zij lijken een soort apathie te bezitten tegenover die gebeurtenissen. Het lijkt of ze te beklagen zijn, maar tegelijkertijd zetten ze zich er heel snel over.

Ik vind zelfbeklag één van de meest walgelijke dingen, als dat gerekt wordt in de tijd. Een rouwproces is voor mij gewoon: ‘haren afscheren’ en ‘kleren kapotscheuren’. Zo hoort dat. En niet een soort sluimerende rouw die rottigheid met zich meebrengt en mensen totaal aantast in hun hele doen en denken. Dat leidt tot anomalieën, ook op maatschappelijk vlak: een soort uitgestelde rouw, het niet kunnen omgaan met een bepaald verleden. Een wonde moet helemaal worden blootgelegd, opdat die kan ademen en helen.
Je moet niet heel voorzichtig dingen aanbrengen. Ik geloof daar niet in. Zelfbeklag is ook weer zo’n vorm van implosie, een houvast zoeken en eigenlijk terugkeren naar een toestand van misère, van zinken tot de bodem van de oceaan.

Je geeft ergens een soort schets van de samenleving: ‘Voor de eerste keer had Julie het gevoel dat ze iets begreep van het land en zijn bewoners; de bange mensen die als kameleons wegschieten voor haar voeten, de oude mensen met hun harten van gesponnen suiker en hun monden vol valse tanden, de eerbare burgers die rondlopen alsof ze hun hart onder de ene arm, de afscheidsbrief voor hun geliefde onder de andere arm en een explosievengordel op hun buik dragen; zo triestig lijken ze, zo ernstig. Levens slepend als een eeuwige motregen.’
Vind je het belangrijk zo’n beeld mee te geven? De doffe wereld? Of is het meer het cliché van iemand die door een verblijf in Nepal zichzelf en de wereld opeens helder ziet?

Ach, die zelfkennis… Julie gaat wel naar Nepal, maar hangt gewoon in hotels, ze zoekt een goeroe die ook niet veel voorstelt. Nee, zo’n beschrijving van een land vind ik wel belangrijk. Het is meer dan een sfeer. Een algemene mindset van een maatschappij, het slepende, het voortgaan, niet tegen beter weten in, maar heel passief, in een soort amoebetoestand. En als er dan in geprikt of gepord wordt, dan beweegt dat wel, maar verder gebeurt er weinig…

Is dat dan een pleidooi voor de verbeelding?

Verbeelding aan de macht: ik vind dat zo vreselijk klinken, jakkes. Ik denk nooit: ik ga eens even lekker liggen fantaseren en opgaan in mijn droompjes. Dan word je helemaal psychotisch! Je kan niet de hele dag drugs gebruiken en besluiten: oké, nu zit ik in de verbeelding. Ik vind dat literatuur idealiter betekent: een denkbeeldige steen in een echte vijver gooien en er dan voor zorgen dat er iets beweegt in die vijver, dat er iets gebeurt. Dus ja, mijn boek is wel een pleidooi voor de juiste verbeelding.

Wat dan volgt is ruis, slechts voor enkele oren bestemd. Iets over (de)hydratatie en vloeistoffen, Pepsi Max, roestige binnenkanten, slijmen, en Pepsi Max. Later die avond worden we er door de personages Michael/Ruben en Julie/Babs mee om onze oren geslagen. Een explosief goedje, die eeuwige roem vermengd met Pepsi.

- Balk -

Patrick Bassant
Kurt Snoekx

7 april 2006 | Botanique, Brussel

Twee weken geleden plaatste Literairnederland.nl een voorpublicatie uit Eeuwige roem: klik hier.

Boeken van Saskia de Coster:
Eeuwige roem. Prometheus, Amsterdam, 2006.
Jeuk. Bert Bakker, Amsterdam, 2004.
Vrije val. Bert Bakker, Amsterdam, 2002.

Foto Saskia de Coster: Rob Stevens

Dat moet een beetje de leidende gedachte zijn geweest, dit recht op beknoptheid bij alles wat het internet te bieden heeft over deze grote schrijver. Neem Literair Nederland, (hand in eigen boezem):

'Wordt geboren in Amsterdam, verhuist op zijn tiende naar Den Haag.
Studeert rechten in Leiden, wordt in 1913 advocaat. Hij begint op een groot advocatenkantoor in Rotterdam (zie Karakter).
Debuteert in 1916 als dichter met de bundel Paddestoelen, onder het pseudoniem Ton Ven.
Debuteert in 1919 als prozaschrijver met zijn eerste bundel Fantastische Vertellingen.
Hij vestigt zijn naam met de korte romans Blokken, Knorrende beesten en Bint.
Zijn meest populaire werk is Karakter. In de Fantastische Vertellingen is er sprake van invloed van E.A. Poe.
In zijn latere werk wordt zijn proza gekenmerkt door korte zinnen en een bijtende stijl. Een grote rol spelen 'de stad' en zijn architectuur. Hij wordt beschouwd als een van de grootste vertegenwoordigers van de nieuwe zakelijkheid.'

Zo, kort door de bocht. Maar wie is Bordewijk? Elly Kamp schrijft een biografie, meldt het Biografie Bulletin. Van Literair Nederland, ter compensatie een lezerservaring:

In het boekje Arenlezing uit de korenharp (Bezige Bij, 1955) worden verhaaltjes uit de twee delen de Korenharp gebloemleesd die daarvoor verschenen. Hieruit: Visioen van het Hiernamaals:

‘De lucht is van leem, het licht is van mist, het gegalvaniseerd viaduct staat zo frêle, ontstoffelijkt, zo onbereikbaar.
Daar dendert het hart van de nacht van een stalen ritmiek, zoals ’t hart van het mensenkind dendert van bloed, tikke-tik, tikke-tik.
Nu janken de remmen als honden die ’t wiel overrijdt en de trein stopt nog juist waar de ijzerconstructie zich oplost in niets. Een staaltrap van spinrag met duizenden spijlen schiet weg in een prinselijke boog van ’t perron naar omhoog, – en omlaag.
En met een ontzettende lenigheid, borstelbehaard, komen langs deze treden de zware primaten en superprimaten getuimeld, de spieren gevoelig, gehoorzaam, de sprongen geluidloos, versmadend de ijzeren draad van de leuning, zij zwarten elastisch bekussend met vlees en met vet en de kuitspieren ballen van balpootkasten, de borstvlakten kussens van kussenkasten, zij zwarten alom met de stekels van ’t haarkleed begroeid.
En daarna, met onzekere gang, met het blinde getast van een hand, wankelmoedig en steunende wrak op de ijzige draad schuiven mensen ja mensen dan, menslijke wezens in onbeschermd naakt naar omlaag, en ’t gedierte achterna. In de trein aan het zenit onzichtbaar geworden in de damp klopt een klein organisme, een laatst mechanisme nog voort, tikke-tik, tikke-tik en de laatste lantaarn wordt beblust.
In een kudde bijeen staan op ’t stevige platvorm van zwart nu de beesten en mensen alleen, de trein die is heen, en dan valt er een nacht.’

Een visionair, deze schrijver, een dichter bovendien, in proza. Kan Vestdijk – een groot Bordewijk lezer – het verhaal hebben gelezen voordat hij De kellner en de levenden schreef? Het werk van Bordewijk is zo redeloos vol van een ‘instrumentarium van grillen’ (Vestdijk) dat het onmogelijk is je te vervelen. Alleen wachten we al zo lang met smart op de biografie…

En tot die tijd staat er een heel mooi verhaal van zijn weduwe Jo. Bordewijk-Roepman in het boekje Over F. Bordewijk, een karakteristiek van zijn schrijversarbeid door Pierre H. Dubois aangevuld met een levensschets en een beknopte bibliografie van Dubois.

Een Bibliografie in sterkste titels, met wat overlap hier en daar.

* Fantastische vertellingen I (1919)
* Fantastische vertellingen II (1923)
* Fantastische vertellingen III (1924)
* Blokken (1931)
* Knorrende beesten (1933)
* Bint, Roman van een zender (1934)
* Rood paleis. Ondergang van een eeuw (1936)
* De wingerdrank (1937)
* Keizerrijk (1937)
* Karakter (1938)
* De korenharp (1940)
* Het gele huis (met o.a. A.H. Mulder, H. van Eyk, J. Last) (1940)
* Appollyon (1941)
* Veuve Vesuvius (1946)
* Bij gaslicht (verhalen) (1947)
* Noorderlicht (1948)
* Het eiberschild (verhalen) (1949)
* Nachtelijk paardengetrappel (bloemlezing) (1949) (oei, dat is een goed verhaal, het titelverhaal!) * Vertellingen van generzijds (verhalen) (1950)
* Studiën in volkstructuur (verhalen) (1951)
* De doopvont (1952)
* Onderweg naar de Beacons (verhalen) (1955)
* Arenlezing uit De korenharp (bloemlezing) (1955)
* Halte Noordstad (1956)
* Tien verhalen (1956)
* De aktentas (verhalen) (1958)
* De zigeuners (verhalen) (1959)
* Centrum van stilte (verhalen) (1960)
* Tijding van ver (1961)
* Lente (verhalen) (1964)
* Het Keizerrijk (1965)
* Dreverhaven en Katadreuffe (novelle geschreven in 1928, voor het eerst uitgegeven in 1981 door P.H. Dubois)
* Kelders en paleizen (door P.H. Dubois) (1982)
* De fruitkar (met inleiding van W.F. Hermans) (1984)
* Huis te huur. Elf surrealistische verhalen (1999)

De voeten van Abdullah wordt genomineerd voor de NPS-Cultuurprijs, de ECI-prijs voor schrijvers van Nu, de Vlaamse Groene waterman Prijs en een Gouden Uil. Wat deze prijzen betreft, blijft het bij nominatie, maar Bouazza sleept wél de E. du Perronprijs 1997 in de wacht. En zijn debuutbundel behoudt maandenlang een plaats in de top 10 van bestverkochte boeken. De voeten van Abdullah speelt zich vooral af in een oude Arabische plattelandsgemeenschap, bevolkt door djinns en geteisterd door geheimzinnige sterfgevallen, vliegenzwermen en tenslotte een verwoestende vuurzee. Ook in seksueel opzicht is het een broeierige samenleving, waarin plaats is voor misbruik, incest en bestialiteit.

In zijn tweede boek, de novelle Momo, toont Hafid Bouazza wederom zijn grote taalgevoeligheid, waarnemingvermogen en stilistisch kunnen. Het wachten is, zo menen meerdere critici vervolgens, op een groter prozawerk. Dat verschijnt in 2001, in de vorm van de extreem barokke roman Salomon. Dit boek wordt wisselend ontvangen: het is een bevestiging van Bouazza’s meesterschap volgens de één, en een onsamenhangende beeld- en taalontsporing volgens de ander. Beide meningen komen mooi samen in een recensie van Thomas Blondeau. Twee jaar later verschijnt de roman waar Bouazza écht mee doorbreekt: Paravion en datzelfde jaar ontvangt hij de Amsterdamprijs voor de kunsten, voor zjin gehele oeuvre. Een jaar later wordt Paravion bekroond met de Gouden Uil.

Bouazza besteedt niet ál zijn tijd aan het schrijven van proza, maar wijdt zich ook aan toneelwerk en het samenstellen van poëziebloemlezingen. Tel daar nog het essay bij op dat hij schreef voor de boekenweek van 2001, de bundel over klassieke muziek geschreven voor de boekenweek van dit jaar en we komen tot de volgende bibliografie:

De voeten van Abdullah (verhalen, Arena 1996)
Momo (novelle, Prometheus 1998)
Apollien (toneelstuk, Prometheus 1998)
Schoon in elk oog is wat het bemint: De mooiste klassieke Arabische liefdesgedichten (bloemlezing, Bert Bakker 2000)
Beer in bontjas (boekenweekessay, CPNB 2001)
De slachting in Parijs (bewerking van het toneelstuk van Christopher Marlowe, Prometheus 2001)
Salomon (roman, Prometheus 2001)
Rond voor rond of als een pikhouweel (bloemlezing, Prometheus 2002)
Othello (bewerking van het toneelstuk van William Shakespeare, Prometheus 2003)
Het monster met de twee ruggen (operatekst, met muziek van David Dramm, 2003)
Paravion (roman, Prometheus, 2003)
Het temmen van de feeks (bewerking van het toneelstuk van William Shakespeare, Prometheus, 2005)
Schoon in elk oog is wat het bemint : Arabische liefdesgedichten (bloemlezing, Prometheus, 2005)
De zon kussen op dit nachtuur (bloemlezing van de poezie van ibn al – Mu'tazz , Prometheus 2005)
De vierde gongslag (Schrijvers en klassieke muziek, 521, 2005)

Ook schreef Bouazza de inleiding voor De geur van ieder najaar, een bloemlezing herfstgedichten die verscheen bij Uitgeverij 521. In september 2002 trad hij eenmalig op als samenstellend gastredacteur van het literaire tijdschrift Optima (jaargang 20, nummer 2).

 ‘Rond mijn vijftiende. Ik zocht het woord ‘vleer’ op in de Van Dale. Las: “Hoe, tegen den orkaan, op nauwbewogen vleer, de blanke stormmeeuw streeft.” Een regel van Geerten Gossaert. Dat vond ik zo'n prachtig beeld dat meteen naar de bibliotheek ben gehold om al zijn gedichten te lezen. Later, toen ik Arabisch ging studeren en schelmenverhalen begon te vertalen uit de tiende eeuw, ontdekte ik het WNT. Ontdekte woorden als ‘grimmelend’ licht, licht waarop stof dwarrelt. Of ‘morselen’: eten terwijl er kruimels van vallen.’

