Op zoek naar Walker

Wat of wie is er eigenlijk onzichtbaar in de nieuwe roman van Paul Auster? Is het Adam Walker, de student die een ontmoeting heeft met Margot Jouffroy en Rudolf Born, een ontmoeting die de rest van zijn leven zal bepalen? Het is op een van die rokerige feestjes eind jaren zestig in New York. Margot, een mooie vrouw, fluistert Rudolf in dat die mooie jongen daar in de hoek een dichter is. Ze raken aan de praat en inderdaad: Adam is een dichter, student literatuurwetenschap, en arm. Rudolf is professors, rijk bovendien en wil hem op gang helpen. Hij belooft hem 25.000 dollar voor een gehele jaargang van een literair tijdschrift, waarvan Adam de redactie voeren zal. Zover zal het nooit komen. Op een avondlijke wandeling met Rudolf wordt het tweetal bedreigd door een junk met een pistool en Rudolf tast in zijn zak naar een stiletto en steekt de jongen neer.
Adam Walker vlucht, belt de politie, besluit dat hij Rudolf moet aangeven, maar wacht daar te lang mee. De Franse Rudolf Born is overhaast gevlucht naar Parijs, onbereikbaar voor de Amerikaanse justitie.
Op dit punt in het verhaal kantelt Auster het perspectief voor de eerste keer. Het voorgaande blijkt een eerste hoofdstuk dat de bekende schrijver James Freeman van zijn vroegere vriend Adam Walker krijgt toegestuurd. Adam is terminaal ziek, het is 2007, hij wil weten wat zijn oude vriend van het werk vindt en hij wil erover praten. Ze maken een afspraak om elkaar te ontmoeten, maar ze zullen elkaar nooit zien: net voor de afspraak sterft Adam. Het verhaal kantelt nog een aantal keren, we krijgen nog twee hoofdstukken uit Walkers boek. Het tweede een prachtige beschrijving van een heftige incestueuze relatie van Adam met zijn zus, kort na de episode met de moord. Ten slotte zijn gang naar Parijs, om Margot weer te ontmoeten en daar vindt ook zijn desastreuze hereniging met Rudolf plaats. Adam kan zich er niet bij neerleggen dat deze kille moordenaar vrij rondloopt, en zoekt contact met Rudolfs aanstaande vrouw en haar dochter, de achttienjarige Cecile.
Andermaal kantelt het verhaal, terug naar de schrijver James Freeman, die de zus van Adam, Gwyn, te spreken krijgt. Zij ontkent dat er ooit zo’n seksuele relatie met haar broer geweest is, en dat lijkt geen ontkennen uit schaamte. En voor de laatste maal wordt de lezer een heel ander perspectief op de zaak geboden: James spreekt Cecile, inmiddels  van middelbare leeftijd. Het boek eindigt met een dagboekfragment van Cecile, waarin deze de bejaarde Rudolf Born opzoekt, op het Caribische eilandje Quillia.

Wie of wat is er onzichtbaar in deze roman? In de eerste plaats weten wij weinig van Rudolf Born, de mefistofelische bon-vivant, met geld en connecties, opvallend veel connecties, politiek ter rechterzijde, die Adam’s als door een knip met zijn vinger uiteindelijk uit Frankrijk kan laten zetten. We weten niet erg veel over Gwyn, Adams bloedmooie zus, die in de onbehaaglijk ontroerende beschrijving van hun relatie zo echt wordt, dat haar ontkenning haar vervolgens voor de lezer onplaatsbaar maakt. Of is Cecile ‘invisible’, de veelbelovende, die haar verliefdheid op Adam ten spijt toch niet kon verkroppen dat hij haar aanstaande stiefvader zwartmaakte met een naar haar mening verzonnen verhaal over een moord?

