26 november 2007

Petropolis, Anya Ulinich

‘Fuck’ is een flexibel woord

In de roman ‘Petropolis’, is hoofdpersoon Sasja Goldberg een liefhebster van Dostojevski’s ‘De Idioot’. Waarschijnlijk is dat tevens de literaire voorkeur van de auteur, want Anya Ulinich (1973) gaat, net als in het boek van de grote Russische schrijver, uit van het goede van de mens. Evenals Dostojevski zet ze behoorlijk absurde karakters neer. Vooral in Sasja, de in Siberië wonende negroïde puber van joodse komaf, komt dit tot uitdrukking. Haar bedillerige moeder, Loebov, kan er ook wat van, om maar te zwijgen van haar lamlendige vader Victor, die naar Amerika vertrekt en daar een nieuw gezin sticht. Waar is de psychoanalyse als je haar nodig hebt? Niet in het ijzig koude Siberische dorp Asbest 2, zoveel is duidelijk.
In deze noordoosthoek van het Rusland van 1997 is de glasnost nog maar mondjesmaat doorgedrongen. Er is vrijheid, maar alles ademt nog de sfeer van het communisme. Deel één van het boek handelt over de veertienjarige Sasja. Ze zit op middelbare school nummer 13, woont in district 3 van Asbest 2 en volgt een avondcursus in gebouw ‘Na het eten’ in district 7. Ze wordt verliefd op een mislukte kunstenaar, die op een vuilnisbelt woont. Eindelijk is er eens iemand lief voor haar, maar het op goed geluk af en toe twee anticonceptiepillen innemen kan niet voorkomen dat ze zwanger raakt.
Loebov grijpt in. Dit is niet het leven dat ze voor haar dochter voor ogen had. Voor Sasja geen armoede, viezigheid en kou. Voor Sasja geen schaarse maaltijden die in een grote pan worden aangestampt met de in cellofaan verpakte ‘Volledige Biografie’ van Nikolaj Gogol. Haar Sasja is een kunstenares en via slinkse wegen meldt ze haar aan op de kunstacademie, het Repinlyceum, waar dochterlief al snel door de mand valt. Baby Nadja houdt Loebov voor zichzelf.
In deel twee trekt Sasja haar eigen plan. Ze is inmiddels zestien, maar doet zich ouder voor. Via een speeddate-sessie van relatiebemiddelingsbureau ‘Kupids Klub’ wordt ze, onder het toeziend oog van Dostojevski, aan een Amerikaan met albasten tanden gekoppeld. Haar leven in Arizona wordt gevuld met obligate seks en magnetronmaaltijden en al snel vraagt ze zich af of ze er, afgezien van het betere klimaat en de poster van Jim Morrison, eigenlijk wel op vooruit gegaan is. No way. Ze pakt haar koffers en vertrekt naar Chigago.
Ze komt in deel drie als dienstmeisje bij rijke joodse Amerikanen terecht, waar de vrouw des huizes haar als ‘troeteljodin’ opvoert tijdens protserige benefietavonden onder de naam ‘Operatie Exodus’. Of ze nu in Asbest 2 woont, in Arizona of in Chigago: de benauwenis verstikt haar als een vochtige deken. Weer kan ze geen kant op. De redding komt van de zwaar gehandicapte zoon Jake. Een verbitterde spastische jongen, die gevangen zit in zijn eigen lichaam. Hij begrijpt maar al te goed dat Sasja wil ontsnappen en helpt haar aan het adres van Victor.
De teleurstelling is groot als Sasja haar verhaaltjes vertellende vader terugziet als uitgezakte nietsnut die haar bestaan ontkent. Met hulp van zijn nieuwe vrouw bouwt ze een eigen leven op en wordt ze een echte Amerikaanse met een baan en een flat. Van haar gespaarde geld brengt ze een bezoek aan Asbest 2. Het laatste deel van het boek zet sprongen in de tijd, en vertelt hoe het weerzien tussen Loebov, Sasja en Nadja verloopt. Ook maakt Sasja een keuze tussen Rusland en Amerika, en laat ze eindelijk de liefde toe in haar leven.
Schrijfster en Ruslandkenner Sylvia Witteman roept ons op de boekcover toe dat het om een ‘humoristisch meesterwerk’ gaat. Een leuk lokkertje en er staan zeker grappige scènes in. Als je een laag dieper te kijkt dan schuurt en schrijnt het. Daar zien we de kille leegte in het dagelijks leven in Rusland en de emotionele armoede van Amerika. De Amerikaanse succescartoon ‘Beavis and Butthead’ wordt dan wel in het Russisch nagesynchroniseerd, maar echt blij word je niet van het feit dat deze lethargische pubers ook al tot voormalig Oostblok zijn doorgedrongen.
