6 november 2009

Aya Zikken – de atlasvlinder

Aya Zikken ? De atlasvlinder

Ter gelegenheid van de negentigste verjaardag van Aya Zikken verscheen bij uitgeverij Atlas een gebonden jubileumuitgave van de roman De atlasvlinder, Zikkens bekendste werk uit 1958, en één van de beste werken uit de Indische bellettrie.

De roman De atlasvlinder speelt zich af in een dorpje op Sumatra; het verhaal gaat vooral over het gevoels- en fantasieleven van de twaalfjarige Gembyr; het alter ego van de schrijfster Aya Zikken. Het hoofdpersonage is een meisje dat enerzijds tussen de Europese leefwereld en de magische wereld van de inheemse bevolking balanceert, anderzijds op de grens tussen haar kinderjaren en de pubertijd zit.

‘Op de dag dat de atlasvlinder zich in een van de huizen vertoonde, viel ook de eerste regen van het jaar.’ In het dorp interpreteert men de komst van een atlasvlinder als teken van een grote verandering die op komst is, met een onverwachte gast.

Een dorp gelegen in de rijstvelden, rode flamboyants langs de weg, stijve kapokbomen in het dorp, een oude waringin en een gevorkte mangoboom achter in de tuin; in enkele zinnen weet de schrijfster een idyllisch beeld op te roepen van een dorp met een kleine Europese gemeenschap: waaronder een ingenieur, een onderwijzer, een kapitein en een huisarts. Gembyr is enig kind in het gezin van ingenieur Per en zijn vrouw Manna. De moeder van Gembyr is een vrouw die graag viool wil studeren maar die steeds gehinderd wordt door huishoudelijke beslommeringen. Manna deelt haar liefde voor poëzie met de Europese huisarts in het dorp; een huisarts die alleen woont met zijn dochter Scotch. Gembyr, Scotch en buurjongen Ferdie waren met elkaar bevriend op de dorpsschool, maar nu Scotch en Ferdie, die beiden iets ouder zijn, in de stad naar de middelbare school gaan zien ze elkaar nog maar weinig. Gembyr en Scotch zijn elkaar ontgroeid, en de vriendschap van Gembyr met jeugdvriendje Ferdie is ook aan het veranderen.

‘Op de dag dat de atlasvlinder neerstrijkt op een van de groengeverfde petroleumblikken waarin Manna haar gerbera’s plantte’, arriveert mevrouw Borneman met haar dochter in het dorp om de dorpsonderwijzer te vervangen. Hun komst brengt een reeks van kleine veranderingen in gang in de fragiele relaties in de kleine gemeenschap van de Europese bewoners en niets blijft na hun intrede hetzelfde.

Gembyr heeft haar moeder horen zeggen dat ze het dorp haat. ‘Ze haat het dorp, de op elkaar gebouwde huizen, de ramen zonder glas of gordijnen waardoor iedereen naar binnen kon kijken, de open galerijen waar iedereen naar binnen kon lopen. En ze haatte de stank en het vuil en het ongedierte. Maar Per hield van het dorp. Dus ze hielden alle twee van iets heel anders en dus hielden ze niet van elkaar.’

De atlasvlinder kent een wisselend perspectief waardoor dezelfde gebeurtenis door verschillende personages anders beleefd en geïnterpreteerd wordt. Ook worden gedachtestromen en droomflarden weergegeven. Prachtig is het fragment waarin Gembyr in gedachten een zeer geïnteresseerde mevrouw Borneman een rondleiding geeft door haar tuin met ‘de zeven wereldwonderen’. Wanneer de invalkracht in werkelijkheid op bezoek komt, heeft zij geen interesse.

Mevrouw Borneman adviseert Gembyr om te breken met ‘haar vriendje Ferdie’: hij is gekleurd. ‘Jouw bloed is onvermengd,’ zegt de Indische Borneman, ‘maar jouw geest is gemengd.’ Gembyr is zich daar niet van bewust. Wel beseft zij: ‘met een land is het als met mensen, ervan houden is belangrijk. Het is niet zo belangrijk wanneer een land néé tegen je zegt. Maar het is erg als je néé zegt tegen een land.’

