14 februari 2005

Zomer in Baden – Baden

Wat moet iemand die van Dostojevski houdt – een jood die van Dostojevski houdt – aan met de wetenschap dat hij een jodenhater was? Hoe moet hij het felle antisemitisme verklaren van een man die ‘in zijn romans zo gevoelig was voor het lijden van anderen, deze hartstochtelijke verdediger van vernederden en vertrapten’? En wat moet hij denken van ‘die speciale aantrekkingskracht die Dostojevski voor joden schijnt te hebben’?Aldus de onlangs overleden Susan Sontag in haar voorwoord bij Zomer in Baden-Baden, het door Sontag van de vergetelheid geredde levenswerk van de Russisch-joodse Leonid Tsypkin (1926-1982). Zomer in Baden Baden van Leonid Tsypkin leest als één lange associatieve gedachtenstroom. In de 200 pagina’s die het boekje telt, verplaatst Tsypkin zich in de door hem bewonderde Dostojevskij – en andere figuren uit diens omgeving. Die gedachtenstroom begint op het moment dat de schrijver in de nachttrein van Moskou naar Leningrad het Dagboek van Dostojevskijs tweede vrouw, Anna Grigorjevna ter hand neemt. Dat dagboek en de treinreis voeren hem terug naar de treinreis van St. Petersburg naar Baden-Baden, die Dostojevskij en zijn vrouw in 1867 maakten in een poging om hun schuldeisers te ontlopen.

Wat moet iemand die van Dostojevski houdt – een jood die van Dostojevski houdt – aan met de wetenschap dat hij een jodenhater was? Hoe moet hij het felle antisemitisme verklaren van een man die ‘in zijn romans zo gevoelig was voor het lijden van anderen, deze hartstochtelijke verdediger van vernederden en vertrapten’? En wat moet hij denken van ‘die speciale aantrekkingskracht die Dostojevski voor joden schijnt te hebben’?

Aldus de onlangs overleden Susan Sontag in haar voorwoord bij Zomer in Baden-Baden, het door Sontag van de vergetelheid geredde levenswerk van de Russisch-joodse Leonid Tsypkin (1926-1982).

Zomer in Baden Baden
van Leonid Tsypkin leest als één lange associatieve gedachtenstroom. In de 200 pagina’s die het boekje telt, verplaatst Tsypkin zich in de door hem bewonderde Dostojevskij – en andere figuren uit diens omgeving. Die gedachtenstroom begint op het moment dat de schrijver in de nachttrein van Moskou naar Leningrad het Dagboek van Dostojevskijs tweede vrouw, Anna Grigorjevna ter hand neemt. Dat dagboek en de treinreis voeren hem terug naar de treinreis van St. Petersburg naar Baden-Baden, die Dostojevskij en zijn vrouw in 1867 maakten in een poging om hun schuldeisers te ontlopen.

Aan de basis van Zomer in Baden-Baden liggen zoals gezegd de memoires en de dagboeken van Anna Grigorjevna Dostojevskaja. Daarnaast heeft Tsypkin ook uitgebreid gebruik gemaakt van de romans van Dostojevskij. Al meanderend van de ene persoon naar de andere laat hij de belevingswereld van Dostojevskij zelf geregeld samenvallen met die van diens romanhelden. Zomer in Baden-Baden bestaat uit zinnen die bladzijden lang doorlopen, slechts verbonden door gedachtenstreepjes en verspringend in tijd en perspectief. Zo bevind je je binnen één en dezelfde zin nu eens in Anna’s hoofd, dan weer in dat van Fjodor Dostojevskij om vervolgens weer als Leonid Tsypkin uit het raam van de trein te staren. Daarbij komt het ook voor dat er binnen diezelfde zin geschakeld wordt tussen verschillende emoties en levensfases van één en dezelfde persoon, wat de leesbaarheid weliswaar niet vergroot, maar wat wel uitstekend past bij Dostojevskijs koortsachtige verbeeldingswereld.

Ondanks Tsypkins bewondering voor Dostojevskij, behoudt de eerste ruim voldoende afstand tot zijn held. Zo schroomt hij niet, zoals zo veel Russen dat wel doen, Dostojevskijs felle anti-semitisme aan de orde te stellen en evenmin zich af te vragen hoe het mogelijk is dat hij deze man desondanks blijft bewonderen. Ook laat hij niet na Dostojevskij neer te zetten als de gokverslaafde hystericus met messianistische trekjes die hij was. Dostojevskij komt uit dit boek naar voren als iemand met wie je liever niet lang in één kamer zou zijn, net als de helden van zijn eigen romans. Niet verrassend misschien voor leden van de anti-Dostojevskijclub, maar daarom niet minder goed verbeeld.

Zomer in Baden-Baden, Leonid Tsypkin, vertaling Jos Vonhoff en Arjen Uijterlinde, met een inleiding van Susan Sontag
De Bezige Bij
ISBN 90 234 0344 4
Prijs: 18,90 Euro

KP

Zomer in Baden
Baden
ISBN: 9789023403449

Meer van :

16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

Over 'De Tanimbar-legende' van Aya Zikken
13 oktober 2017

Leven zonder moeder

Over 'Het intieme vreemde' van Jente Jong
12 oktober 2017

Een antikrimi

Over 'De rechter en zijn beul' van Friedrich Dürrenmatt

Recent

11 oktober 2017

De stijl tekent de man

Over 'Mijn grote appartement' van Christian Oster
10 oktober 2017

Eindeloos gepieker

Over 'Parttime astronaut' van Renée van Marissing
5 oktober 2017

Op drift geraakt

Over 'Stille grond' van Sanneke van Hassel
4 oktober 2017

Overval op de westerse mens

Over 'De ontscheping' van Jean Raspail

Verwant