De inwendige,Pauline Slot

Als een toffee die aan je gehemelte plakt

Alle vrouwen die in de jaren zeventig gymnastiekles op de middelbare school hebben gevolgd kennen ze nog wel: de zwarte of blauwe stretchbroekjes. Zelfs de magerste scharminkels hadden er nog kolossale dijen in. Via subtiele verwijzingen naar mode, televisieprogramma’s en zoete lekkernijen neemt Pauline Slot (1960) in haar nieuwe roman ‘De Inwendige’ de lezer mee de geschiedenis in.

We volgen hoofdpersoon Alma Oosting van de vroege jaren zestig tot het heden en nergens wordt een jaartal genoemd. Zo wrijft de buurman zich in het begin van het boek verlekkerd in zijn handen: ‘Zo meteen zijn de Mounties op tv.’
Aan het eind kijken we met Alma mee hoe de Twin Towers in elkaar storten. Er zijn dan zo’n veertig jaren voorbij gegaan. Jaren waarin veel, heel veel is gegeten.

Dat begint al als Alma als peuter haar amandelen moet laten verwijderen. Ze krijgt ijs om de pijn te verzachten. ‘Ik slik snel door. De pijn is weg. De pijn is terug. Nu moet ik altijd ijs blijven eten’.

Alma’s moeder lijdt aan depressies, moet regelmatig in een inrichting opgenomen worden en heeft fikse huilbuien. Toch ontbreekt het Alma en haar jongere zusje niet aan basiszorg, want moeder voorziet hen van veel, lekker, maar tamelijk ongezond eten. Er zijn altijd lange vingers voorradig en spekkies, slierten trekdrop, toffees, zwart-witballen en zakjes Treets.

s ‘Avonds zet moeder het liefst een aardappelsalade met gevulde eieren op tafel. Ook de zelfgefrituurde patat komt vaak voorbij, voorzien van knakworst en appelmoes. Op familiebijeenkomsten wemelt het van de loempiaatjes, bitterballen en toastjes selderiesalade. Van groente en fruit hebben ze nog nooit gehoord. Als Alma een half opgegeten appel van een vriendinnetje krijgt, weet ze zich daar geen raad mee en gooit ze hem uiteindelijk maar weg.

Alma snaait er lustig op los maar als haar oma op niet mis te verstane wijze duidelijk maakt dat haar kleindochter flink aan de maat is, begint ze zich om haar figuur te bekommeren. Het leed is dan allang geschied en door allerlei ingewikkelde eetpatronen lukt het de mentaal ingestelde Alma niet om uit de vicieuze cirkel van eten en lijnen te breken.

Als ze uiteindelijk met een kwarktoetje naar een film zit te kijken, waarin ze zich sterk identificeert met de hoofdpersoon, erkent ze dat ze een eetprobleem heeft en zoekt ze hulp. Dat het nog niet zo gemakkelijk is om anders met voeding om te gaan, merkt ze tijdens haar buitenlandse reizen en in liefdesrelaties, waarin haar vriendinnen ook te kampen hebben met verstoorde eetgewoonten.

Hoe ontstaat anorexia nervosa en wat ligt er ten grondslag aan boulimie? Er is veel onderzoek naar gedaan en termen als ‘perfectionisme’ vallen, en ‘slankheidsideaal’. Ook kunnen de oorzaken liggen in de jeugd: spanningen in het gezin, aangeleerde eetgewoonten en het slecht omgaan met de eigen emoties en met die van de gezinsleden.

Voor Alma zouden al deze kenmerken reden kunnen zijn voor haar gedrag. Dat mag de lezer zelf uitmaken.
Het kan aan de nerveuze moeder liggen die er ook vreemd eetgedrag op nahoudt. Misschien heeft Alma te lijden gehad onder haar depressies en vond ze wel dat ze altijd sterk moest zijn om moeder te behagen. Lompe opmerkingen zijn vader niet vreemd, wie weet wat de impact daarvan is. Tijdens de zogenaamde tafelgesprekken die het avondeten begeleiden gelden strenge regels. Heeft dat misschien invloed gehad? Of was het die ene opmerking van oma die een eigen leven is gaan leiden? Alles is mogelijk bij ‘De Inwendige’.