De tegenstelling tussen Nederlandse en de inlanders wordt prachtig neergezet door het fragment waarin de huisbediende aan Manna om toestemming vraagt om zijn zoon te laten trouwen met het wasmeisje van de huisarts, een meisje dat even oud is als Gembyr. Gembyr is nog een meisje zonder ‘figuur’ zoals Scotch dat noemt, een meisje dat overal tussen staat. Na de aankomst van mevrouw Borneman en haar dochter verliest Ferdie zijn belangstelling in Gembyr. Ze is nu op zichzelf en haar dagdromen aangewezen.

‘De atlasvlinder was op een morgen weggefladderd, juist op een ogenblik dat niemand op hem lette. (…) Eigenlijk hadden de mensen hem ook niet meer nodig. Hij had een gast gebracht, en meer dan een. Voor een enkele had hij misschien een wonder gebracht en voor anderen een grote verandering.’

Na het vertrek van de atlasvlinder is niets meer hetzelfde in het leven van de mensen van de Europese gemeenschap in dat dorpje op Sumatra. De natte moesson begon. De dorpsonderwijzer komt weer terug, mevrouw Borneman gaat trouwen en Gembyr gaat met haar ouders verhuizen naar een stad op Java. De tijd van verhalen vertellen is voorbij.

Aya Zikken heeft meer dan 30 titels op haar naam staan. In 1961 ontving zij voor de roman De atlasvlinder de Boekenmarktprijs, in ’75 ontving zij de Marian Philipsprijs voor haar gehele oeuvre en in ’97 kreeg zij de Anna Bijnsprijs. De jury van de Anna Bijnsprijs omschreef De atlasvlinder als een roman waarin de schijfster ‘haar kinderleven in Indië herleeft, beheerst door de magie van geuren, kleuren en geluiden, zonnegloed, gutsende regens, geweld en glorie van de oppermachtige natuur en een oneindig aantal mogelijkheden van avontuur en ontdekking.’

Aya Zikken (’19), geboren in Epe, bracht een groot deel van haar jeugd in Nederlands ? Indië, in het dorpje Lahat op Zuidelijk Sumatra door, waar haar vader als onderwijzer werkzaam was. Zij was in Batavia op de middelbare school een klasgenote van Hella Haasse. Oeroeg, de debuutroman van Hella Haase uit 1948 is dit jaar het ‘Nederland leest’ boek. De atlasvlinder, de roman van Aya Zikken, is minder bekend, maar zeker zo mooi en is ook nu, anno 2009, meer dan vijftig jaar na de eerste publicatie, zeker de moeite van het (her)lezen waard.

Margo Zuidema

Aya Zikken
de atlasvlinder
ISBN: 9789045016450

Meer van :

17 augustus 2017

Gedichten die op afstand blijven maar ook weten te ontroeren

Over 'De wereld onleesbaar' van Jeroen van Kan
11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

Over 'Herinneringen in aluminiumfolie' van Jamal Ouariachi
9 augustus 2017

Wachten op Godot aan de Moldau

Over 'Een afgedane zaak' van Patrik Ouredník

Recent

7 augustus 2017

Een kanjer

Over 'De tandeloze tijd 6 : Kwaadschiks' van A.F.Th. van der Heijden
4 augustus 2017

Wondranden

Over 'Een tuin in de winter' van Anna Enquist
2 augustus 2017

Jannie Regnerus gebruikt geen woord te veel

Over 'Nachtschrijver' van Jannie Regnerus
31 juli 2017

Het gitzwarte leven

Over 'Noordwaarts' van Naomi Rebekka Boekwijt
28 juli 2017

Het lot van een niet-joodse jood

Over 'Buster Kafka' van Martin Schouten

Verwant