Voor het bovenstaande is gebruik gemaakt van de website van :
Mats Beek

Foto: Thom Hofmann

Er zijn schrijvers die je bewondert vanwege de stijl, er zijn schrijvers die je bewondert vanwege de toon en er zijn schrijvers die je bewondert vanwege de inhoud van hun boeken. In sommige gevallen geldt die bewondering al deze aspecten. Bij Nestor van L.H. Wiener kun je alleen maar verwonderd toekijken. Hij mengt autobiografie en fictie door elkaar, treedt als schrijver naar voren in de roman, maar creëert ook een schrijvend alter-ego Van Gigh, zodat je altijd op je hoede moet blijven als lezer.
De roman is meerlagig. Het begin is verhalend. Een (autobiografisch, maar dat is lastig vast te stellen in deze roman) verhaal over de jeugd van Ezra Berger die een uil vangt. Na enkele bladzijden wordt die prachtige openingsscène ruw verstoord door andere verhaallijnen, onder meer door brieven aan Xandra Schutte, toen nog werkzaam bij Vrij Nederland. De auteur wisselt plotseling van toon en dat is een fascinerende leeservaring. De roman kreeg terecht de F. Bordewijk-prijs. Uit het juryrapport: "De schrijver L.H. Wiener treedt ook op in Nestor, namelijk als de verteller die over Van Gigch schrijft. Zo zijn er dus drie figuren: Wiener schrijft over Van Gigch, die op zijn beurt over Ezra schrijft. Er zit dan ook veel diepgang in deze roman. Ontroerende passages worden afgewisseld met bijtend cynisme, verhalen worden gelardeerd met brieven en essays. Een uiterst verzorgde vorm en stijl gaan hier hand in hand met een doorleefd verhaal, en dat beantwoordt aan het credo van Van Gigch: ‘Het enige waar het in de literatuur om gaat is de stijl en de authenticiteit.' Wat er stáát is waar, althans als het er goed staat, en níét waar als het er slecht staat.’ Volgens de jury van de Jan Campert-stichting is alles wat er in dit boek staat wáár, omdat het dankzij de stijl de indruk geeft van een volkomen authenticiteit."
Twee weken geleden verscheen het vervolg op de prijswinnende roman, De verering van Quirina T. Afgaande op de eerste recensies is het wederom een prachtig boek.
Het succes is L.H. Wiener niet echt komen aanwaaien, want meer dan dertig jaar gold hij als een 'Geheimtip' voor de echte kenners van literatuur. Dat is mooi, maar een schrijver wil vooral gelezen worden. Je moet over een ongelooflijk doorzetingsvermopgen beschikken om door te blijven gaan terwijl de verkoopcijfers toch enigszins tegenvallen. Wiener had een vaste schare fans, die zijn verhalen altijd kocht, maar de doorbraak naar het grote publiek kwam pas met Nestor.
Wie begint met die roman en dan terugwaarts leest in het oeuvre van Wiener, en dat is goed mogelijk nu zijn verhalen herdrukt zijn, ontdekt bovendien iets extra's: veel verhalen verwijzen naar elkaar. Elementen in het ene verhaal duiken weer op in een ander. Zelfs personages, al dan niet uit het echte leven, komen terug. Dat maakt de ontdekkingsreis door het gehele werk, ook als die in a-chronologische volgorde gebeurd tot een literair spannend avontuur.

Seizoenarbeid (1967)
Zwarte vrijdag (1967)
Duivels jagen (1968)
Man met ervaring (1973)
Bomen die te mooi zijn moeten worden omgezaagd (1980)
Misantropie voor gevorderden (1983)
Naamloze meisjes (1984)
Wegens mensenkennis gesloten (1988)
Misantropenjaren (1990)
De langste adem (1993)
Ochtendwandeling (1996)
Niet aaien (1997)
Allemaal licht en warmte (1999)
Nestor (2003) (F. Bordewijk-prijs)
Een handdruk en een vuist (2003)
De verhalen 1 (2003)
De verhalen 2 (2004)
De verering van Quirina T. (2006)
Sites:

Veel optredens voor de VPRO-radio vind je hier

Het complete juryrapport van de Bordewijk-prijs alsmede het dankwoord van Wiener vind je hier

CP

Menno Wigman wordt gezien als een exponent van de jonge, nieuw romantiek. Beïnvloed door de  decadente dichters van het fin de siècle zijn zijn gedichten  doorspekt met melancholie, muziek en liefde. Niet alleen de kritiek is zeer enthousiast over de kwaliteiten van Wigman, ook mededichters laten zich regelmatig zeer  positief over hem uit. Zo noemde Ingmar Heytze Wigman in Passionate 'de beste dichter van onze generatie' en Komrij nam in de 2004-editie van zijn bloemlezing uit de Nederlandse poëzie zeven gedichten van Menno Wigman op.

Over het algemeen prijst men zijn dichttechniek en zijn grote kennis van zaken. Arie van den Berg over het gedicht 'Onder de tandarts' (uit Zwart als kaviaar): 'Het ritme lijkt op de voet geteld, er is voortdurend een suggestie van rijm (maar een schema ontbreekt), de enjambementen zijn gedurfd maar onderbreken nergens de parlando toonzetting. Het eerste couplet eindigt in een fraaie aanzet tot een Homerische vergelijking die in de eerste regel na het wit al gesmoord wordt in het contrabeeld van het tandheelkundig werk. En dan zwijgen we nog over de inhoud. Dit is een superieur gedicht'.

Een bibliografie van het werk van Wigman, zijn eigen bundels en vertalingen is hier te vinden. 

Bron: www.kb.nl/dichters
De tekening van Wigman is van Siegfried Woldhek en overgenomen van diens site

Donderdag 2 maart is Menno Wigman te gast in
VADEM, een initiatief van de jonge dichters
Jan-Willem Anker, Tsead Bruinja en Thomas Möhlmann. In
wisselende rolverdeling nemen zij de presentatie en
uitvoering van de avonden voor hun rekening. VADEM wil
tegemoet komen aan de belangstelling voor goed
geïnformeerde en inhoudelijke gesprekken met
hedendaagse dichters. Locatie: Café De Doffer, Runstraat 12-14, Amsterdam
Aanvang: 20.00 uur
Toegang: gratis, maar uitsluitend na aanmelding op
info athenaeum.nl.
 

Ik vond het altijd enge trutten, maar dat is nu voorbij. (…) Ik heb veel gevoel voor ze gekregen, echt warm, sentimenteel gevoel. Wat een eigenwijze vrouwen, wat een leuke lui.
Over Betje Wolff en Aagje Deken, romanpersonages in Ter navolging, Trouw, interview door Iris Pronk, 2004

Net als Vincent [personage in Ter navolging, cp] was ’t Hart in Frankrijk vooral op zoek naar feitjes die zijn louche theorie over de dames konden staven. Waar of niet waar, dat deed er niet toe. Schitterend vindt hij het dan ook dat hij onder een nogal vreemde naam in het bibliotheeksysteem werd geregistreerd. “Ze keken in mijn paspoort toen ik me inschreef. Later zag ik dat ik als ’s Gravenhage Kees door het leven ging.” Bulderend: “prachtig toch, die mystificatie?”
Interview door Kirsten van Santen in de Leeuwarder Courant, 2004

Ik wil haar tekstschrijver ook zijn. Lach maar even hoor, dat mag, maar ik ben daar heel serieus in. Het is mystiek. Ik heb haar platen. De bewijzen liggen hier in huis. Corry kan niets zingen wat zij niet meent en voelt. Dat merk je als je naar haar luistert.
Over de voorliefde voor Corry Konings, interview door Arjan Peters in De Volkskrant, 1999.

De fotograaf staart verrukt naar vogelhuisjes, blijft daar even staan en raakt ons dus direct kwijt. ’t Hart wurmt zich tussen twee overvolle stellingen met allerhande doosjes en stapeltjes door en kijkt steeds gelukkiger. Hij wijst op allerlei voorwerpen: sleetjes, bladervegers, hooivorken, een gemuteerde schop. Nou? Is dit niet wat zijn gedicht beloofde? ‘Ik las het gedicht meer als een hellevaart naar een gewelf waar je niet meer uitkomt,’ zeg ik. ‘O,’ reageert ’t Hart. ‘Een hel? Vind je het hier een hel?’ ‘Nee, in dat gedicht, bedoel ik.’ ‘Ja als je zo begint.’
De auteur leidt een verbijsterde Jeroen Vullings en een fotograaf rond in de winkel van Auke Rauwerda, Vrij Nederland, 2000.

‘Als je een idee hebt en het is een goed idee dan moet je maar even doorschrijven, ook al deugen de zinnen nog niet. Op een dag heb ik al die schaamtes over slechte zinnen van me afgezet en schreef ik drie weken lang drie bladzijden per dag. Binnen die rotzooi bleek zich toen weldegelijk een verhaal te bevinden. Daarna maak ik pas een tweede versie en gaat alle troep eruit: klopt de toon, is het geouwehoer niet te dol?’
Interview door Christiaan Weijts in Mare, 2003.

Die terminologie is al verkeerd. De achttiende eeuw, wat is dat? Iedereen denkt aan de Verlichting, pruiken, Nederlanders die Frans praten. Het zijn allemaal clichés. In Vitrines staat het verhaal Rousseau met een parodie over het spreken over historische verschijnselen. Daar zegt men: de achttiende eeuw was een eeuw waarin men over de zeventiende eeuw nog even nasprak. Absurde zinnen. De achttiende eeuw is een constructie. In mijn werk komt dat voortdurend voor: de strijd tegen deze constructies. Ik ben ertegen!
Antwoord op de vraag: De fascinatie voor de achttiende eeuw heb je al heel lang. Tzum, 2004.

1988 – Vitrines
1989 – Land van genade
1990 – De neus van Pinokkio
1992 – Zwembad
1996 – Blauw Curaçao
1998 – Kinderen die leren lezen (poëzie)
1998 – Overlezen
1999 – De revue
2001 – Het mooiste leven… (over S.V. Heerenveen, real-lifedocumentaire)
2002 – De ziekte van de bewondering (essays)
2004 – Ter navolging
2005 – Grasbladen (redactie samen met Jacob Groot, vertaling van diverse auteurs van Walt Whitman – Leaves of Grass (1855)
2006 – De krokodil van Manhattan

Een interview met de auteur over zijn nieuwste boek is te beluisteren op de site van Opium, zondag 19 februari.

Citaat: 'Ik heb een voorliefde voor mensen die tegen de stroom ingaan. Ik houd van die romantiek, ben iemand van heldenverering en bedevaartsoorden.' (HP/De Tijd, 5-1-1996) 

Werk: Bavianehaar & Chipolatapudding (korte verhalen,1990 ); Tachtig (roman, 1996) Zelda – vertel me hoe te leven (novelle, 1996); Morgenster (roman, 2000). 
Reisavonturen en bedevaartstochten (reisverhalen, 2001) 

Bron: Schrijversnet

Van deze Vlaamse schrijver hebben we al een flinke tijd niets meer gehoord. Tijd om in kort bestek de balans op te maken van zijn werk tot nu toe, opdat we optimaal voorbereid zijn op de komst van zijn volgende boek.

Paul Mennes (1967) debuteerde met een knal in 1994. Zijn roman Tox (1994) was een zeer humoristisch beeld van de Lost Generation, de Generatie-X, de patatgeneratie of hoe de nihilistische pubers toen ook genoemd werden.
Hoofdpersoon Tox is een graatmager joch van 16 jaar dat zijn dagen vult met zappen, cocaïne snuiven, het schrijven van een zelfmoordhandleiding. ’s Avonds hangt hij rond in lugubere kroegen en ’s nachts heeft hij masochistische fantasieën over de Blonde Motorgod. De grote vijand van Tox en zijn vriend Orf is de Grote Vrolijke Supermarkt waar elk mens bezwijkt onder een perverse koopdrang.
Deze jongens zijn emotioneel afgestompt, tonen geen dadendrang, hebben een ronduit naar gevoel voor humor (bijvoorbeeld het vermalen van glassplinters door de coke) en natuurlijk loopt het niet goed af. Als Orf sterft aan een overdosis, is de reactie van Tox symptomatisch: de toedracht interesseert hem geen bal, verdriet toont hij niet. Hij accepteert het gewoon.
Het boek trok de aandacht omdat Mennes als een van de eersten een portret maakte van deze generatie, en vooral omdat hij een stuk beter schreef dan zijn Nederlandse collega’s als Giphart of Van Erkelens.
De personages zijn onvriendelijke nihilisten, maar de manier waarop Mennes ze toont, is erg grappig. Zo denkt Tox over zijn moeder: ‘Wat ik voor mijn draagster voel, voelen anderen voor hun afwasmachine: het is erg handig zo’n ding in huis te hebben, maar op den duur worden zelfs de paar minuten die je eraan spendeert te veel.’ Liever hangt hij in een disco, waar op monotone industrialmuziek geoefend wordt op de favoriete dans, de Waar Is Mijn Contactlens.

Een jaar later verscheen Soap. Qua stijl ligt dit boek in het verlengde van zijn voorganger. In dit boek wordt echter een beter uitgewerkt verhaal verteld, waarin Mennes de televisie een groeiende rol toebedeelt. Het verhaal is verteld als een soapserie, maar dan op de manier van de nineties: veel seks, veel moorden en af en toe de valse sentimenten die nu eenmaal inherent zijn aan een soap. De personages in het boek kunnen de realiteit alleen te vergelijken met wat men kent van soaps (die op hun beurt juist op die realiteit geënt zijn): ‘Het lijkt op wat op de mensen op de televisie voor elkaar schijnen te voelen.’ en ‘Het was anders dan hij zich had voorgesteld. Het was anders dan op de televisie.’