‘Ik had zo graag nog meer gehoord van Virginia Woolf,’ zegt Pauline Slot in de bundel ‘Het beslissende Boek’ waarin Nederlandse en Vlaamse auteurs aan de tand gevoeld worden over het boek dat hun leven veranderde.
Woolf als persoon en schrijfster spreekt haar aan, maar ook de manier waarop ze schrijft: ‘Je gaat mee op de golven van haar gedachten’.

Dit zien we terug in de manier waarop Slot haar roman vormgegeven heeft. Ze laat Alma aan het woord en door haar ‘stream of counciousness’ wordt de lezer via een staccato kindertaaltje meegenomen naar de associërende puber en de analytische adolescent en volwassene. Al Alma’s handelingen worden tot in de details beschreven. Alles in de tegenwoordige tijd. De zinnen zijn kort. Soms in telegramstijl.

Dit is een gewaagde vorm die je als lezer af en toe de adem beneemt. Het is indringend en snel: al die gedachten die van de hak op de tak springen, de namen van personen die genoemd worden maar waarop geen nadere toelichting volgt, en dan dat eten. Al dat eten! In het begin is het nog een feest der herkenning om al die lekkernijen voorbij te zien komen, maar later volgen momenten dat de eetlust je vergaat.

Door Alma’s manier van observeren en de aan haar veranderende wijze van reflecteren gekoppelde woordkeus, geeft ze moeiteloos haar groei en ontwikkeling weer. Dat is razend knap gedaan. In het begin van het boek deed me dat denken aan de roman ‘Dora’ van Hannes Meinkema. Ook hierin volgen we een kleuter op weg naar volwassenheid waarin het taalgebruik is aangepast aan de opeenvolgende levensfases. Verder is dat een heel ander boek, maar voor de liefhebber van het genre een aanrader.

‘De Inwendige’ is een plotloos verhaal. Er is een begin en een einde en daartussen wordt veel verteld, maar even zoveel blijft open. We krijgen een kijkje in het binnenste van Alma en daar gaat het om. Hoe het de andere personages vergaat doet eigenlijk niet zoveel ter zake.

Overeenkomsten met haar romans: ‘Zuiderkruis’, ‘Blauwbaard’ en ‘Tegenpool’ zijn te vinden in de thema’s: reizen, biseksualiteit en ingewikkelde familieomstandigheden. Opvallend in haar laatste roman is de zintuiglijke manier van schrijven. Je voelt als lezer de toffee aan je gehemelte plakken en ook de plastic zak met braaksel hoor je met een plof op de bodem van de vuilnisbak terechtkomen.

Met ‘De Inwendige’ heeft Pauline Slot een roman van formaat neergezet. Ze schrijft in de meeslepende stijl die we van haar gewend zijn en brengt een personage tot leven met wie je meeleeft, maar die af en toe ook afschuw oproept. Toch begrijp je hoe ze tot haar handelingen komt en hoop je dat ze met zichzelf in het reine zal komen.

Tijdens het lezen betrapte ik me erop dat ik soms zat te mieren met mijn avondeten. Ook snoepen ervoer ik anders dan anders: minder lekker. Dat kwam omdat ik me afvroeg hoe bewust ik eigenlijk aan het eten was: had ik echt trek of verviel ik in gewoontehandelingen? Een ding luchtte me enorm op: de tafelgesprekken bij mij thuis waren een stuk inspirerender dan bij de bekrompen familie Oosting in het doodse Zoetermeer. Dat Alma daar haar buik vol van had is te begrijpen.

De Inwendige ? Pauline Slot
Uitgeverij De Arbeiderspers 2007

Pauline van der Lans

Recent

22 februari 2018

Boek van een ramp

19 februari 2018

Spiegels van de tijd

14 februari 2018

Gedenkteken in woorden

Literair Nederland - 10 jaar geleden

25 februari 2008

Indrukwekkend verhaal

Door Bernadet

De overgave is na De zwarte met het witte hart en Een schitterend gebrek de derde historische roman van Arthur Japin die een mengeling is van fictie en non-fictie. Het verhaal is gebaseerd op de geschiedenis van Cynthia Ann Parker (zij staat ook op de voorkant van het boek) Als kind groeide zij op bij de familie Parker die na een lange reis vol beproevingen een nieuw bestaan probeerden op te bouwen in Texas.

Lees meer