8 februari 2018

Terugkijken, een moreel probleem

door Menno Hartman

De Griekse geschiedschrijver Herodotos was een groot reiziger, die de volkeren die hij ontmoette beschreef en was daarmee één van de vaders van de etnografie. De neiging volkeren te willen onderzoeken is enerzijds begrijpelijk, maar heeft toch ook heel vaak in een kwaad daglicht gestaan. Persoonlijk heb ik foto’s uit de laat 19e eeuw en de vroege 20e eeuw van landen en volkeren altijd heel fascinerend gevonden, maar ik moet mijn voorkeur dienaangaande ook wat nauwkeuriger gaan bevragen, vindt onder meer Gloria Wekker in een gesprek met Lex Bohlmeijer op De Correspondent podcast. Ook het aloude gevoel van een zekere nostalgie wanneer ik naar oude Woodbury & Page foto’s kijk, ondermeer in Rob Nieuwenhuys’ schitterende fotoboeken Komen en blijven. Tempo Doeloe – een verzonken wereld. Fotografische documenten uit het oude Indië 1870 – 1920, en Baren en oudgasten met dezelfde ondertitel, zijn aanleiding daar beter over na te gaan denken.

De twee maal dat ik langere tijd in Indonesië verbleef ervoer ik als een vreemd en intens soort thuiskomen. Ik herinner mij een dag van aankomst op Java, nabij Bogor wat vroeger Buitenzorg heette. Ik zat op een balkon en rookte een gebietste sigaret met zicht op een rivier met rijstvelden ervoor, bosschages erachter, de warmte was aan het minderen, we zaten hoog dus meer een lenteachtige temperatuur. Ik was thuis. Iets dergelijks ervoer ik overal op Java, Sulawesi, maar ook in Suriname en op de Antillen. Onze geschiedenis met deze gebieden is op zijn minst problematisch. De landen waren gekoloniseerd als wingebieden en we hebben veel rijkdommen verworven over de ruggen van generaties inwoners en tot slaaf gemaakten die we voor werk daarheen vervoerden. Nostalgie naar die tijd is niet zo heel anders dan nostalgie naar bijvoorbeeld hoe veilig het was op straat in Duitsland in 1943. Veilig vast wel, maar voor wie? Een mooie tijd voor weinigen en een hel voor velen. Kijken naar beelden die daarmee samenhangen moet dus gepaard gaan met meer dan één gevoel, nostalgie is niet voldoende, minstens problematisch, spijt of zeker een bewustzijn van de misstanden is noodzakelijk en noodzakelijker geworden. Hoe politiek correct dat ook klinkt. Politiek correct blijft beter dan moreel incorrect.

Waar kijken we naar op deze foto? We kijken naar Bronisław Malinowski op de Trobriand Islands. Het is al veelzeggend dat ik u van deze vijf mensen maar één naam kan leveren. En dat ik u niet hoef uit te leggen wie van deze mannen die naam draagt. Malinowski was een antropoloog die rond de Eerste Wereldoorlog lange tijd op deze eilanden verbleef voor onderzoek naar ruil en handelsgewoonten van de andere mensen op dit beeld. Ik zal u weinig kunnen meedelen over zowel deze cultuur als over deze Poolse antropoloog. Deze foto staat voor mij voor een grote hoeveelheid etnografisch materiaal die mij interesseert en waarbij ik steeds beter zal moeten nagaan waarom eigenlijk, en op welke wijze ik naar deze beelden moet kijken.

Foto’s van tot slaaf gemaakten zijn nog weer iets anders, foto’s van meetsessies waarbij negentiende-eeuwse ‘wetenschappers’ informatie verzamelen om theorieën bevestigd te zien en te doen kloppen met hun vooroordelen, hebben al langere tijd iets wrang pijnlijks. Ik zeg niet dat we van deze foto’s af moeten. Zo min als we van beelden van wat wij gewend waren zeehelden te noemen af moeten, maar het verhaal van een nieuw inzicht moet erbij verteld worden. Deze foto’s kijken terug, niet terug in de tijd, maar terug naar ons. Ze zeggen iets over ons verleden en de morele verschuiving die heeft plaatsgevonden, maar nog altijd niet volledig doorgevoerd is. Getuige het ‘lopend juridisch handboek met doorgevoerde scheiding in het haar op het achterhoofd’ Theo Hiddema van ‘Forum voor Democratie’. Eloquentie zonder begrip. Hij beweert anno 2018 dat ras en intelligentie een verband hebben. Een echo uit een wit en zwart verleden.

Wanneer je naar een vroeg etnografische foto kijkt dan zie je een ongewenste situatie, die bestaan heeft. Je kunt naar aspecten ervan nostalgisch zijn, maar je kunt dat niet doen zonder die nostalgie te problematiseren. Europeanen onderzochten veel, maar met veel verkeerde uitgangspunten en met veel verkeerd resultaat. Kijken naar zo’n foto is voor mij tegenwoordig terugkijken de camera in, het oog van de fotograaf in en het brein van de fotograaf-onderzoeker.

Ik kan mijn interesse in deze beelden niet laten ophouden te bestaan. Maar ik kan wel de hiddemaatjes achter de camera’s ontdekken, hun armzalig misverstand.

 

 

Recent

19 oktober 2018

De man die wachtte

18 oktober 2018

Een strijdbare vrouw

17 oktober 2018

Snippers vol belofte

Literair Nederland - 10 jaar geleden

28 oktober 2008

Kwetsbare poëzie

Recensie door Wouter

De nieuwe bundel van dichter en journalist Hilbrand Rozema kent lange zinnen van weinig woorden. En zoals een Groninger betaamt, heeft die aan een half woord genoeg. Hoewel, weinig halve woorden, want Rozema floreert in taligheid. Dit brengt enerzijds prachtige constructies met zich mee, zoals de eenvoudige maar prachtige beginzinnen van de vierdelige cyclus ‘Losgeregende bloesems’: ‘Het licht van de zon / op de losgeregende bloesems.’

Lees meer