Meedeinen op een vloedgolf van gedachten

Na Koorts en Lans is Dans en Droom het tweede deel in de triologie ‘Jouw gezicht morgen’. Voor deze trilogie schiep de Madrileense auteur Marias (1951) een bijzonder personage, Jaime Deza, die de gave bezit om in de toekomst te kunnen kijken. Hij werkt, op aanraden van bevriend professor Wheeler, voor een geheime dienst in Engeland, MI6. Hij moet er, enkel op basis van observaties, het gedrag en de handelingen van de geobserveerden voorspellen (wie zal loyaal blijven aan zijn organisatie en geen verraad plegen, wat motiveert hen, zijn ze in staat om te doden…). Het is niet duidelijk wie de opdrachtgevers zijn maar om zijn directe overste (Tupra) niet teleur te stellen verzint hij zelf maar verhalen. Binnen deze context kan men geneigd zijn een boek vol spanning en actie te verwachten. Niets is minder waar. Eigenlijk gebeurt er helemaal niets. Het minimale, onheldere en ongestructureerde verhaal speelt zich, net als in Koorts en Lans, af in één dag. Jammerlijk is ook dat het speciale talent van de hoofdfiguur en de ik-verteller in dit tweede deel geen dragende rol meer krijgt. Het hoofdthema in deze roman is dan ook ‘de onmogelijkheid van het vertellen’.

Dans en droom begint met het einde uit Koorts en Lans. Een vrouw achtervolgt Deza de hele avond en belt uiteindelijk bij hem aan. Nu laat hij haar binnen. Die vrouw, Perez Nuix, is een collega die hem om een gunst komst vragen. Om welke gunst het gaat en of Deza daar op ingaat, komen we niet te weten. Wat Marias wel doet is de lezer trakteren op een hele reeks magistrale volzinnen met talloze uitweidingen over de motieven, oorzaken en gevolgen van het ingaan op vragen en het maken van beloftes. De toon is meteen gezet.

Zonder aanleiding verlaat hij deze verhaallijn en zitten we, voor het grootste deel van het boek, ineens een avond in een discotheek. De ik-verteller, die Jacobo of Jago of Jack of Jacomo of Jaime Deza genoemd wordt, werkt in opdracht van zijn baas Tupra, die voor deze avond Reresby genoemd wil worden. Ze hebben er een Italiaans echtpaar uitgenodigd voor een maaltijd en een dansje. Het is echter niet duidelijk vanwaar ze precies komen (Vaticaanstad of Zuid-Italie?) of wie ze zijn (maffia?). Deza moet de vrouw (Flavia) entertainen en afleiden, zo wil Tupra/Reresby van haar man (Manoia) informatie loskrijgen. Maar omdat de Italiaan gebrekkig Engels spreekt, wordt Deza erbij geroepen als tolk. Hierdoor krijgt de bronstige en idiote De La Garza (een Spaanse attaché in Engeland) de kans om de mooie Flavia te verleiden en zijn lusten op haar te botvieren. Tupra is razend en er volgt en ware klopjacht door de toiletten van de discotheek waarbij Tupra De La Garza in het invalidentoilet ‘tot de rede brengt’: eerst wordt hij met cocaïne volgepropt om vervolgens met alle regels van de kunst ineengeslagen te worden en met het zwaard bedreigd te worden. Deza is volledig verbitterd door dit voorval en wordt door Tupra naar huis gebracht maar gaat er niet naar binnen. Op het einde wordt Deza uitgenodigd bij Tupra om Tupra’s gewelddadige acties te verklaren. Deza vreest echter ook voor zijn leven.

Dit neemt bij Marias 350 bladzijden in beslag. Dat wijst er op dat het verhaal niet op zichzelf bestaat. Het verhaal wordt op enkele punten herhaald, het wordt bevroren en opnieuw ontdooit, het wordt in een ander perspectief geplaatst of het wordt gevarieerder. Het verhaal wordt vele malen onderbroken door reflecties en filosofische beschouwingen over de taal, het verhaal, de literatuur en talloze andere thema’s waardoor Marias nog maar eens zijn associatieve vertelwijze benadrukt. Het ene roept het andere op en voor men het weet zit men aan de zoveelste vertakking vanwaar men oorspronkelijk was begonnen te vertellen. Vandaar ook de onmogelijkheid van het vertellen, de onmogelijkheid om een verhaal te brengen. Die uitweidingen zijn soms fenomenaal lang. Zo dompelt hij de lezer bijvoorbeeld 70 pagina’s onder in spitsvondige literaire close-ups van de zoektocht in de toiletten, die uiteindelijk maar een paar minuten duurt. Die close-ups zijn dan weer aanleiding om verder te spinnen op maatschappelijke, politieke en culturele thema’s. Alles kan daardoor een betekenis hebben waardoor er een virtuele en hypothetische sfeer ontstaat en waardoor er toch, ondanks de fletse plot, een zekere filmische spanning ontstaat.

Altijd weer verbindt het verleden zich met heden in het verhaal en in dit verhaal gebeurt dit met de ernstige en belangrijke thema’s als tijd, geweld en angst. Zo zijn ook een aantal personages

(bijv. Deza en Wheeler) en scènes (de vondst van een bloeddruppel – in de toiletten) in deze roman, net zoals de beschrijvingen van de tijd, reeds aan bod gekomen in vorige romans. Hij werkt ze echter verder uit en maakt ze nog concreter in zijn typische stijl. Marias beschrijft op een virtuoze manier als geen ander hoe de gewelddadige actie van Tupra zijn uitwerking heeft op Deza en Deza ook de angst ondergaat om zelf gedood te worden. Voor dit thema laat Marias ook zijn vader getuigen over de verschrikkingen tijdens de Spaanse burgeroorlog en het Franco-regime. Daarbij komt nog de onzekerheid van het vertellen die begint met de twijfelende, aarzelende identiteit van de hoofdfiguren en hun variatie in persoonsnamen en eindigt met een volledige onzekerheid over het verhaal : werd De La Garza vermoord, wordt Deza vermoord, en gaat Deza nu in op de onduidelijk geformuleerde vraag, naar een gunst, van Perez Nuix? Het wordt dan ook wachten op het derde deel om die vragen te kunnen beantwoorden. Ondanks het gemis aan structuur en een goed uitgewerkte plot ligt de meerwaarde van deze roman in de virtuoze stijl van het uitweiden en uitspinnen en moeten we onderkennen dat het meedeinen in de vloedgolf van gedachten en associaties een bijzonder gesmaakte leeservaring werd.

Geert Beernaert

Dans en Droom

Javier Marias

Meulenhoff

9029076461
Dans en droom,Javier Marias
ISBN: 9789029076463

Recent

21 september 2018

Schrijven met de veer van de arend

Over 'De onzorgvuldig geketende Prometheus' van André Gide
20 september 2018

Alleen of samen, in- of exclusief?

Over 'Vrouwen en macht' van Mary Beard
19 september 2018

Omdenken in optima forma

Over 'De olifant van de bovenbuurman' van Rijswijk, van, Roos
18 september 2018

Taal die bezinken moet en verwondering oproept

Over 'Laat de stilte' van Rui Cóias
17 september 2018

Twee meisjes en een oudere man

Over 'Twee meisjes en ik' van A.H. Nijhoff