Ilka von Zeppelin – Het gevoel dat er iets niet klopte, Een jeugd tussen 1940 en 1948

Nazikinderen neem ik niet op

Door Pauline van der Lans

Bij speciale gebeurtenissen is er gebak van de Führer voor ‘zijn’ kinderen, die tijdens de eerste geallieerde bombardementen op Berlijn in speciale bunkers in veiligheid gebracht worden. Schijfster en psychologe Ilka von Zeppelin (1937) was een van die kinderen en in ‘Het gevoel dat er iets niet klopte’ doet ze verslag van haar jeugd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Haar ouders zijn volgzame Duitse burgers: vader vecht tegen de Russen en moeder krijgt van Hitler het ‘Kruis van verdienste voor moeders’, een belangrijke onderscheiding voor vrouwen met meer dan vier kinderen. Het boek begint in 1941 als de schrijfster vier jaar oud is.

Net zoals in de Nederlandse grote steden, is het voor de kinderen in Berlijn een sport om naar granaatscherven te zoeken. Er wordt honger geleden en er heerst paniek tijdens het zoveelste luchtalarm. Het grote verschil met ons zit hem in de vurige aanbidding van de Führer en het grenzeloze vertrouwen in de Duitse overwinning. De propagandamachine van Joseph Goebbels legt het nazi-regime geen windeieren en de bevolking is blij zijn steentje bij te kunnen dragen aan dat wat een beter Duitsland moet worden.

En beter kon het altijd, na het falen van de Weimar-republiek, de verliezen tijdens de Eerste Wereldoorlog en de economische malaise die werkloosheid, honger en armoede met zich meebracht. Het trotse, sterke Duitsland met zijn indrukwekkende geschiedenis en zijn keizerlijke pracht en praal was verworden tot een schrale, schaamteloze plek. Althans, in de ogen van de ouders van de kleine Ilka. Het wachten was op een sterke leider die het land weer op de kaart zette. Geen wonder dat deze mensen hem toejuichen, zijn geschreeuw over het joodse gevaar en het geallieerde imperialistische machtsvertoon geloven en zijn orders opvolgen.

Als Berlijn in 1943 continu onder vuur ligt, gaat Hitlers ‘Kinderlandverschickung’ van kracht en worden alle moeders met kleine kinderen naar familie op het platteland gestuurd. Wapperend met een officieel evacuatiebewijs meldt moeder zich bij haar ouders in Zuid – Duitsland, maar de ontvangst is koel. ‘Nazikinderen neem ik niet op,’ zegt grootvader.

Grootvader is een man van aanzien. Hij heeft als keizerlijk gezantschapsattaché onder Wilhelm de Tweede gediend en woont op zijn Duitse burcht vol kunstschatten. Ondanks de voedselschaarste is zijn provisiekast goed gevuld, en de woonvertrekken zijn comfortabel en warm. De in zijn smetteloos witte keizerlijke uniform geklede man houdt alle luxe echter voor zichzelf. Zijn dochter en haar kinderen zoeken het maar uit. Zijn levensmotto is te lezen in een handgeschilderde spreuk op het plafond van zijn studeerkamer: Tempora mutantur, sed non nos in illis. De tijden veranderen, maar wij niet met hen.

Als lezer krijg je niet de indruk dat Ilka en de kinderen uit de omgeving lijden onder de gevolgen van de oorlog. Voor hen lijkt het allemaal een groot avontuur te zijn. Vanuit een kinderlijk perspectief doet de schrijfster verslag van het leven van alle dag: houthakken, haren ontluizen, bedorven pap eten en verplicht luisteren naar de Wehrmachtberichten op de radio.
Hoewel de kleine Von Zeppelin hier regelmatig stevig van baalt, wordt de toon nergens klagerig. Het blijft tamelijk objectief. Ook als haar vader door de Russen gevangen wordt gezet.

Hoe ouder ze wordt, des te vaker krijgt ze het gevoel dat er iets niet klopt. Ze wordt heen en weer geslingerd tussen tegenstrijdige gevoelens. De nazi-minnende schooljuf Rosenbaum dwingt haar de Hitlergroet te brengen, maar van grootvader krijgt ze een oorvijg als ze hem later zo bejegent. Op haar achtste begint ze zich van alles af te vragen. Waarom lijdt iedereen in het dorp honger en krijgt de corpulente bisschop een stuk spek? Hoe kan het dat grootvader zowel aan een rijke Perzische prinses onderdak verleent, als aan berooide Poolse vluchtelingen? En als hij dan zo antinazi is, waarom wordt Hermann Göring dan ontvangen op de burcht? Enige tijd later is ook Robert Kempner welkom, de hoofdaanklager van de Neurenbergse processen. Dus waar staat grootvader nou precies? En die jongens van de Hitlerjugend, zijn die te vertrouwen? Van juffrouw Rosenbaum leert ze boksen en handgranaten gooien. Waarom eigenlijk? Haar vader is in de ban van Hitler, grootvader is juist een antinazi. Wie van hen heeft er gelijk?