Onzichtbaar blijven vooral de motieven van al deze personages. In een bestek van 230 pagina’s zo’n kluwen aan perspectieven aannemelijk vormgeven is een tour de force die niet veel overlaat van de overwegingen die aan veel levens ten grondslag heeft gelegen. Er hangt over de roman ondermeer door de belangrijke episode in Parijs een onmiskenbare nouvelle vague sfeer, ondersteund door het discontinue karakter van de vertelling. De lezer waant zich daarenboven in een Patrick Modiano-roman, een oningeloste zoektocht naar de sporen van een hoofdpersoon die verdwenen is, dood, en door niemand gekend. Uiteindelijk blijft Walker, de gedoodverfde hoofdpersoon van allen de meest onzichtbare. Paul Auster heeft na jaren weer een compactere, droeviger roman geschreven. Auster blijft de meest Franse van de Amerikaanse schrijvers.

Lev Entfield

Paul Auster Onzichtbaar, Arbeiderpers, 2009

Zomertijd is het derde deel van het autobiografische project dat Nobelprijs-winnaar J.M. Coetzee aanving met Jongensjaren en voortzette met Portret van een jongeman. In de smetteloze vertaling van Peter Bergsma beleeft dit boek een wereldprimeur in het Nederlands, een taal waar Coetzee een minstens ambivalente verhouding mee heeft. Het is een taal die hij beheerst, hij is in staat een bloemlezing Nederlandse poëzie te maken. Het is eveneens de taal die generaties terug zijn voorouders spraken toe zij in de Kaap in Zuid-Afrika belandden. Zij werkten hard op grond zonder enig erbarmen om voor hun nageslacht een toekomst op te bouwen. Coetzee wist dat zijn aanwezigheid als hun nazaat  in Zuid-Afrika legaal was, legitiem heeft hij het nooit gevonden.
In dit deel worden de jaren 1972-1977 beschreven. Coetzee speelt in zijn autobiografisch project met de vorm ervan; waar het laatste deel een afstandelijk hij-perspectief hanteert is de afstand hier nog wat vergroot. De auteur laat in dit boek zijn biografie schrijven door een jonge Brit die een vijftal mensen die een rol speelden in Coetzees leven in die jaren interviewt. Het is een vorm die goed aansluit bij wat zo speciaal is aan de stijl en de inhoud van Coetzees boeken. Het stelt hem in de gelegenheid een distantie tot zijn eigen verleden en zijn onderwerpen te betrachten die gelijkertijd akelig koel en verslavend observant is.
John woont in de jaren rond zijn debuut Schemerlanden in een blanke buitenwijk van Kaapstad in een bouwvallig arbeidershuisje samen met zijn vader die een baan als boekhouder heeft bij een groothandel voor onderdelen van Japanse auto’s.
De biograaf spreekt een minnares van John die niet erg warm gelopen is voor hem, een nicht die voor hem voelt maar die hij na een geschreven gevoelsuitbarsting harerzijds op afstand stelt, een moeder van een leerling waar hij enige tijd verliefd op is geweest, een mannelijke collega en tot slot een Française waarmee hij gedoceerd heeft.  Coetzee wil met deze waaier aan perspectieven op deze fase in zijn verleden het beeld schetsen van een niet zeer warmbloedige man die zich gereserveerd gedraagt ten aanzien van anderen. Een bijzonder hypnotiserend effect in de opbouw van dit boek is dat de verschillende beelden van deze spiegels die Coetzee weerkaatsen, voor de lezer allemaal uit het veelzijdig schrijversbrein van Coetzee zelf voortgesproten zijn. En dat Coetzee daarmee in wat oppervlakkig gezien een kaal en illusieloos mens kan lijken zichzelf uiteindelijk een geraffineerde diepte verschaft.
In Zomertijd kijk je in een spiegelpaleis naar de hoofdpersoon, die in de wereld goed samenvalt met de schrijver, je neemt zijn effect op anderen waar, de wijzen waarop zijn denkbeelden in personen met heel verschillende temperamenten weerklank vinden. Zijn maatschappelijke overtuigingen, of juist de zekere wankelmoedigheid waarmee hij deze nauwelijks belijdt. Ik dacht net als een van de geïnterviewden na In ongenade een poosje klaar te zijn geweest met Coetzee. Maar zijn stem in persoonlijke en politiek-maatschappelijke aangelegen is van een unieke helderheid, gespeend van bombast en gewapend tegen afzijdigheid. In dit boek kan je op elke pagina lezen waarom Coetzee de Nobelprijs ontving.

Levi Enfield

J.M. Coetzee Zomertijd Uitgeverij Cossee, 2009