Het boek is geschreven vanuit Sasja’s perspectief. Diepere emoties legt ze vast in ooit te versturen brieven aan dochtertje Nadja. Ook worden op deze wijze gebeurtenissen samengevat. Deze vertelstructuur keert op belangrijke momenten terug. Een situatie wordt via een brief aan Nadja ingeleid, gevolgd door een dialoog en eindigt op beschrijvende toon.
Ulinich hanteert een alwetende verteller om de levensgeschiedenissen van Victor en Loebov neer te zetten. Loebov vergelijkt de ooit zo prachtige stad Petrograd (later Leningrad en nu Sint Petersburg) met het zieltogende Asbest 2. Zie wat er aan levensloze bagger ontstaat na verwoesting. Een postapocalyptisch oord, zou de joods Russiche dichter Osip Mandelstam (1891-1938) zeggen. Waarna Loebov in gedachten zijn gedicht ‘Petropolis’ reciteert. Een gedicht uit de bundel ‘Tristia’, niet voor niets, zo zal blijken, het lijfboek van Victor.
Ulinich besteedt veel aandacht aan de groten uit haar moederland. Blijft ze wat de Amerikanen betreft, met een loffelijke uitzondering voor Jim Morrison, steken bij ‘Beavis and Butthead’ en ‘Saturday Night Live’, de Russen kunnen niet stuk. Extra aandacht is er voor Vladimir Nabokov (1899 ? 1977), net als Anya Ulinich en Sasja Goldberg een Rus die voet aan de grond kreeg in Amerika. Zijn autobiografie ‘Speak, Memory’, waarin een idyllische wereld verstoord wordt, speelt een belangrijke rol. Als Sasja op een cruciaal moment bijna lijfelijk ervaart dat de personages haar een boodschap sturen, neemt ze een belangrijke beslissing.
Anya Ulinich en Sasja Goldberg hebben veel gemeen. De schrijfster is op haar zeventiende van Rusland naar Amerika verhuisd en Sasja’s verbazing zal in veel gevallen die van haar zijn geweest zijn. Als je de armoede van het noordoosten van Rusland gewend bent, kun je je niet voorstellen dat er voorgesneden brood bestaat. En gratis plastic tasjes! Pizzabezorgers! En dan die vrijheid van de Engelse taal! Wat is ‘fuck’ eigenlijk een flexibel woord! Je kunt het te pas en te onpas gebruiken.
Ook de op haar eigen belangstelling gebaseerde kunstenaarsambities van Sasja komen aan bod. Anya Ulinich is van huis uit kunstenares en heeft het boek speels geïllustreerd. De verwijzing naar de beroemde Russische schilder Ilja Jefimovitsj Repin (1844-1930) is veelzeggend.
‘Petropolis’ is een toegankelijke roman die op twee manieren gelezen kan worden. Enerzijds is het een ontwikkelingsroman van een meisje dat zich losmaakt van haar overbezorgde moeder om ‘the American dream’ na te jagen. Anderzijds geeft het een beeld van de Oost-West verhoudingen na Perestrojka. Humoristisch is dat zeker niet, eerder is het zó pijnlijk karikaturaal, dat je je serieus afvraagt op welk continent je beter af bent. Kijkend naar deze diepere laag, in combinatie met de aandacht die Ulinich geeft aan de Russische literatuurgeschiedenis, heeft Witteman wel gelijk als ze ‘Petropolis’ een meesterwerk noemt.

Pauline van der Lans

Anya Ulinich ? Petropolis
De Arbeiderspers 2007
Vertaling: Dennis Keesmaat
www.anyaulinich.com

Recent

15 november 2017

Een portret in stukjes

Literair Nederland - 10 jaar geleden

19 november 2007

Net niet spannend genoeg
Door Fatima Bajja

Het lijkt alsof Sylvia Houweling alles heeft wat haar hartje begeert. Ze is getrouwd met Eddie Kronenburg, heeft twee kinderen en woont in een prachtig huis in Amsterdam-Zuid. Toch is het allemaal niet zo mooi als het lijkt. Eddie werkt namelijk in de onderwereld, hij is verantwoordelijk voor het transport van drugs.

Lees meer