Het verliezen van de oorlog en de zelfmoord van Adolf Hitler zijn een enorme klap voor Von Zeppelins moeder. Net zoals bij veel Duitsers het geval was, had ze geen idee van de wanpraktijken van het nazi-regime. Amerikaanse soldaten nemen hun intrek in de burcht en beginnen met het proces van denazificatie om de Duitse samenleving te zuiveren van de nationaal-socialistische ideologie. Als vader na zijn gevangenschap vrij komt, krijgen hij en zijn vrouw de mildste classificatie: meeloper.

Na het beëindigen van de oorlog leeft Duitsland nog lang in armoede en Ilka von Zeppelin is ernstig ondervoed. De religieuze Quakers zijn de eersten die zich over de Duitse bevolking ontfermen door humanitaire hulp aan te bieden. Het boek eindigt als de twaalfjarige Von Zeppelin om aan te sterken wordt opgenomen in een Iers Quakers-gezin.

In Nederland kennen wij onder andere de verhalen van Anne Frank, Hannie Schaft en Etty Hillesum. Wij waren en zijn op de hoogte van concentratiekampen en gaskamers. Maar wat weten wij eigenlijk van het leven van ‘gewone’ Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog? Jarenlang is daar in Duitsland uit schaamte niet over gesproken, maar langzamerhand worden deze verhalen ook in boekvorm kenbaar gemaakt. Naast het boek van Von Zeppeling zijn enkele voorbeelden: ‘De donkere Kamer’ van Rachel Seiffert, en ‘Op schoot bij Hitler’ van Irmgard Hunt.

Doordat ze het perspectief van een kind gebruikt, zou je verwachten dat je door de schrijfster meegesleept wordt. Het is echter een wat afstandelijk relaas, waarbij het lastig is je te identificeren met de jonge Von Zeppelin. Liefhebbers van een emotioneel verhaal kunnen beter terecht bij Seiffert en Hunt.

‘Het gevoel dat er iets niet klopte’ is daarentegen een goed geschreven uiteenzetting van een kindertijd tijdens het nazi-regime in Duitsland. De armoede, honger, angst en verraad zijn daar net zo groot geweest als bij ons. De bevolking werd geïndoctrineerd, in onwetendheid gehouden en gemangeld in de slechtste oorlogsmachine ooit. Het is goed om te lezen wat dat met hen gedaan heeft en Ilka von Zeppelin heeft daar een mooi boek over geschreven. Een aanrader voor degenen die geïnteresseerd zijn in de Tweede Wereldoorlog en die moeilijke kwesties graag van verschillende kanten bekijken.

 

 

 

 

 

Omslag Het gevoel dat er iets niet klopte, Een jeugd tussen 1940 en 1948 - Ilka von Zeppelin
Het gevoel dat er iets niet klopte, Een jeugd tussen 1940 en 1948
Ilka von Zeppelin
een jeugd tussen 1940 en 1948
Verschenen bij: Cossee
ISBN: 9789059362512
192 pagina's
Prijs: € 0,00

1 reactie

  • Wytske Benschop schreef:

    Dit boek raakte mij zeer .Ik heb me vroeger niet beseft dat de 2e WO ook voor veel Duitsers een gruwlijke tijd is geweest.Ilka von Zeppelin heeft dit heel sec,maar ook met humor beschreven.Ik hoop van harte dat ze in een liefdevol gezin is opgenomen in Ierland en dat ze zich een beetje heeft kunnen herstellen van alles wat ze heeft meegemaakt.

1 Trackback





 

Recent

23 januari 2018

Het einde van een lange nacht

Over 'De beste van alle mogelijke werelden' van Riikka Pulkkinen
22 januari 2018

Het korte leven van een vroegvoltooide

Over 'Hoe heette de hoedenmaker?' van Loeki Zvonik
18 januari 2018

Laatste edities literaire tijdschriften 2017 - Parelduiker, Tirade en Terras

Over 'De parelduiker 2017/5: Jan Cremer' van Hein Aalders
17 januari 2018

Rusland, mijn Rusland

Over 'Tsjaikovskistraat' van Pieter Waterdrinker

Verwant