In 1997 verscheen Web, een bundel verhalen. Meer van hetzelfde, maar dusdanig goed en grappig dat dat in de verste verte niet negatief bedoeld is. Sterker nog, in korte verhalen heeft de lezer meer ademruimte, wat het lezen intenser maakt.

In 1999 verscheen in samenwerking met computerkunstenaar Eric Joris Kaufhaus, een schitterend uitgegeven boek dat zo groot is dat het niet in mijn boekenkast past. Kaufhaus is een bewerking van Dante’s Inferno. De hel is hier een warenhuis, en de tekst is een soort toneeltekst of filmscript. Joris heeft beeldcollages bij de tekst gemaakt, en het geheel is een geslaagde samenwerking tussen woord en beeld.

Mennes kwam in 2001 met een nieuwe roman, Poes Poes Poes. Hij was de patatgeneratie voorbij, en concentreert deze roman volledig op de hijgerige media. In een gehucht strijken twee rivaliserende cameraploegen neer omdat juist daar de naderende eclips totaal zal zijn. Het dorp raakt in rep in roer, en bereidt zich handenwrijvend voor op de komst van duizenden toeristen. In dit dorp heeft iedereen een klap van de molenwiek gehad. Het boek is nog steeds geschreven in Mennes’ snelle stijl, maar veel trager dan ouder werk. De dialogen zijn serieuzer, de beschrijvingen omvatten meer dan een tijdsbeeld van jongelui. Gelukkig valt er nog genoeg te lachen: ‘Als je de televisie, tijdschriften en boeken van tegenwoordig geloofde, zaten er achter elke struik twee dozijn pedofielen en minstens drie volleybalteams seriemoordenaars.’
Mennes thematiseert de mediatisering van de maatschappij, die steeds meer drijft op reclame (‘koopporno’) en hypes, en hij bekritiseert de macht van televisie en het journalistentuig.

Als we de ontwikkeling van Mennes volgen, kunnen we dus een volwassen boek verwachten dat echt iets te zeggen heeft over onze maatschappij. Mennes zoekt de actualiteit altijd op, maar schrijft steeds beter en intelligenter.
Me dunkt dat Mennes na 2001 genoeg heeft gezien om een belangrijk boek te schrijven. Zijn nieuwe roman, Kamermuziek geheten, staat op de website van zijn uitgever Nijgh & Van Ditmar aangekondigd voor 2004, maar ik heb het nog niet gezien. We wachten onrustig af…

Bibliografie:

Tox (1994) Nijgh & van Ditmar/Dedalus
Soap (1995) Nijgh & van Ditmar/Dedalus
Web (1997) Nijgh & van Ditmar
(alledrie samen uitgebracht onder de naam Toast)
Met Eric Joris: Kaufhaus (1999) Nijgh & van Ditmar
Poes Poes Poes (2001) Nijgh & van Ditmar

Patrick Bassant – Literair Vlaanderen

Ondanks alle natuurkundige werken die hij heeft gepubliceerd en ondanks een aantal ontdekkingen waaraan zijn naam verbonden bleef, verbleekte de reputatie van Lichtenberg na zijn dood vrij snel. Je moet wel een heel grote natuurwet ontrafelen wil je naam in het collectief geheugen voortleven. Noem mij tien namen van bekende natuurkundigen. Bereken daarna hoeveel beroemde schrijvers je kent.

Roem vergaarde Lichtenberg met een bijproduct van zijn academische werk, de door hem nooit uitgegeven kladboeken die hij van 1765 tot kort voor zijn dood in 1799 bijhield. Die boeken vormen een vat vol briljante observaties, ideeën en aforismen waarvan sommige, althans in Duitsland, spreekwoordelijk werden. Zoals deze: "Een boek is een spiegel; als een aap er in kijkt, kan er geen apostel uit naar buiten kijken."

Na zijn dood werd een selectie uit zijn kladboeken uitgegeven, waarna die uitgave de hele negentiende en twintigste eeuw na zou klinken. En zo werd de man die door Hegel uitdrukkelijk buiten het domein van de filosofie werd geplaatst de lieveling van filosofen als Schopenhauer, Nietzsche en Bertrand Russel. Het fragmentarische karakter van Lichtenbergs werk sloot een stuk beter aan bij de postmoderne twintigste eeuw dan de starre systeemdenkers die zijn tijdgenoten waren. Een bewonderaar als de nobelprijswinnende schrijver Elias Canetti maakte van die losse vorm zelfs een nieuw literair genre. In het voorwoord dat Cyrille Offermans schreef bij een recente Nederlandse vertaling van Lichtenbergs brieven citeert hij Canetti: "Dat hij (Lichtenberg) niets kan afronden, dat hij niets tot een eind brengt, is zijn en ons geluk; zo heeft hij het rijkste boek van de wereldliteratuur geschreven."

Her rijkste uit de wereldliteratuur zou ik niet durven zeggen (is het werk van Lichtenberg echt rijker dan dat van bijvoorbeeld Montaigne?), maar het bevat wel veel scherpzinnigheid, wijsheid en humor. Dat laatste is voor een achttiende eeuwse Duitser op zich al opmerkelijk.

Voor wie Lichtenberg niet in het originele Duits kan lezen is het helaas behelpen. In 1987 verscheen weliswaar een selectie uit de kladboeken, onder de titel Donderslagen op muziek, maar dat boek lijkt intussen te zijn opgelost. Jammer. We zijn dus nu aangewezen op de vertaalde brieven van Lichtenberg, die nu in de onvolprezen serie Privé-domein van De Arbeiderspers zijn verschenen. Een mooie selectie, waarin we Lichtenberg persoonlijker leren kennen dan in zijn kladboeken, maar niettemin jammer dat zijn belangrijkste werk intussen is zoekgeraakt. Hier althans. Frankrijk, Italië, Engeland, het boek is er moeiteloos te krijgen. Daarom ben ik ook voor de overbevolking van Nederland; hoe groter ons taalgebied, hoe vertaalder de wereldliteratuur.

Tot besluit dan maar wat voorbeelden, ook al doet een selectie van vier aforismen hem niet bepaald recht:

"Ik denk dat als iemand iets in de lucht wil bouwen, het beter kastelen dan kaartenhuizen kunnen zijn."

"Twijfel moet niet meer zijn dan waakzaamheid, anders kan hij gevaarlijk worden."

"Zo zegt men dat iemand een ambt bekleedt, terwijl hij door het ambt bekleed wordt."

"Scherpzinnigheid is een vergrootglas, humor een verkleinglas. Het laatste leidt niettemin naar het algemene."

Bart Koubaa (1968) studeerde film en fotografie aan de KASK en Arabisch aan de Universiteit Gent. Hij woonde in Wenen, Madrid, Jerez de la Frontera en Firenze. In 1988 won Koubaa met zijn band Ze Noiz de Humo’s Rockrally. Koubaa is fotograaf van beroep en werkt sinds 1998 met het dadaïstische gezelschap Walbers und Hanssen aan een film en zorgt tussen al het werk door voor kinderen in een schooltje in Gent. Vuur (2000), het debuut van Bart Koubaa, werd genomineerd voor de ECI-prijs en bekroond met de Vlaamse Debuutprijs. Onlangs verscheen zijn tweede roman, Lucht.
 
Vuur vertelt de geschiedenis van Kuda Bux, een Indische zigeuner die in 1935 een opmerkelijke daad stelde door zonder daar lichamelijke letsels aan over te houden een drie meter lange greppel met gloeiende kolen over te lopen, tot verbazing van de toenmalige parapsychologie. Jaren later krijgt de oude Kuda Bux de negatieven opgestuurd – die onmogelijke beelden blijken te bevatten – en slaat het noodlot toe:

[D]e negatieven ontwikkelen zichzelf en beginnen te smeulen, algauw worden de vlammen groter en staat het huis van de ongelukkige in lichterlaaie. Alleen zijn voeten worden teruggevonden, ongedeerd.
 
In wat volgt blikt de kleinzoon van Kuda Bux, die dezelfde naam draagt, terug op de jaren voor de vreemde dood van zijn opa. Beide mannen wonen in een woonwagenkamp met hun familie. Opa Bux vormt in positieve en negatieve zin de spil van het kamp. Uit zijn verhalen aan het vuur lijkt het leven van de kleine gemeenschap te ontstaan. Rond hem draaien alle bezigheden, bekommernissen, feesten en ergernissen. ‘Het was wel altijd wat met ons, maar je kunt niet zeggen dat er geen vuur in zat’, zegt de jonge Kuda. Op een bepaald moment vat hij het plan op om het kampleven neer te schrijven in een boek. Niet zomaar een boek:

Schrijf op: niet wij verzinnen het verhaal, het verhaal verzint ons. Punt. Het kan me niet schelen wat ik ermee bedoel, dat interesseert me eerlijk gezegd niet zo, als de woorden komen, komen de woorden, en als ze klinken, des te beter, als ze maar spreken zoals de handen rond het vuur, tegentijds of eigentijds en tijdelijk, dat is niet van wezenlijk belang, want het vuur zelf zullen ze nooit zijn, daarvoor hebben we nog een lange weg te gaan […]

Kuda schrijft over zijn grootvader en diens fascinatie voor het televisieprogramma Mens en dier, voor alcohol; hij schrijft over de bemoeizucht, het tirannieke gedrag; hij schrijft over zijn moeder en vader, tante wasmachine, over zijn liefde voor Zoë, over de stad, het nakende verdwijnen van de kampen, over het onbegrip, het racisme, over de tweestrijd die hij zelf voelt. En over het vuur, de verhalen van opa Bux.
 
Bart Koubaa schrijft over meer dan dat. Hij slaat de taal gade, de kracht daarvan en het onvermogen om te reconstrueren. Hij laat het vuur zelf de overhand nemen, laat zijn vertelling bijna uiteenrafelen in door en naast elkaar lopende stukjes. Maar hij slaagt er – al is het maar net – in pauzes in te lassen, de lezer kort naar adem te laten happen om daarna met evenveel vaart weer aanstekelijk van het ene kleine verhaal naar het andere te springen.

Zoals het heelal uitdijt als een gedachte, zo schrijft dit boek zichzelf, telkens opnieuw, telkens anders. Eén versie ervan vertrouw ik toe aan het papier, de rest vervliegt. Toch zijn de andere versies even waardevol en zou het verkeerd zijn te beweren dat dit de juiste versie is, er bestaat geen juiste versie.

In Lucht (2005) legt Koubaa de geschiedenis van Kudo Yamamoto vast, die als Japanse jongen zijn ouders volgt naar Amerika. Daar wordt hij na zijn studie als vertaler in de nadagen van de Japanse aanval op Pearl Harbor door de FBI in Washington aangeworven als hoofd Japanse aangelegenheden. Door een vertaalfout wordt hij medeverantwoordelijk voor de atoombommen die boven Nagasaki en Hiroshima worden gedropt. Hij vlucht opnieuw naar Japan.
 
Geen mens was zich zo bewust van de kracht van de taal als Kudo Yamamoto en nu hij terug in Japan was, wilde hij die kracht alleen nog voor de poëzie reserveren.
 
‘De kracht van de taal’ neemt bij Kudo Yamamoto echter bijzondere vormen aan:

Kudo Yamamoto probeerde de hele kosmos in zeventien lettergrepen te vatten, omdat in oude geschriften stond opgetekend dat de duur van het langste bewustzijnsproces, dat door de waarneming van de zintuigen wordt veroorzaakt, gelijk is aan zeventien gedachteogenblikken, elk korter dan een bliksemstraal. Als die ene zin alles kon vastleggen wat er ooit gedacht, gezegd en geschreven was en wat er nog gedacht, gezegd en geschreven kon worden, zouden zijn verleden en zijn toekomst door de natuurlijke bewegingen van zijn penseel in rook kunnen opgaan.
 
Zijn gedicht moet een polaroid zijn, ‘het eeuwige in een hand gegrepen’. Zeventien lettergrepen die allesomvattend zijn.
 
Bart Koubaa vertelt opnieuw met veel vaart, laat verschillende personages en herinneringen door elkaar lopen zonder het geheel daardoor te vertragen. Het resultaat is een zich steeds wijder vertakkend verhaal in zeventien hoofdstukken, dat evenveel bliksemflitsen en raakpunten samenbrengt in de fascinerende figuur van Kudo Yamamoto. In Lucht toont Bart Koubaa zich – gepast – wat bedachtzamer dan in zijn eersteling. Terwijl Vuur zich in een razend tempo voortbeweegt, op bepaalde momenten zelfs een te chaotische indruk maakt – wellicht opnieuw gepast – volgt Lucht een ernstiger weg, vol symboliek, terugkerende patronen, verrassende afwikkelingen en subtiel ‘ingeschreven’ verwijzingen.
 
Zowel Vuur als Lucht verlopen volgens hetzelfde soort blauwdruk: een markante en mysterieuze gebeurtenis wordt gevolgd door een reeks voorafgaande afwikkelingen tot dat moment. Enkele elementen keren in beide boeken terug: Chet Baker, een geheimzinnige brief, een foto die zich niet louter afbeelding toont, het vermogen of onvermogen van de taal, het bovennatuurlijke in het hoofdpersonage… Maar allebei voeden ze zich met een stijl en een tempo die de inhoud van het vertelde passend begeleiden. En allebei trachten ze het onvoorstelbare voor te stellen.
 
