12 februari 2007

De waarheidsvinder – Donald Antrim

Surrealistische beleving van een midlifecrisis

Door Geert Beernaert
De waarheidsvinder is de eerste in het Nederlands vertaalde roman van de New Yorkse auteur Donald Antrim, die hiermee zijn derde roman aflevert. Op de achterflap wordt vermeld dat Antrim volgens het Amerikaanse magazine The New Yorker tot de 20 schrijvers van de 21 eeuw’ behoort. Dit klinkt hoopvol voor de naar meerwaarde zoekende literatuurliefhebber.
Met een krachttoer, zonder hoofdstukken en tekstonderbrekingen in 159 bladzijden, neemt de ik-verteller, een man van middelbare leeftijd, de lezer tijdens een etentje mee in een surrealistische en psychoanalytische beleving van zijn midlifecrisis. De protagonist en ik-verteller Thomas (Tom) nodigt een aantal collega-docenten psychotherapie aan het Krakau-instituut uit voor een informele diner in een pannenkoekenrestaurant. Tom is een therapeut die nooit volwassen is geworden en geen beslissingen kan nemen. Hij vindt het al moeilijk te kiezen tussen eieren of pannenkoeken en gedraagt zich tijdens dat etentje zeer kinderachtig door een voedselgevecht te willen beginnen. Om hier een eind aan te maken, tilt zijn collega Richard Bernhardt – doctor in de klinische psychologie – hem op in een ‘vuile, eigenaardig leuke, beangstigende intieme en volslagen onverwachte, krenkende omhelzing.’ Het is niet de eerste keer dat Tom zich gek gedraagt: over het meubilair klimmen, water naar mensen spugen tijdens vergaderingen of op feestelijke etentjes. Allemaal gedragingen waar zijn collega’s vertrouwd mee zijn maar ze begrijpen hem en houden van hem. ‘We weten wat het is om jou te zijn.’ Tom ervaart die liefde van zijn collega’s echter niet zo: ‘Bernhardt gebruikte me (…) als een menselijke totem, die verwijst naar kindsheid en de depressie die meegroeit met het vermogen van het normale kind tot liefde en haat in volwassen relaties.’
 
Hierdoor geraakt Tom in een transcendente toestand en treedt hij uit zijn lichaam : ‘Nu was ik de pop en Bernhardt de grote man die me vast hield; en de wereld werd, omdat ik erboven zweefde, magisch en veilig (…) ik sloot mijn ogen en begon te hyperventileren (… ) dat was het moment dat ik mijn opgang naar het plafond maakte.’ Dit uit-het-lichaam-treden neemt het grootste deel van de roman in beslag.
Wanneer Tom door het pannenkoekenhuis rondvliegt en boven de wereld uitstijgt (een dag erop uittrekt met de serveerster) laat hij de lezer kennismaken met zijn ontdekkingstocht naar zijn relaties met zijn collega’s ( hij vermoedt onder andere dat Manuel Escobar een affaire met zijn vrouw heeft), naar de toekomst van zijn kinderloos huwelijk en uiteindelijk met zijn existentiële belevingen. Hij herkauwt op de psychoanalyse, het geslacht, het huwelijk, de seksualiteit, de erotiek, de mensheid, de familie en de dood. Zo maakt hij ook een deconstructie van de sproeten op de rug van de serveerster waar hij veel gelijkenissen met een schilderij van Breughel in ziet. Zo wil hij de normaliteit en het uitwendige geluk te kijk zetten door uit te leggen dat achter eenvoudige dingen, zoals het kiezen van de verfkleur voor een kamer, heel wat schuilgaat: ‘het zit barstensvol echtelijke zorgen en diepe mysteries betreffende lotsbestemming, toeval, en het gehele doel en de zin van het leven.’
Kenmerkend voor het thema en de structuur van het boek is de bewustzijnstroom waarin de lezer terecht komt en de catharsis (een loutering van de ziel door het beleven van beklag en angst) die de verteller ondergaat. Men wordt intens meegesleept in het verhaal van een buiten-zichzelf-tredende verteller die regresseert in een pre-oedipale positie met de bedoeling zijn psychoseksuele werkelijkheid te reorganiseren en een trauma te overwinnen. Wilde, fantastische en soms onwaarschijnlijke scenario’s over het leven op de rand van een zenuwinzinking worden op een hilarische, geestige, surrealistische manier beschreven maar vooral analytisch benaderd. Antrim beschrijft op een fantastische wijze hoe iemand die catharsis beleeft en plaatst zijn personages in onmiskenbaar onwerkelijke situaties zonder de lezer echter in het ongewisse te laten over wat er allemaal gebeurt. De roman is een briljante absurdistische parodie, met zwarte humor, die de maatschappij, in het bijzonder de psychoanalyse, een spiegel voorhoudt. Tegelijkertijd is het ook een droef en melancholisch verhaal vanwege de onderliggende donkere en sinistere kant van de hyperintelligente maar onaardige hoofdpersoon die een strijd levert om zijn plaats in te wereld te leren kennen en is het ook een rake schets over de pijn die men in relaties kan ervaren, over de breekbaarheid van de emotionele ervaringen alsook over de tragedie die het onvermogen om relaties aan te gaan, teweegbrengt.
De Waarheidsvinder doet denken aan de typische afdwalingen van Nabokov en de associatieve schrijfstijl van Javier Marias. De roman kenmerkt zich dan ook door de parentheses en de uitweidingen waardoor men terechtkomt in een labyrint van taal en overdaad. Antrim creëert een geheel fictionele werkelijkheid en zoals hij de hoofdpersoon laat omschrijven: ‘voelde ik me heel even alsof ik werd wat elk normaal kind in wezen is: een uitvinder van de werkelijkheid’. Ondanks de omslachtige analyserende stijl schrijft Antrim zeer dwingend en getuigt het soms van brutale arrogantie doordat hij alles tot op het bot analyseerd en letterlijk op alles neerkijkt. Het lezen van deze roman vergt dan ook een krachttoer om door de bewustzijnstroom van het hoofdpersonage te geraken.
 
De waarheidsvinder
Donald Antrim
Vertaling door: Frans van de Wiel
ISBN: 9789060052778
159 pagina's
Prijs: € 0,00

Meer van :

20 oktober 2017

Soepel en licht vallende poëzie

Over 'Wax Hollandais' van Abdelkader Benali
18 oktober 2017

‘Een luchtig sprookje’

Over 'Waterscheerling' van Rascha Peper
17 oktober 2017

Van poldercrimineel tot godfather in Frankrijk

Over 'Ondijk/Punt' van Barry Smit

Recent

16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

Over 'De Tanimbar-legende' van Aya Zikken
13 oktober 2017

Leven zonder moeder

Over 'Het intieme vreemde' van Jente Jong
12 oktober 2017

Een antikrimi

Over 'De rechter en zijn beul' van Friedrich Dürrenmatt
11 oktober 2017

De stijl tekent de man

Over 'Mijn grote appartement' van Christian Oster
10 oktober 2017

Eindeloos gepieker

Over 'Parttime astronaut' van Renée van Marissing

Verwant