9 januari 2014

Anna Livia Plurabelle – James Joyce

Virtuoos en onbegrijpelijk

Recensie door Olivier Rieter

Het vertalen van een van de  moeilijkste boeken uit de literatuurgeschiedenis is een uitdaging die de schrijvers, vertalers en polemisten Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes aan het eind van de vorige eeuw aangingen. Dit resulteerde uiteindelijk in 2002 in een bewierookte vertaling van Finnegans wake, het laatste boek van James Joyce (1882-1941).

Nu is een deel, een hoofdstuk, van hun vertaalprestatie (volgens de ophemelende ondertitel is die niets minder dan ‘briljant’), onder de naam Anna Livia Plurabelle los verschenen, om mensen die zich nog niet durven te wagen aan de hele tekst toch een indruk te geven van de bedoelingen en virtuositeit van Joyce. Want virtuoos is de tekst zeker. Jammer genoeg niet echt begrijpelijk, maar virtuoos zonder meer. Dit geldt zowel voor de ook opgenomen Engelse tekst als voor de versie van Bindervoet en Henkes. Het is een spel met neologismen, archaïsche woorden en algeheel vreemde taal dat boeit, maar de lezer niet de tekst intrekt.

Bindervoet en Henkes omschrijven in hun uitleiding de door Joyce gevolgde methodiek als volgt: ‘Joyce schreef volgens de herzie-&-vul-aan-methode, ook wel de acccretive of aanslibmethode genoemd: er kwam doorgaans alleen maar bij en ging zelden wat af. Hij schreef zijn eerste kladversies van de hoofdstukken vrij snel achter elkaar- uit zijn hoofd, zonder zijn aantekenschriftjes te gebruiken – en vooral de eerste versie van de eerste hoofdstukken, toen het boek vorm moest krijgen en lag te te gisten en te pruttelen, is vrij goed te volgen.’ (96) Deze aandacht voor de gevolgde werkwijze is interessant en het is boeiend hoe de vertalers met het ontstane taalmonument zijn omgesprongen. Een zoektocht naar en omgang met de verschillende versies van een meesterwerk is fascinerend en Bindervoet en Henkes laten er iets van zien.

Om een indruk te geven van wat hun vertaling heeft opgeleverd, volgt hierna een vrij willekeurig gekozen passage uit het begin van Anna Livia Plurabelle: ‘Wie water was zal stroomloop oogsten. O, wat een rakase rauser! Geminxt huwejuk en leaves doen verdrijven. Sherrive Koosje had het bij het rechtse eind en Sherrive Droggerd was sinister! En die snit van hem! En die tred van hem! Hoe hij zijn hoofth hoogh hield, dien fameuze owen knar van een duke ellejan, met ene prachtpralende bult bezet als een waddelende Heer Merlijn.’ (11) En zo gaat het de hele tekst. Nergens biedt Joyce de lezer enig respijt. Nergens geeft hij een meer traditioneel verhaalverloop dat de moderne gehaaste lezer begrijpt en bij de lurven vat. Een verhaal wordt eigenlijk niet verteld, echte communicatie met de lezer lijkt niet te zijn nagestreefd. Het is puur het speelse gebruik van taal dat boeit, maar de vraag is of Joyces taalspel (en dat van de vertalers) eeuwig zal blijven bekoren, zoals het andere werk van deze grote Ierse schrijver. Het nu apart gepubliceerde hoofdstuk is naar verluidt een dialoog tussen twee wasvrouwen aan een rivier die veranderen in een boom en een steen. Het was bedoeld als een poging ‘woorden ondergeschikt te maken aan het ritme van het water.’  (78)

Joyce verwerkte in zijn tekst de namen van honderden rivieren. Op bladzijde 137 tot 148 zijn alle Nederlandstalige rivieren  (en ‘waterigheden’) die zijn opgenomen in de vertaling genoemd, van de Aa tot ’t Zwin. Het verwerken van deze 1052 aardrijkskundige namen moet een heidens karwei zijn geweest, die de tekst statuur geeft. Maar het is ook een prestatie die je doet afvragen: waartoe al die moeite? Hoeveel mensen zullen deze arbeid echt kunnen waarderen? Finnegans wake is ongetwijfeld een prachtprestatie (ook in vertaling), maar zal voor menig lezer een gesloten boek blijven.

 

Anna Livia Plurabelle
James Joyce
Verschenen bij: Uitgeverij Rainbow bv
ISBN: 9789041709721
98 pagina's
Prijs: € 12,50

Meer van Olivier Rieter:

24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
13 april 2017

Kijkje in de psyche van een autist

Over 'Pauwl' van Erik Jan Harmens
24 januari 2017

Eendimensionaal verhaal in fraaie beelden

Over 'De man van nu' van Hanco Kolk, Kim Duchateau

Recent

22 augustus 2017

Variabele verhalen in prettige stijl geschreven

Over 'Astronaut' van Pieter Kranenborg
17 augustus 2017

Vergeefse strijd heeft een mooie bundel opgeleverd

Over 'De wereld onleesbaar' van Jeroen van Kan
16 augustus 2017

Ideale bestaansvorm

Verwant

9 januari 2014

Recensie door: Karel Wasch

Over 'Recensie: Ilustrado ' van James Joyce