De literatuur kan alleen bestaan wanneer zij zich onmetelijke doelstellingen oplegt, ook als de realisering daarvan onmogelijk is. Alleen als dichters en schrijvers dingen ondernemen waar niemand anders aan zou durven denken, behoudt de literatuur een functie […]
 
Het is ongeduldig wachten op Water en Aarde. En wat na de elementen?
 

Boeken:
Vuur. Em. Querido’s Uitgeverij BV, Amsterdam, 2000. ISBN 90 214 7260 0.
Lucht. Em. Querido’s Uitgeverij BV, Amsterdam, 2005. ISBN 90 214 7028 4.

Bron:
www.theateruitvlaanderen.nl

Het bovenstaande is een uit 1979 daterende uitspraak van Patrizio Canaponi, destijds het pseudoniem van A.F. Th. van der Heijden en auteur van de verhalenbundel Een gondel in de Herengracht (1978) en de roman De draaideur (1979). Het resultaat van deze opvatting zijn enkele zeer omvangrijke romans die deel uitmaken van een cyclus getiteld De tandeloze tijd. Een cyclus die tot voor kort een proloog alsmede een eerste, tweede en vierde deel kende, maar geen derde. Op 22 juni 1996 kwam daar eindelijk verandering in toen het al jarenlang aangekondigde derde deel verscheen in twee boeken, samen ruim 1400 pagina's.
A.F.Th. van der Heijden (1951) ondernam op 16-jarige leeftijd al pogingen om een roman te schrijven. Op 20- jarige leeftijd voltooide hij 'Het bejaardentehuis op het dak van de hemel', een nooit uitgegeven werk dat eigenlijk de oertekst vormt van het grote romanproject De tandeloze tijd waarvan de eerste delen verschenen in 1983.
De tandeloze tijd volgt vooral de ontwikkeling van Albert Egberts. Wanneer de lezer hem in de proloog De slag om de Blauwbrug leert kennen, bevindt zijn leven zich op een dieptepunt. Verslaafd aan drugs en levend van autodiefstallen is hij op 30 april 1980 in Amsterdam getuige van de roerige kroning van koningin Beatrix. Het vrijwel gelijktijdig met de proloog verschenen eerste deel Vallende ouders beschrijft Alberts studentenjaren in Nijmegen. Het verhaal wordt 'achteruit' verteld en eindigt bij zijn jeugdjaren in Geldrop. Die jeugdjaren vormen de kern van De gevarendriehoek, het tweede deel van De tandeloze tijd dat in 1985 uitkwam en werd bekroond met de Bordewijk- prijs en de Multatuli-prijs.
Na het uitkomen van De gevarendriehoek liet Van der Heijden de lezers van de cyclus lang wachten op een vervolg. In plaats van het onder de titel Sneeuwnacht in september aangekondigde derde deel verscheen in 1990 het vierde deel: Advocaat van de hanen, spelend in 1985. Hierin zijn Albert Egberts en zijn vrienden Flix en Thjum uit de eerste delen wel aanwezig, maar centraal staat Ernst Quispel, advocaat van punkers (om hun haardracht betiteld als 'hanen') en krakers. Quispel, zowel maatschappelijk als privé 'geslaagd', is een 'kwartaaldrinker'. Op gezette tijden moet hij toegeven aan de drang radicaal met zijn keurige bestaan te breken. Kort na zo'n liederlijke periode raakt hij betrokken bij de dood van Kiliaan Noppen, een punker die overlijdt in een politiecel nadat hij is opgepakt bij de ontruiming van een kraakpand. De intrige is deels gebaseerd op de Affaire
Hans Kok (de kraker die in 1985 na zijn arrestatie in een politiecel overleed) die destijds veel opschudding teweeg bracht. Dat is Van der Heijden op de nodige kritiek komen te staan vanuit de kraakbeweging, hetgeen in 1995 nog bleek tijdens de opnamen voor de film die naar de roman gemaakt is.
In het derde deel, bestaande uit de romans Het hof van barmhartigheid en Onder het plaveisel het moeras, wordt de beschrijving van het leven van Albert Egberts weer opgepakt, nu geconcentreerd op de jaren vol drugs en seks in Amsterdam. De vertelde tijd bestrijkt de periode vanaf Alberts vertrek naar Amsterdam in 1976 tot en met de dag waarop ook De slag om de Blauwbrug eindigt: 23 juli 1980. Die proloog eindigt met het beeld van Albert die een schaar in zijn hand houdt. De punt van de schaar staat voor het heden, de beide snijbladen voor verleden en toekomst. 'Na te zijn afgedaald naar de oorsprong van mijn leven, volgde mijn wijsvinger dit leven langs het andere blad terug naar het heden, in de richting van zijn eigenlijke bestemming…'. Aldus is de cirkel rond, wat echter niet betekent dat de cyclus De tandeloze tijd daarmee voltooid is. Zoals Advocaat van de hanen al een andere hoofdfiguur kende, voert Van der Heijden ook een groot aantal andere personages ten tonele. Dat zijn zowel figuren die bekend zijn uit de eerste twee delen en de proloog als uit het (in de tijd later gesitueerde) Advocaat van de hanen. Bovendien maken enkele nieuwe personages hun entree. Een van hen, Patrick Gossaert, is een schrijver die publiceert onder het pseudoniem Patrizio Canaponi… Daarnaast kent deel drie een aantal uitvoerige nevenintriges, zoals de beschrijving van het proces tegen de vermeende moordenares Hennie A. Hiervoor vond Van der Heijden opnieuw inspiratie bij een feitelijke gebeurtenis: het als de Bemmelse moordzaak bekend staande proces tegen Annie E. in 1974. Deze verhaallijn kwam Van der Heijden overigens op een beschuldiging van plagiaat te staan, omdat de journaliste Toni Boumans vond dat de schrijver het door haar geschreven boek De zaak Annie E. zonder toestemming 'tot in detail had hergebruikt'.
Met de enorme omvang van de twee romans die samen het derde deel vormen, heeft Van der Heijden heel nadrukkelijk uiting gegeven aan het idee van 'schrijven in de breedte'. Een passage in Onder het plaveisel het moeras lijkt die aanpak te verantwoorden: 'Dat volhardende schrijven, dat zwoegen en eindeloos herschrijven totdat een zo economisch mogelijke tekst is ontstaan, het correspondeert allemaal niet met het leven dat ons is toebedeeld. Ik vind het natuurlijker om koortsachtig achter de woorden aan te ijlen dan met geheven pink achter de goudschaaltjes te gaan zitten.'
In de jaren tussen De gevarendriehoek en Advocaat van de hanen publiceerde Van der Heijden twee korte romans die buiten het bestek van de cyclus vallen: De sandwich (1986), een requiem voor twee kennissen uit het verleden, en Het leven uit een dag (1988), een fantasievol sprookje over een wereld waar het leven zich in één dag afspeelt en alles ook maar één keer gebeurt. Het in 1992 verschenen Boekenweekgeschenk Weerborstels presenteerde de schrijver als een intermezzo in De tandeloze tijd. Centraal staat Robby, een neef van Albert Egberts, die door de obsessie van zijn vader dat zijn zoon hem dient te overtreffen, de dood wordt ingejaagd. Asbestemming (1994) is opnieuw een requiem, geschreven na de dood van zijn vader. Dit in stilistisch opzicht zeer gevarieerde boek is eigenlijk niet goed een roman te noemen. Het is onverbloemd openhartig en autobiografisch, maar ook nadrukkelijk literair en 'geconstrueerd'. Beschrijvingen van de laatste dagen van het leven van de vader met wie hij een moeizame relatie had, worden afgewisseld door verhalen over schrijvers' jeugdjaren en zijn huidige leven als vader van een zoontje dat net jarig is op de dag van het sterfgeval. Verder zijn er essayistische passages over leven, dood en drankgebruik. In het gedeelte 'Heijdeniana' krijgen allerlei beknopte aantekeningen, herinneringen en invallen een plaats. Van der Heijden typeerde Asbestemming zelf als 'een boek van vader en zoon'. 'Dat wat ik ben, komt voor een groot deel voort uit hem. Het gaat dan ook nooit over hem los van mij.'
Na De tandeloze tijd werkt A.F.Th. (zoals hij vanaf dan heet) aan een nieuwe, ambitieuze romancyclus: Homo Duplex. Deel 0, De Movo Tapes, verscheen in 2003 en werd juichend besproken. De roman – over een krankzinnige verzameling bandjes, maar ook over hooligans, pornografie, liefde en god – bestaat voor een groot deel uit monologen. Afwisselend sarcastisch, gevoelig, cynisch, bespiegelend – maar altijd direct, een stem die de lezer heet of ijskoud in de nek blaast. Het volgende deel, Het schervengericht, verschijnt in april van dit jaar. Als alles meezit.
 
Bron: Biblioweb

Roem, erkenning, aanzien – ach, wat is dat waard. Het is leuk als iemand na je dood nog eens een boekje van je doorbladert, maar ‘voortleven in je werk’ is natuurlijk een fictie.
 (interview in De Groene Amsterdammer, 29 januari 1997)
 Adriaan Morriën ontplooide veel literaire activiteiten: als dichter, schrijver, criticus en vertaler. Als geen ander drukte hij een stempel op de Nederlandse literatuur van na de Tweede Wereldoorlog. Zijn grote veelzijdigheid als auteur blijkt uit de honderden gedichten, duizenden recensies en tientallen vertalingen.
 Zijn eerste dichtbundel verscheen in 1939: Hartslag. De thematiek van deze bundel is typerend voor de rest van zijn werk: erotiek, de vrouw en de dood. Er volgden bij Van Oorschot nog veel dichtbundels, waaronder Luchtalarm (bij wat toen nog de verzetsuitgeverij De Bezige Bij was in 1945), Moeders en zonen en Oogappel. Bij uitgeverij G.A. van Oorschot verscheen in 1993 de bundel Verzamelde gedichten, die een mooi overzicht geeft van zijn werk.
 Ook als prozaschrijver verwierf Morriën bekendheid. Het meest bekend is Alissa en Adriënne, ‘een lofzang op het vaderschap’, dat in 1956 verscheen, en dat over zijn twee dochters gaat. Daarnaast verschenen er onder andere twee uitgaven in de reeks Privé-domein, Plantage Muidergracht en Ik heb nu weer de tijd, vol prachtig verwoorde en fijnzinnige observaties.
 Om in zijn levensonderhoud te voorzien schreef hij literaire kritieken voor diverse landelijke dagbladen (gebundeld in Brood op de plank), werkte als redacteur en adviseur bij uitgeverij G.A. van Oorschot en De Bezige Bij en bij enkele literaire tijdschriften. In die functie kwam hij bekend te staan als de ontdekker van schrijvers als Harry Mulisch, Gerard Reve en W.F. Hermans. Na een jarenlange vriendschap met Hermans raken de twee gebrouilleerd, wat tot uiting komt in de polemische geschriften De gruwelkamer van W.F. Hermans of Ik moet altijd gelijk hebben (Morriën) en Mandarijnen op zwavelzuur (Hermans).
 Als vertaler maakte Morriën vooral naam met Het verhaal van O van Pauline Réage en Les liaisons dangereuses van Choderlos de Laclos.
 
Een roman heeft Morriën nooit geschreven. Eigenlijk had hij niets met fictie. Zelf zei hij daarover: 
 De academische critici vinden mijn werk geen literatuur, omdat het niet bedacht is. Maar ik vind dat veel schrijvers het echte doel voorbij schieten. Zij zoeken het in de verte, in het gekunstelde. Ik zie toch bijna altijd de hand van de schrijver die alles manipuleert en karakters bedenkt die niet echt tot leven komen. […] het staat me tegen iets te verzinnen.[…] Ik put uit mijn herinnering en mijn ervaring. […] Ik beschrijf de dingen die ik zie en de mensen naar wie ik kijk in de metro en op straat. Ik verwonder of verheug me over een detail, een blik, een opmerking.
 (interview in De Groene Amsterdammer, 29 januari 1997)
 
Morriën was een observator, iemand die genoot van kleine, dagelijkse dingen en daar in zijn miniaturen, zijn gedichten en zijn proza over schreef. Een volledige beschrijving van zijn werk is bijna ondoenlijk. Daarvoor moeten we nog even geduld hebben, er wordt gewerkt aan een biografie over zijn leven en werk door Rob Molin (verschijnt in 2005 bij uitgeverij De Arbeiderspers) 

Bibliografie
 
Hartslag (gedichten, Stols 1939)
 Landwind (gedichten, Stols 1942)
 Afscheid van Lida (novelle, Het Zwarte Schaap, 1944)
 Luchtalarm (gedichten, De Bezige Bij, 1945)
 Het vaderland (gedichten, De Bezige Bij, 1946)
 Een slordig mens (verhalen, G.A. van Oorschot, 1951)
 Vriendschap voor een boom (gedichten, Bezige Bij 1954)
 Een bijzonder mooi been (verhalen, Bezige Bij 1955)
 De gruwelkamer van W.F. Hermans, of Ik moet altijd gelijk hebben (Bezige Bij, 1955)
 Kijken naar de wolken (gedichten, De Bezige Bij, 1956)
 Alissa en Adrienne (De Bezige Bij, 1957)
 Concurreren met de sterren (literatuurbeschouwingen, Van Oorschot, 1959)
 Verzen van een vader (gedichten, De Bezige Bij, 1960)
 Moeders en zonen (gedichten, De Bezige Bij, 1962)
 Mens en engel (verhalen, Van Oorschot, 1964)
 Het gebruik van een wandspiegel (gedichten, Van Oorschot, 1968)
 Cryptogram (proza & gedichten, Van Oorschot, 1968)
 Waarom ik geen Dante-specialist ben geworden: (verhalen, Motion 1969 & – zonder ondertitel – De  Bezige Bij, 1973)
 Lasterpraat (gevarieerd proza, De Bezige Bij, 1975)
 Een mooi dik meisje zonder borsten (gedichten, Zonnebol, 1977)
 Avond in een tuin (gedichten, Van Oorschot, 1980)
 Oogappel (gedichten, Van Oorschot, 1986)
 Plantage Muidergracht (Privé-domein, Arbeiderspers, 1988)
 Het kalfje van de gnoe en andere miniaturen (Van Oorschot, 1992)
 Een toegevoegd zintuig (gedichten, Van Oorschot, 1992)
 De vinger van een dooie mof: verhalen, miniaturen, gedichten (Van Oorschot, 1995) 
Ik heb nu weer de tijd (Privé Domein, Arbeiderspers, 1996)
 Brood op de plank: verzameld kritisch proza (2 dln, Van Oorschot, 1999)
 Lotus brieven: het verslag van een betovering (brievenbundel, Van Oorschot, 2001) 

Uitgeverij G.A. van Oorschot publiceerde in 1961 en 1993 bundels Verzamelde Gedichten. Bij deze uitgeverij bestaan plannen om ook een bundel Verzamelde Verhalen te publiceren.

Vertalingen
Adriaan Morriën vertaalde onder meer werken van Albert Camus, Heinrich Böll, Sigmund Freud, Erich Kästner, Choderlos de Laclos (Les liaisons dangereuses), Guy de Maupassant en Pauline Réage (L’histoire d’O).

Onderscheidingen
 De prijs van de Gruppe ’47 (1954)
 Martinus Nijhoffprijs (1962)
 Herman Gorterprijs (1988)

In 2005 verscheen de biografie Lieve rebel, van Rob Molin bij de Arbeiderspers.

Zelf zat hij in veel literaire jury’s, onder meer voor de P.C. Hooftprijs.

Meer informatie over Adriaan Morriën: http://home.tiscali.nl/sylvester/morbio.htm
 
ST

Bart Moeyaert werd geboren op 9 juni 1964 in Brugge. Hij werd vernoemd naar het personage Bartje van Anne de Vries en debuteerde op negentienjarige leeftijd zelf als schrijver. Moeyaert is een veelschrijver, niet alleen verschenen er kinderboeken van zijn hand, hij schreef ook romans voor volwassenen, toneelteksten, scenario’s, gedichten en essays over design.  Het werk van Moeyaert is onder andere te verkrijgen in het Zweeds, Noors, Duits en Japans.

Hier geen uitgebreide biografie van Bart Moeyaert, daarvoor kun je beter gaan naar zijn eigen website, waar je ook een bibliografie, een quiz, fragmenten uit zijn romans, nieuwtjes, zijn eigen voorkeuren en interviews vind: www.bartmoeyaert.com

Foto © Andy Huysmans

Coen Peppelenbos

Karel Wasch: Jack Kerouac. Servo uitgeverij, Assen, 148 blz. €15,00

Uitgaven:
Vroege verzen (1978)
Nu ik hier iets zeggen mag (1980)
Verzamelde gedichten (1980)
Courage! (2005)
 
bronnen: www.stapel.org, www.dbnl.org
 

Koen Peeters’ literaire blik lijkt met elke roman weidser te worden. Kort door de bocht geformuleerd klimt hij zijn eigen kelders uit om Brussel en België te aanschouwen. De milde ironische toon van vroeger lijkt wat scherper te worden en ook zijn onderwerpskeuze is veranderd. Op de verhalen over filatelie, Congo en de oude koning Boudewijn, zoals die te vinden zijn in zijn eerste boeken, volgen verhalen over internet, Sarajevo, het België na Marc Dutroux en New Age. Het is niet ernstig, mon amour (1996), een moderne variant op Nescio’s Titaantjes,  is bij tijd en wijle zelfs tamelijk grimmig. Niet erg grimmig – zo is Peeters niet.
 
Acacialaan (2001) gaat over de toestand in België rond de zaak-Dutroux, en ook over twee dode schrijvers: Louis Paul Boon en Maurice Gilliams. ‘Gilliams en Louis Paul Boon beschouw ik als de twee (sterk contrasterende) referentieassen van het Vlaams proza van nu’ stelde Daniël Robberechts in 1978 vast. Waar Gilliams zich een aristocratische jeugd toedichtte en het liefst in zijn eigen hoofd woonde, is Boontje altijd trots geweest op zijn arbeidersmilieu en trachtte hij zich de wereld in te schrijven middels een radicaal engagement. Met die twee gidsen door het België van het fin-de-millennaire te reizen, levert de zoveelste interessante tocht van wandelaar en verzamelaar Peeters op.
 

Patrick Bassant - Literair Vlaanderen

Willem Frederik Hermans debuteerde in 1944 met de gedichtenbundel Kussen door een rag van woorden. In 1947 verscheen zijn eerste roman Conserve. Meer succes had hij met De tranen der acacia’s, waarin de oorlog centraal stond. Het thema oorlog zou ook later nog in veel romans opduiken. Zijn beroemdheid werd dankzij het door de katholieke kerk aangezwengelde proces tegen de voorpublicaties van Ik heb altijd gelijk (1951) aanzienlijk vergroot.

In 1958 werd Hermans benoemd tot lector aan de universiteit in Groningen. Hermans zou tot het begin van de jaren zeventig aan de universiteit verbonden blijven. Na een conflict nam hij in 1973 ontslag en vestigde zich in Parijs, waar hij tot het begin van de jaren negentig bleef wonen. Onder professoren (1975) en Uit talloos veel miljoenen (1981) spelen zich af in de universitaire wereld.
Conflicten ging Hermans niet uit de weg. Interessante voorbeelden hiervan zijn te vinden in Mandarijnen op zwavelzuur en de essaybundels. In de jaren tachtig werd zijn bezoek aan Zuid-Afrika, waartegen een culturele boycot was ingesteld, door velen, en met name de stad Amsterdam, bekritiseerd.

In 1993 werd zijn novelle In de mist van het schimmenrijk uitgegeven als boekenweekgeschenk.
Naast gedichten, verhalen, novelles en romans schreef Hermans essays en een biografie over Mutatuli.

Hermans was een tegenstander van literaire prijzen en weigerde de Prijs van de Stichting Kunstenaarsverzet 1942-1945, de Vijverbergprijs en de P.C. Hooftprijs. In 1977 aanvaardde hij wel de Grote Prijs der Nederlandse Letteren. In 1990 werd door de universiteit van Luik een eredoctoraat letteren en wijsbegeerte aan Hermans toegekend.

Andere belangrijke werken van Willem Frederik Hermans zijn: Het behouden huis (1951), Paranoia (1953), De donkere kamer van Damocles (1958), Het sadistisch universum (1964), Nooit meer slapen (1966), Herinnneringen aan een engelbewaarder (1971), Boze brieven van Bijkaart (1977), Houten leeuwen en leeuwen van goud (1979), Homme’s hoest (1980), Geyerstein’s dynamiek (1982), Klaas kwam niet (1983) en Au pair (1992).

Dit artikel komt uit: Nederlandse Literatuur 1900-2000 (deel 1)

DdH

Betrap me is het eerste boek van Van de Vendel, een bundel met kinderpoëzie (al het literaire werk tot 12 jaar krijgt het voorvoegsel kinder-, het werk van 12 tot 18 jaar jeugd-). Twee jaar later verschijnt nog een poëziebundel, maar in hetzelfde jaar breekt Van de Vendel ook door als prozaïst met een hervertelling van Vondels Gysbrecht van Aemstel, Gijsbrecht. Dat boek krijgt veel aandacht wint een Gouden Zoen en vanaf dat moment is de naam van de schrijver gevestigd. Prentenboeken, kinderboeken, jeugdboeken, poëzie voor kinderen, jeugd en volwassenen: de stroom houdt gelukkig niet op. De hoogste waardering ontvangt krijgt het boek Superguppie dat bekroond wordt met de Woutertje Pieterse Prijs 2004.
Van de Vendel begon zijn carrière voor de klas, als onderwijzer op de basisschool. Hij kent de wereld van kinderen en jongeren goed. In de Lemniscaatkrant zegt hij over het gebruik van moderne communicatiemiddelen in zijn kinderboekenweekgeschenk: ‘Ik vind het eerder opmerkelijk als personages in boeken niet e-mailen. Een boek zonder mobieltjes klopt ook niet. Iedereen heeft tegenwoordig een mobieltje. Dan moet je die toch terugvinden in een boek. En ik msn zelf ook. Zo moeilijk is dat niet.’
Op zijn echte website legt hij geduldig aan kinderen uit wat hij met zijn boeken bedoelt. Als Renske vraagt wat de term ‘bluegrassliefde’ precies is (‘Is dat een officiële term voor de liefde tussen twee jongens?’), krijgt ze vriendelijk uitleg van de auteur. Er klinkt respect in door voor de ernst en de bereidheid waarmee kinderen en jongeren zijn boeken lezen. En respect is ook een van de thema’s in het geschenk. Je hebt nog tot zaterdag de 15e de tijd om het te krijgen.
Bibliografie:
Betrap me 1996, Querido, Amsterdam. Poëzie 10+
Bijna alle sleutels 1998, Querido, Amsterdam. Poëzie 12+
Gijsbrecht 1998, Querido, Amsterdam. 12+.
Jaap deelt klappen uit 1999, Querido, Amsterdam. 6+
De dagen van de bluegrassliefde 1999, Querido, Amsterdam. 14+
Aanhalingstekens 2000, Querido, Amsterdam. Poëzie.
Dom Konijn 2000, Querido, Amsterdam. Prentenboek.
Wat ik vergat 2001, Querido, Amsterdam. 11+
Pup en Kit 2002, De Eenhoorn, Wielsbeke. 6+
Slik gerust een krijtje in – alles over de basisschool. 2002, Querido, Amsterdam. Non-fictie 11+
Resus 2003, Querido, Amsterdam. Prentenboek.
Superguppie 2003, Querido, Amsterdam. Poëzie 6+
Rood Rood Roodkapje 2003, De Eenhoorn, Wielsbeke. Prentenboek.
Het woei 2003, De Eenhoorn, Wielsbeke. Prentenboek
Zootje was hier 2004, De Eenhoorn, Wielsbeke. 8+
Prins Nul 2004, Zwijsen, Tilburg. 7+
Anna Maria Sofia en de kleine Cor 2004, Querido, Amsterdam. Prentenboek
Gloeiende voeten 2004, Querido, Amsterdam. 10+
Lied voor een girafje 2004, De Eenhoorn, Wielsbeke. Geschenkboekje
De lol 2004, Zwijsen, Tilburg. 6+
Superguppie krijgt kleintjes 2005, Querido, Amsterdam. poëzie 6+
Gooi dit boek maar uit het raam 2005, Zwijsen, Tilburg. 7+
Kleinvader 2005, Querido, Amsterdam. Prentenboek
Van de jongen die een eikenhouten stoeltje at 2005, De Eenhoorn, Wielsbeke.
Prentenboek
Voor jou, voor wie anders? 2005, Lemniscaat, Rotterdam. Prentenboek
Wat rijmt er op puree? 2005 CPNB kinderboekenweekgeschenk.
http://www.edwardvandevendel.com/
http://www.kinderboekenweek.nl/kbw/2005/
CP

Zijn meest recente publicaties zijn de gedichtenbundel Schaduwboekhouding en Scooterdagboek. In dat laatste boek doet hij verslag van zijn poging van zijn reisangst af te komen door het veelvuldig berijden van zijn Vespa motorscooter.

Bibliografie:
Ik ben er voor niemand (Uitgeverij Podium, Amsterdam, oktober 2003)
Het ging over rozen (Uitgeverij Podium, Amsterdam, november 2002)
Alle goeds – omnibus met de bundels De allesvrezer, Sta op en wankel en Aan de bruid (Uitgeverij
Podium, Amsterdam, september 2001, herdruk november 2002)
Aan de bruid (Uitgeverij Podium, Amsterdam, oktober 2000, herdruk maart 2001)
Sta op en wankel*) (Uitgeverij Kwadraat, Utrecht, maart 1999, herdruk mei 1999)
De allesvrezer*) (Uitgeverij Kwadraat, Utrecht, oktober 1997, herdruk oktober 1998)
Alleen mijn kat applaudisseert*) (stichting LIFT, Amsterdam, 1989)
Seks, de daad in 69 gedichten (oktober 2001, herdruk november 2002), Drugs, verslavende gedichten(april 2002) en Rock ‘n’ roll, klinkende gedichten (november 2002), poëziebloemlezingen incoproductie met Vrouwkje Tuinman voor Uitgeverij 521 te Amsterdam
Hier heeft de oudste steen gelijk, Utrechts zomerdagboek 2001 (Uitgeverij De Prom, juni 2002)
Het voordeel van de twijfel, huisfilosofisch dagboek (Centraal Museum, Utrecht, 2000)
Utrechtse gedichten*) (selectie van zestien gedichten over Utrecht met prenten van Dick van Luijn,
Erven J. Bijleveld, jaarwisseling 2001-2002)
Tot nader order geen sterrenhemel*), foto/gedichtenboek met foto’s van Frans de Jonge,
Museumnacht Utrecht, 2002
Woordenspiegel*), foto/gedichtenboek met twaalf foto’s van Fred Prak, Hogeschool van Utrecht,
december 1998.
Verdomd interessant, maar gaat u verder, De taal van Wim T. Schippers*) in coproductie met
Vrouwkje Tuinman (SDU Uitgevers, Den Haag, mei 2000, herdruk juni 2000, derde druk oktober
2000)
Schaduwboekhouding (Podium, Amsterdam 2005)
Scooterdagboek (Podium, Amsterdam 2005)

Bibliografie:

•          The Peacock, 1963
•          Voices in the City, 1965
•          Bye-Bye, Blackbird, 1971
•          The Peacock Garden, 1974
•          Where Shall We Go This Summer?, 1975
•          Cat on a Houseboat, 1976
•          Fire on the Mountain, 1977
•          Games at Twilight and Other Stories, 1978
•          Clear Light of Day, 1980
•          Village by the Sea, 1982
•          In Custody, 1984 – verfilmd in 1993, regie: Ismail Merchant, hoofdrollen: Shashi Kapoor, Shabana Azmi, Om Puri, script: Anita Desai
•          Baumgartner’s Bombay, 1988 (Nederlandse titel: Ontheemd in Bombay, Uitgeverij BZZTÔH, 2001)

•          Journey to Ithaca, 1996
•          Fasting, Feasting, 1999
•          Diamond Dust, 2000 (Nederlandse titel: Zwarte diamant, Uitgeverij BZZTÔH 2001)
•          The Zigzag Way: A Novel, 2004

MvdB

Bronnen:

•          http://www.kirjasto.sci.fi/desai.htm
•          http://www.bzztoh.nl/Boek.aspx?boek=396
•          http://www.saja.org/anitadesai.html

Jan Siebelinks belangstelling voor de Franse literatuur ging verder dan het Franse fin-de-siècle. In een tijd waarin de kennis van de Franse literatuur in Nederland tot een minimum daalde, voelde hij zich ‘ de laatste der Mohikanen om de Franse glorie overeind te houden’ . In diverse weekbladen (vooral Haagse Post, later HP/De Tijd) publiceerde hij met regelmaat over Franse schrijvers die hem aanspraken. Ze zijn verschenen in de bundels De reptielse geest en De prins van nachtelijk Parijs.

Hoezeer hij zijn persoonlijk stempel heeft gedrukt op zijn onderwerp, is te zien in Pijn is genot (1992), waarin wielrenners als Erik Breukink en Johan van der Velde als devote avonturiers worden neergezet. Bijna een reeks zelfportretten.

Vanaf zijn eerste boek heeft Siebelink altijd de wens gekoesterd om als mannelijk auteur een klassieke romanheldin te scheppen. De wereldreizen in zijn jongste jeugd gingen allemaal naar ‘de overkant van de rivier’, naar Lathum en Duiven, geboorteplaatsen van zijn ouders en voorouders. In De overkant van de rivier, die bijna een eeuw omspant, beschrijft hij het leven van een sterke vrouw, van Hanna Innemee. Zij, eenvoudig boerenmeisje, komt terecht in een situatie die het uiterste van haar vergt. Ze slaagt erin het hoofd boven water te houden. De criticus van de Haagse Post, Jaap Goedegebuure schreef: ‘Deze Hanna heeft weet van de “aaneenschakeling der dingen”. Dit is Siebelinks beste boek tot nu toe, met intens geschreven hoogtepunten’.(31 maart 1990).

In de roman Vera maakt hij opnieuw een vrouw tot hoofdfiguur. Nu is het een Haagse, uit de gegoede middenklasse. Opnieuw een krachtige vrouw. Siebelink: Ik geloof dat de vrouw sterker is dan de man, dat zij een groter reservoir aan kracht bezit dan de man om de wereld aan te kunnnen. Ik denk ook, – ik besef dat mijn bewering gewaagd is – dat vooral mannelijke auteurs in staat zijn om onuitwisbare vrouwenfiguren te scheppen. In de literatuur zijn er vele voorbeelden: Madame Bovary van Flaubert, Eline Vere van Couperus, Ina Damman van Vestdijk. Waarom zouden mannen dat beter kunnen? Misschien omdat zij meer oog hebben voor het raadsel van de vrouw. Een vrouwelijk auteur wil haar heldin helemaal transparant maken. Een mannelijk auteur zal het raadsel heel willen laten.

De criticus Arjan Peters schreef in de Volkskrant (21 februari 1997) over Vera: ‘Op de laatste bladzij van zijn boek laat Siebelink haar achter op het terras van het Kijkduinse koffiehuis “Klein Seinpost”, waar je de zee kunt ruiken. Reis daarheen en je kunt haar zien zitten, een vrouw, een moeder van een kind, die al haar hele leven had ervaren dat haar aantrekkelijkheid vooral schuilt in haar onaanraakbaarheid. Die maakt haar mooi en tragisch (…) Jan Siebelink heeft een droomvrouw geschapen. Bijna 300 bladzijden lees je over haar en je hebt niet eens in de gaten dat hij kunst maakt. Maar je gelooft hem. Dat is de kunst.’

Na Vera verschenen nog bij Meulenhoff o.a. Mijn leven met Tikker (1999) en Engelen van het Duister (2001). In die tijd is Siebelink verhuist naar uitgeverij De Bezige Bij, waar inmiddels een historische roman over Margaretha van Parma (Margaretha) (2002) en Eerlijke mannen op de fiets (2002) zijn verschenen. Met zijn laatste roman Knielen op een bed violen (2005) is Siebelink genomineerd voor zowel de NS Publieksprijs als de AKO Literatuurprijs.

bron: http://www.jansiebelink.nl

Na haar verblijf in Londen ging zij weer in Brussel wonen, waar zij assistente Engelse literatuur en Engelse taal werd aan de universiteit van Brussel. In 1986 voltooide zij haar doctoraat over het leven van de schrijfster Jean Rhys. In hetzelfde jaar werden haar Engelstalige debuutverhalen gepubliceerd in First Fiction series van Faber en Faber. Later werden deze verhalen door Geert van Istendael vertaald en opgenomen in de bundel Weerberichten (1988). Momenteel werkt Hemmerechts als docente Engelse literatuur aan de Brusselse universiteit. Sinds 1989 woont zij in Antwerpen. 

In 1987 debuteerde Kristien Hemmerechts in het Nederlandse met de roman Een zuil van zout. Deze roman werd in manuscriptvorm bekroond en kreeg ook na publicatie lovende kritieken. Hemmerechts werd al snel een gevestigde naam in Nederland en Vlaanderen. Voor de verhalenbundels Weerberichten (1988) en ‘s Nachts (1989) en de roman Brede heupen (1989) ontving Hemmerechts in 1990 de Driejaarlijkse Prijs van de Vlaamse voor Proza Gemeenschap (de vroegere Belgische Staatsprijs). 

Later verschenen de verhalenbundels Kerst en andere liefdesverhalen (1992), Lang geleden (1994), Kort, kort, lang (1996) en Amsterdam-retour (1995-1999), de romans Zonder grenzen (1991), Wit zand (1993), Veel vrouwen, af en toe een man (1995). Haar roman De tuin der onschuldigen (1999) werd genomineerd voor de longlist van de Gouden Uil. Tot haar recente romans behoren De kinderen van Arthur (2000), Een jaar als (g)een ander (2003) en De laatste keer (2004). 

Ook als essayist krijgt Hemmerechts goede kritieken. Zo oogst ze veel bewondering met Taal zonder mij (1998), een (auto)biografisch essay over de Vlaamse dichter Herman de Coninck, de in 1997 overleden echtgenoot van Hemmerechts. 

NEDERLANDSTALIGE TITELS

1987, Een zuil van zout. Antwerpen: Houtekiet, roman.
1988, Weerberichten. Antwerpen: Houtekiet, verhalen.
1989, ‘s Nachts. Antwerpen: Houtekiet, verhalen.
1991, Zonder grenzen. Amsterdam: Arbeiderspers, roman.
1989, Brede heupen, Amsterdam: Arbeiderspers, roman.
1992, Kerst en andere liefdesverhalen. Amsterdam: Arbeiderspers, verhalen.
1993, Wit zand. Amsterdam: Atlas, roman.
1994, Lang geleden. Amsterdam: Atlas, verhalen.
1995, Veel vrouwen, af en toe een man. Amsterdam: Atlas, roman.
1995, Amsterdam-retour, Amsterdam: Atlas, reisverhalen.
1996, Kort, kort, lang. Amsterdam: Atlas, verhalen.
1996, Altijd met uw gezever, gij. Amsterdam: Atlas, essays
1997, Margot en de engelen. Amsterdam: Atlas, roman.
1998, Taal zonder mij, Amsterdam: Atlas, essay.
1999, De tuin der onschuldigen, Amsterdam: Atlas, roman.
2000, O, toen alles nog voorbij kon gaan, Beemster : Brokaat, essay
2000, De kinderen van Arthur, Amsterdam: Atlas, roman.
2001, Souvenir : verhalen, Amsterdam: Archipel, verhalen
2001, Alle verhalen, Amsterdam: Atlas
2002, Donderdagmiddag. Half vier, Amsterdam: Atlas, roman
2002, Als je bij me weggaat… : de mooiste verhalen over relaties (samenst.), Amsterdam: 521
2003, Hotel Terminus, Amsterdam : Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek
2003, Een jaar als (g)een ander : dagboek: 5 februari 2001-15 februari 2002, Amsterdam: Atlas
2004, De laatste keer, Amsterdam: Atlas, roman
2005, De waar gebeurde geschiedenis van Victor en Clara Rooze, Atlas, Amsterdam, roman

http://www.kubrussel.ac.be/onderwijs/personeel/hemmerechts/hemmerechts.htm

 AMvdP

De op 11 april 1900 geboren Márai komt uit een burgerlijk, katholiek gezin. Zijn vader was advocaat in het Hongaarse stadje Kassa (nu Kosice in Slowakije). De familie van zijn vader komt oorspronkelijk uit Saksen. Als hij achttien is en Kassa wordt ingelijf bij Tsjecho-Slowakije vertrekt Márai naar de Weimarrepubliek om zich te bekwamen in de journalistiek. Via Leipzig, Berlijn en Frankfurt vestigt hij zich in 1923 samen met zijn vrouw Ilona (Lola) in Parijs waar hij artikelen levert voor de Frankfurter Zeitung.
In 1928 gaat hij terug naar Boedapest. Met het autobiografische Bekentenissen van een burger krijgt hij enig succes. Het fascistische regime dat in de Tweede Wereldoorlog de dienst uit maakt in zijn vaderland laat hem vrijwel ongemoeid. Met de Duitse bezetting van Hongarije in 1944 duikt hij alsnog onder (zijn vrouw is joods). De bevrijding en daarna de overheersing van de Russen maakt hem sceptisch. In 1948 vlucht hij via Zwitserland, Italië en Canada naar de Verenigde Staten. In 1957 wordt hij Amerikaans staatsburger. Hij bleef in ballingschap in het Hongaars schrijven, maar succesvol was hij niet. Als zijn vrouw aan keelkanker is overleden wordt hij pessimistischer en somberder. Hij koopt een pistool. Als in de jaren daarna ook zijn aangenomen zoon overlijdt, heeft hij genoeg van het leven. Op 22 februari 1989 zet hij het pistool tegen zijn hoofd. 

In het Nederlands vertaald:
Gloed
De erfenis van Eszter
Land, Land!
De opstandigen
De gravin van Parma
Kentering van een huwelijk

Maar laten wij ons voor deze site richten op zijn literair werk. In 1994 debuteerde hij met een korte roman getiteld ‘Navel. Theorema’ bij uitgeverij Kritak. De roman is geschreven in een flitsend idioom, met veel verwijzingen naar de beeldtaal van films en video, specifiek de Italiaanse film van Felini en Pasolini. De hoofdpersoon Gabriël wordt achtervolgd door een naar mannetje dat zijn leven over wil nemen. Gabriël heeft als student gespeeld in een remake van Pasolini’s passieverhaal, en de stalker tracht deze film opnieuw te maken, waarin hij de rol van Gabriël (als Jezus) wil perfectioneren. Daarnaast heeft hij al bijna alles gedaan om Gabriëls bestaan uit te wissen, of over te nemen, variërend van het vernoemen van zijn eigen zoon naar Gabriël tot het slikken van zijn zaad. Bij vlagen is het een erg leuk boek, en bij andere vlagen tamelijk vermoeiend omdat het woeste camerabewegingen in taal probeert te vatten en zo geheimzinnig associatief doet.

In 1996 verscheen de verhalenbundel ‘Il faut manger’ bij Houtekiet/de Prom. Als schrijver van korte verhalen is Olyslaegers op z’n best. De verhalen in deze bundel, maar net zo goed de verhalen die her en der op Internet te vinden zijn, gaan over jonge hippe mensen, ‘Zeitgeistjunkies’ die van housefeest naar theater hoppen, en zijn volgestopt met seks, drugs & rock ’n roll. Een groep gevaarlijke zombies die een warenhuis belegeren blijkt alleen te bestaan in het hoofd van de paddestoelenetende hoofdpersoon, die aan het eind van het verhaal gewoon van de bijna verlaten dansvloer van een illegaal feest wordt geveegd. Rare kunstenaars, mislukte soapsterren en ander niet al te optimistisch volk moppert en danst door de verhalen. En ondanks het realistische beeld dat Olyslaegers van de nihilistische jaren negentig oproept, krijg je als lezer toch niet het idee met een volkomen ‘lost generation’ van doen te hebben; bijna altijd gloort er een sprankje hoop uit de woorden en daden van deze Nixers. Je zou de neiging hebben Olyslaegers te vergelijken met enkele Nederlandse auteurs die er een hoop lol in hadden feestende leeghoofden te portretteren (Giphart, Van Erkelens, dat slag), maar dan zou je Olyslaegers tekort doen. Daar is hij als schrijver te slim en te goed voor.

Olyslaegers’ vooralsnog meest recente roman verscheen in 1999 bij Prometheus, en draagt de van Louis Paul Boon geleende titel ‘Open gelijk een mond.’ Zoals L.P. Boon trachtte met links engagement te vechten voor de onderdrukten, zo gebeurt dat heden ten dage niet meer. Maar bij Olyslaegers is wel degelijk een grote betrokkenheid bij de wereld buiten de schrijverskamer te merken. Het boek speelt zich af in de turbulente periode dat Marc Dutroux en zijn misdaden heel België in rep en roer brachten. Olyslaegers beschrijft een als dwaze koploze kippen rondrennend volk, dat o zo graag ‘iets’ wil doen met deze gebeurtenissen. Dat ‘iets’ kan het organiseren van een benefietfeest zijn, het maken van een theaterstuk, het oproepen tot stille marsen of het schrijven van een boek. Het boek is een zeer grappig verslag van een dolle samenleving die zijn angsten van zich af wil werpen, maar daar keer op keer in faalt. Onderzoeksjournalisten zijn corrupte klootzakken en de mannen die het hardst om reinheid roepen, hebben de stront nog niet achter hun oren gewassen. En aan de andere kant is het ook een schrijnend portret van goede bedoelingen en totale verrotting. Ook een personage dat de naam ‘Jeroen Olyslaegers’ draagt, met het toepasselijke beroep uitzendkracht, blijkt deel uit te maken van ‘het kluwen’ en is ook ‘schuldig’ in deze roman die als een trein doordenderend op zoek is naar ware schuldigen, en niemand in het bijzonder vindt, maar wel iedereen passeert. Iedereen wil wat zeggen over ‘het riool’, maar iedereen faalt.

Wanneer het volgende boek van Olyslaegers verschijnt, is onbekend. Tot die tijd meoten we het doen met theatermateriaal en zijn op Internet verschijnende columns, zoals op www.battl.nl of van http://www.klara.be/html/columns/archief.html

Patrick Bassant – Literair Vlaanderen

Connie Palmen is voor sommige mensen de meest overschatte, voor andere de meest onderschatte Nederlandse auteur. Hoe je ook tegenover Palmen staat, een ieder moet toegeven dat ze niet meer weg te denken is uit de Nederlandse literatuur.

Op 25 november 1955 wordt Connie Palmen geboren te St Odiliënberg, een dorpje in de buurt van Roermond. Al op jonge leeftijd is ze zeer geïnteresseerd in religie en geeft ze aan non te willen worden. Als ze echter op iets oudere leeftijd een boek van Jean-Paul Sartre over het existentialisme lees, wordt de toonaangevende rol van God in haar leven overgenomen door de filosofie, met name door de filosofen Sartre en Foucault.

Op 22 jarige leeftijd vertrekt Palmen naar Amsterdam om Nederlands te studeren. Iets later begint ze ook aan de studie filosofie. In 1986 studeert ze cum laude af met een scriptie over In Nederland van Cees Nooteboom. Ook haar filosofie studie rondt ze met succes af. In 1988 studeert ze af met een scriptie die handelt over de relatie tussen filosofie en literatuur en met name over de onmacht van de taal om de werkelijkheid uit te drukken. In 1992 publiceert ze deze scriptie onder de titel Het weerzinwekkende lot van de oude filosoof Socrates.

In 1991 verschijnt De wetten, de debuutroman van de inmiddels zesendertigjarige Palmen. Deze roman, die duidelijk geïnspireerd is door het verhaal van Marieke van Nieumeghen, vertelt over de filosofiestudente Maria Deniet die in zeven jaar, met zeven verschillende mannen veel leert over zichzelf, het leven en de wereld.

Twee weken na het verschijnen van De wetten is Palmen te gast in het radioprogramma Een uur Ischa, van Ischa Meijer. Deze ontmoeting zal haar leven veranderen. Niet alleen krijgt ze een intense relatie met Ischa Meijer, in 1995 overlijdt hij en drie jaar na zijn dood verschijnt I.M., een boek dat handelt over hun relatie, zijn dood en haar verwerkingsproces. De kritieken van I.M. zijn, zoals gezegd, van vernietigend tot uitermate bewonderend. Zo schreef Hans Warren over I.M. dat hij onder de indruk was van de ‘nietsontziende eerlijkheid’ van de auteur, terwijl Tom van Deel spreek van ‘voer voor voyeurs’.

De roman die aan I.M. voorafging, De vriendschap, werd overwegend positief ontvangen en werd bekroond met de AKO Literatuurprijs 1995 en verschillende publieksprijzen, zoals de Trouw Publieksprijs voor het Nederlandse boek 1996 en Humo’s Bladwijzer 1996.

De meest recente roman van Palmen verscheen eind augustus 2002 en is getiteld Geheel de uwe. De hoofdpersoon van deze roman vertoont opvallend veel overeenkomsten met Ischa Meijer; van zijn voorliefde voor hoeren tot de manier waarop hij sterft. De kritieken op Geheel de uwe waren overwegend  negatief, sommige ronduit vernietigend. Zo werd het boek een ‘egomane droomwens’ en ‘een zoetsappig keukenmeiderige soap’ genoemd. Connie Palmen blijft voor (sommige) recensenten een probleemgeval binnen de Nederlandse literatuur.

Het werk van Connie Palmen wordt uitgegeven bij Prometheus. Buiten de in dit stuk genoemde romans verscheen in 1999 De erfenis, het boekenweek geschenk van dat jaar.

AMvdP

Bronnen

- Kritisch Literatuur Lexikon (1984)
- J. van Bergen/H.A. Poolland, Literama modern, Walva-boek, Apeldoorn (z.j.)
- Kees Jägers, ‘Heere Heeresma stapte drie jaar rond met plastic zakjes om lekkende schoenen’, Het Binnenhof (1983)
- Henk Reurslag, De wereld van Heere Heeresma, De Prom, Baarn (1990)

Bibliografie:

1954 Kinderkamer, verzen
1962 Bevind van Zaken, acht novellen
1962 Een dagje naar het strand, roman
1963 De vis, een allegorie
1965 Juweeltjes van waterverf, verhaal
1967 De verloedering van de Swieps, filmscenario
1968 Geef die mok eens door, Jet!, verhaal
1968 Werk van Heere Heeresma, een aardigheidje
1969 Teneinde in Dublin, een dodelijke achtervolging
1969 Hip hip hip voor de antikrist
1972 Han de Wit gaat in ontwikkelingshulp of over het leven, streven en sneven van een gewone hollandse jongen, zedenschets
1973 Zwaamoedige verhalen voor bij de centrale verwarming, verhalen
1973 Hallo hallo…bent U daar, Plotsky? Een spy-special
1974 Vader vertelt
1974 Deze verzen en gedichten die poezie ook, verzamelde lyriek
1974 De sterke verhalen, verhalen
1975 Mijmeringen naast mijn naaimachine. Over leed in het algemeen en de wat rijpere vrouw in het bijzonder, verhalen
1975 Een aanranding in het Vondelpark, verhaal
1976 Waar het fruit valt, valt het nergens, verhalen
1977 Enige portretten van een mopperkont, verhalen
1978 Heeresma Helemaal, alle verhalen
1979 Eens en nooit weer…, verzamelde gedichten
1982 Beuk en degel, verhalen
1982 Een hete ijssalon en andere écht erotische verhalen, verhalen
1982 Een vete met Fernand Auwera, verhalen
1983 Femine, verhalen
1983 Autobiografisch I, verhalen
1983 Autobiografisch II, verhalen
1983 Met de voet, angels en klemmen, verhalen
1984 Gelukkige paren, verhalen
1984 Hoge noot, verhalen
1985 Kleppen en ventielen, verhalen
1986 Spreekt met Winter en ‘t komt in orde, verhalen
1987 Geschoren schaamte, verhaal
1989 Eén robuste buste, verhaal
1989 Zingend langs de straten, verhalen
1990 Juichend langs de einder, verhaal
1991 Zingend langs de deuren, verhalen
1992 Damesverband, zijn mooiste vrouwenverhalen
1992 Beuken en Eikels, zijn mooiste mannenverhalen
1992 Dronken deuren: uit een verzopen verleden, dagboek en foto’s
1996 Sprookjes voor het sterven gaan
1996 Zacht gelag: spaekersproza
1997 Helemaal Heeresma, verzamelde romans

Terugkerende thema’s in het werk van Ter Balkt zijn: de vaderlandse geschiedenis, de waarachtige, maar bedreigde ambachtelijkheid van het agrarische leven, de tegenstelling tussen natuur en cultuur en de negatieve invloed van de moderne mens op zijn omgeving.

In 2000 verschijnt de veelomvattende bloemlezing In de waterwingebieden, waarover Arie van den Berg opmerkt: “Nu er meer dan vijftien bundels, gekortwiekt, herschikt en herschreven, in ruim zevenhonderd pagina’s zijn bijeengebracht, blijkt hoe groot het dichterschap van Ter Balkt is”. Zijn meest recente bundel is Laaglandse hymnen II (2002), opvolger van de in 1991 verschenen Laaglandse hymnen.

Onlangs werd bekend dat Ter Balkt in 2003 de P.C. Hooftprijs voor zijn poëtisch oeuvre zal ontvangen. In de vorige eeuw vielen hem al de Herman Gorterprijs, de Henriëtte Roland Holstprijs, de Jan Campertprijs en de Constantijn Huygensprijs ten deel.

Uitgeslagen zomers. Deel 4 van de Kleurenreeks. Uitgeverij Perdu, Amsterdam 2002.
Ringelorend zelfportret op haar leeuwenhuid. In de Windroosreeks. Uitgeverij Holland, Haarlem 2005.

Een zwartwit foto van een man die achter een eenvoudig schooltafeltje op een erf zit te schrijven op een typemachine. Geen grasveld, maar wit zand, een palmboom erbij, de hitte haast voelbaar. Gelukkig bedenk je de verkoelende bries er ook zo bij. Wie de foto van Michel Szulc-Krzyzanowski bekijkt in de uitgave Woorden die diep wortelen van Michiel van Kempen loopt een grote kans om overtuigd te raken van het idee dat schrijven in Suriname het mooiste is dat een mens op deze aarde kan doen.

Dorus Vrede is de man op die foto. Hij weet uit eerste hand dat het leven in Suriname de schrijvers vaak de kans niet geeft om dit idyllische plaatje werkelijkheid te laten worden. Wie Van Kempen’s tekst bij de foto leest ziet ook hoe de dagelijkse strijd om brood op te plank te krijgen in Suriname vaak zo zwaar is dat het haast verwonderlijk is dat er überhaupt nog letterkundige werken tot stand komen in de voormalige kolonie.

Een baan in het onderwijs vormt de hoofdmoot van Vrede’s werkend bestaan. In zijn vrije tijd schrijft hij echter graag. Veel poëzie, vaak liedjes die hij zingt waarbij hij zichzelf op de gitaar begeleidt. Daarbij maakt hij veel gebruik van folkloristische elementen uit de Saramaccaanse orale literatuur. Naast poëzie heeft hij ook proza geschreven en uitgegeven.

Vrede is op 16 februari 1949 geboren in Lombé, een plaatsje aan de Surinamerivier, dat nu midden in het stuwmeer ligt. De gevolgen die de bouw van de stuwdam te Afobaka en de aanleg van het Van Blommesteijnmeer hadden voor de Saramaccaanse bosnegers in dat gebied, zijn zeer ingrijpend geweest. De gedwongen verhuizing van hele dorpsgemeenschappen, oftewel de transmigratie, is dan ook een terugkerend thema in Vrede’s werk. Ook de problemen die de trek van binnenland naar de stad veroorzaakte wordt belicht. De hoofdtaal is Nederlands, maar er wordt ook stevig gebruik gemaakt van Saramaccaans, Sranan (Suriname’s lingua franca) en hier en daar wat Aucaans (of N’Dyuka) en Kromanti (geheimtaal van de marrons).   

Groenhartbloemen

Groenhartbloemen langs de rivier
heldergeel als stadse lichten
|De vissen groeten je
Het rivieroppervlak is mooi
als feesten van watergoden
Groenhartbloemen langs de rivier
in welk teken sta je
zonneschijn of regen?

(Dorus Vrede – Otobanda / De andere oever, Paramaribo, 1992)

Werk van Dorus Vrede:

- Rond het sterfbed van mijn dorp – Verhalenbundel – 1ste druk, 1986 (Pater Ahlbrinck Stichting, Paramaribo); 2de druk, 1990 (In eigen beheer, Paramaribo).

Over deze bundel schreef Kees Fens in de Volkskrant van 18 september 1976: ‘In deze bundel gaat het heel wat soberder toe. Waar dan weinig eenheid en samenhang tegenover staat. En nogal wat kwaliteitsverschil. Het best is deze dichter in hekelende gedichten als ‘Liedje dat rondgaat’ en vooral in het vrij grote ‘Ballade van de middenste man’, verreweg het beste uit het bundeltje. Hier wordt het woord weer eens een heel effectief wapen. Maar kennelijk is rond die paar sterke verzen (waartoe ik ook ‘Amoureuze luchtvaart’ reken, bij deze gedichten gaat poëzie ineens weer over iets) nogal wat belegens gegroepeerd teneinde de bundel te halen. En ook dat is dan jammer’.

Over het algemeen wordt zijn werk echter positief ontvangen in de pers en in 1990 ontving Koenegracht de Anna Blamanprijs en in 2001 kreeg hij de Frans Erens-prijs, beide onderscheidingen voor zijn gehele oeuvre. 

Koenegracht treedt weinig op de voorgrond. In het dagelijks leven werkt hij als psychiater. De studie psychiatrie koos hij, naar eigen zeggen, uit weerzin tegen de geïnstitutionaliseerde geneeskunst.

Meer achtergrondinformatie over het werk van Frank Koenegracht is hier te vinden. Over de ontvangst van Koenegracht in de kritiek kun je hier lezen. 

Bibliografie
Een gekke tweepersoonswesp
Amsterdam: De Bezige Bij, 1971.
Camping De Vrijheid
Amsterdam: De Bezige Bij, 1976.
Stichting De Drie Lichten
Amsterdam: De Bezige Bij, 1980.
Vuilniszakken
Wijhe: Elferink, 1984.
[Bibliofiele uitgave]
Naief
[Leiden]: [F. Koenegracht], 1984.
[Bibliofiele uitgave, uitgebracht in zes exemplaren]
Vijf gedichten
Wijhe: [Elferink], 1984.
[Bibliofiele uitgave]
Praag
Wijhe: [Elferink], 1985.
[Bibliofiele uitgave]
Epigrammen
Amsterdam: De Bezige Bij, 1986..
De verdwijning van Leiden: gedichten 1971-1981
Amsterdam: De Bezige Bij, 1989.
De mussen en andere gedichten
Assen: Elferink, 1993.
[Bibliofiele uitgave]
Zwaluwstaartjes
Amsterdam: De Bezige Bij, 1994.
Zullen we dansen, schat?: gedichten en tekeningen.
Leiden: Uitgeverij de Botermarkt, 1999.
Alles valt
Amsterdam: De Bezige Bij, 1999.
Vroege sneeuw: gedichten 1971-2003
Amsterdam: De Bezige Bij, 2003.

AMvdP

In de laatste editie van de dikke Komrij is hij vertegenwoordigd met twee gedichten en zo wordt hij nog enigszins aan de vergetelheid onttrokken: A. Marja. Zijn bundels zijn alleen nog maar te vinden in de stoffige uithoeken van antiquariaten en alleen zijn eerste en enige roman Snippers op de rivier heeft nog wel eens een herdrukje gekregen.
Arend Theodoor Mooij wordt op 8 maart 1917 geboren in Oude Leye (Friesland). Zijn vader was predikant bij de Vrije Evangelische Gemeente, net als diens vader. In zijn jeugd is Marja vaak ziek en daarom leert zijn moeder hem als vroeg lezen en schrijven. Als hij veertien is, overlijdt zijn moeder aan kanker. Dat moet een aangrijpende ervaring zijn geweest, want hij publiceert later vele verzen over een (dode) moederfiguur.
Op de HBS gebruikt Marja voor het eerst zijn pseudoniem, dan nog Arthjo Marja. Zijn eerste gedicht ‘Mijn volk’ wordt gepubliceerd in Volk en Vaderland, een NSB-blad en kent de brallerige openingszin: ‘Waar is toch in mijn land die trotsche hoop gebleven’. Gelukkig herstelt hij die faux pas door, ver voor de Tweede Wereldoorlog, laatdunkend over het nazisme te schrijven. (Toen Marja na de oorlog enkele letterkundigen had aangevallen op hun rol in de oorlog, werd dit ‘verleden’ van Marja weer opgerakeld door Hans van Straten en door W.F. Hermans.
Na de HBS gaat Marja Nederlands studeren, maar na een jaar houdt hij er al gedesillusioneerd mee op, dankzij het totale gebrek aan belangstelling voor moderne letterkunde aan de faculteit. Hij wordt journalist.
In de oorlog helpt hij bij het opzetten van een illegale reeks, waarin werk voorkomt van onder meer Gerrit Achterberg, Simon Vestdijk en Koos Schuur. Hij is niet echt betrokken bij het verzet. Een zeer ernstige darmontsteking zorgt ervoor dat hij ook niet door de Duitsers ingezet kan worden.
Marja verdeelde de dichters in zijn essayistische en kritische werk altijd in twee groepen: de anekdotici en de lyrici, waarbij hij zichzelf tot de eerste groep schaarde.
Als dichter is Marja bijna altijd te laat geweest. Hij sloot zich pas aan bij de ideeën rond het tijdschrift Forum op het moment dat er al een andere wind in poëzieland waaide. Hij moest niets hebben van de Vijftigers. In 1958 schreef hij: ‘het is in poëticis altijd boeiender nieuwe wijn in oude lederen zakken te doen, met kans op barsten, dan deze wijn, zonder zakken bij de hand te hebben, zo maar uit te gieten!’ (Tussen de gemaskerden) Pas in zijn laatste bundel Van de wieg tot het graf komt hij terug op dat oordeel. In die bundel staan gedichten zonder rijm, zonder vaste strofenbouw en met minimale interpunctie.
Als het literaire publiek hem ergens van kent, dan zijn het zijn practical jokes. Wim Hazeu schreef in de jaren tachtig een bijlage van Vrij Nederland vol over deze poëet, wat later een boekje werd en dat heet veelzeggend: A. Marja, dichter en practical joker. Hoe hij Ab Visser eens een lange dagreis naar Zeeland liet maken voor een lezing, die toen hij daar aan kwam bemerkte dat er niemand was die op hem wachtte. Hoe hij de fanfare liet aanrukken om uitzendingen uit de studio van de jonge regionale omroep te overstemmen. Hoe hij taxi’s voor jan en alleman bestelde. De door hem bewonderde Achterberg zei al: ‘Je moet veel van Marja houden om van hem te kunnen houden.’
Op 10 januari 1964 overleed hij: als dichter niet echt geliefd, als criticus niet echt gevreesd.

Ik riep mijn moeder, maar zij was
al lang gestorven en begraven,
en buiten zag ik kind’ren draven
door het besneeuwde voorjaarsgras,

beschrijft zijn moeder niet, maar lacht
wat schamper om de vroeg’re rouw:
zij blijkt hem vreemd, een dode vrouw

· Stalen op zicht (1937)
· Eenvoudig schilderij (1939)
· Omneveld havenlicht (1939)
· Snippers op de rivier (1941) roman
· Zon en sneeuw (1942)
· Waar ik ook ga (1945)
· De keuze (1947)
· Van mens tot mens. Gedichten 1935-1946 (1948)
· Binnendijks/Buitendijks (1949) essays
· Confidentieel (1952)
· Traject (1955)
· Voor de bijl (1955) bloemlezing polemische geschriften
· Man van dag en nacht (1956)
· Over de kling (1956) bloemlezing polemische geschriften
· Reislust (1957)
· Zich lekker voelen (1957)
· Tussen de gemaskerden (1958) proza
· Wat ik speelde (1959)
· Nochtans een christen (1962)
· Van de wieg tot het graf (1963)
· Tussen Beerta en Parijs – Nagelaten teksten (1986)

Links:
http://www.chroom.net/marja/marja2002kv.htm
http://www.schrijversinfo.nl/marjaa.html

Coen Peppelenbos

Marja Brouwers werd met haar laatste boek Casino genomineerd voor de shortlist van de Libris Literatuurprijs. De winnaar van deze prijs zal op 2 mei 2005 bekendgemaakt worden.

Bibliografie
Havinck (1984)
De Feniks, een familiekroniek (1985)
De lichtjager (1990)
Casino (2004)

Met dank aan: www.debezigebij.nl

ST
 

Zijn moeder kwam uit de Antwerpse Kempen en was een gevoelige vrouw, een eigenschap die de zoon ongetwijfeld heeft overgeërfd, alhoewel zijn latere carrière in de zakenwereld doet vermoeden dat hij ook veel had meegekregen van de handelsgeest van zijn vader. Elsschot studeerde te Antwerpen aan het atheneum, maar voltooide zijn middelbare school niet. Hij verliet het atheneum en nam allerhande baantjes aan om in zijn levensonderhoud te voorzien. Reeds in zijn atheneumtijd vatte hij een liefde op voor de literatuur en de Vlaamse Beweging. Met enkele vrienden richtte hij een letterkundige kring op. In 1900 maakte hij samen met o.a. Lode Baekelmans en Herman Teirlinck deel uit van de redactie van het tijdschrift Alvoorder. In dit tijdschrift debuteerde Elsschot met zijn eerste gedichten die echter nooit (ook later niet toen hij bekend was) gebundeld werden.

Op aandringen  van zijn broer ging hij in 1901 opnieuw studeren aan de Antwerpse Handelshogeschool. Drie jaar later was hij licentiaat in de handels- en consulaire wetenschappen. Hij nam actief deel aan het studentenleven en componeerde verschillende studentenliederen. Na zijn studies werkte hij eerst op kantoren te Parijs, Rotterdam en Brussel, tot hij zich in 1914 in Antwerpen vestigde. Ondertussen was hij gehuwd en vader geworden van vier kinderen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was hij secretaris bij het Provinciaal Oorlogsbureau van het Nationaal Comité voor Hulp en Voeding. Na de oorlog begon hij een reclamebureau, dat hij leidde tot aan zijn dood.

In Parijs en Rotterdam gingn hij verder met het schrijven van gedichten die later werden gebundeld tot Verzen van vroeger. Zijn eerste roman verschijnt in 1913: Villa des Roses, gevolgd door Een ontgoocheling in 1921 en De Verlossing. Het zijn semi-naturalistische werken. In zijn latere werken Lijmen (1924), Kaas (1933), Tsjip (1934), Het been (1938), De leeuwentemmer (1940), Het tankschip (1942), Het dwaallicht (1946), ontwikkelt de schrijver meestal een ik-figuur, een soort alter ego, waarvan hij de lotgevallen met een niet aflatend cynisme, en soms op absurde wijze beschrijft.

Willem Elsschot overleed te Antwerpen op 31 mei 1960. Zijn vrouw overleed één dag later. Zij werden begraven in hetzelfde graf dat zich bevindt op het kerkhof Schoonselhof te Antwerpen (zie afbeelding). De schrijver kreeg postuum de Staatsprijs voor literatuur.

Het oeuvre van Elsschot, alhoewel niet omvangrijk, is van een ongekende waarde in de Nederlandstalige literatuur. Zijn stijl is uniek en tragi-komisch. Elke zin veroorzaakt een grimas op het gezicht, zo loepzuiver is het geschreven. Athenaeum-Polak en Van Gennep is twee jaar geleden begonnen met de originele heruitgave van Elsschots complete werk. Prachtige boekjes, grandioos verzorgd. Kaas, Tsjip en De Leeuwentemmer zijn vorige week verschenen.

Voor meer informatie, bezoek de website van het Willem Elsschot genootschap: http://www.weg.be
 

Bibliografie : 

* Villa des roses (1913)
* Een ontgoocheling (1921)
* De verlossing (1921)
* Lijmen (1924)
* Kaas (1933)
* Tsjip (1934)
* Verzen van vroeger (1934, gedichten)
* Pensioen (1937)
* Het been (1938)
* De leeuwentemmer (1940)
* Het tankschip (1942)
* Het dwaallicht (1946)
* Verzameld werk (1957)
* Vierspan (1962)
* De wijze gaat liefst onopgemerkt voorbij : citaten en ongebundelde teksten (1975)
* Zwijgen kan niet verbeterd worden : ongebundelde teksten (1979)

(Voor dit stuk is gebruik gemaakt van informatie afkomstig van http://users.pandora.be/louis.jacobs/Elsschot.htm) 

DdH
 

Bibliografie:

1961 Serpentina’s Petticoat (verhalen)
1962 Kort Amerikaans (roman)
1963 Gesponnen suiker (verhalen)
1963 De Babel (toneel)
1963 Een roos van vlees (roman)
1964 De hond met de blauwe tong (verhalen)
1965 Terug naar Oegstgeest (roman)
1967 Horrible Tango (roman)
1969 Turks fruit (roman)
1971 Groeten van Rottumerplaat (autobiografische documentaire)
1971 Werkkleding (autobiografische documentaire)
1974 De walgvogel (roman)
1975 Dominee met strooien hoed (novelle)
1977 De kus (roman)
1979 De doodshoofdvlinder (roman)
1980 De perzik van onsterfelijkheid (roman)
1981 Alle verhalen
1981 Brandende liefde (roman)
1982 De junival (roman)
1983 Gifsla (roman)
1984 De onverbiddelijke tijd (roman)
1985 22 sprookjes, verhalen en fabels
1988 Kunstfruit en andere verhalen
1989 Jeugd jaagt voorbij
1991 Tarzan in Arles (essays)
1991 Wat wij zien en horen (verhalen, samen met Bob en Tom Wolkers)
1994 Rembrandt in Rommeldam (essays)
1995 Zwarte Bevrijding (Boekenweekessay)
1996 Icarus en de vliegende tering
1997 Mondriaan op Mauritius (essays)
1998 Terug naar Jan Wolkers (bevat: Kort Amerikaans, Een roos van vlees en Terug naar Oegstgeest)
1998 Het kruipend gedeelte des aardbodems (rede)
1999 Omringd door zee (columns)
1999 De spiegel van Rembrandt
2000 Jaargetijden
2000 Wolkers in Wolkersdorff
2004 Wintervitrines (gedichten)
2004 De achtertuin (met Bob en Tom Wolkers)
2005 Zomerhitte (Boekenweekgeschenk 2005)

Jan Wolkers overleed op 19 oktober 2007.