16 januari 2006

A.F.Th

'Ik voel geen enkele behoefte om zo karig mogelijk te schrijven; ik zie daar ook helemaal niet de verdienste van.' 

Het bovenstaande is een uit 1979 daterende uitspraak van Patrizio Canaponi, destijds het pseudoniem van A.F. Th. van der Heijden en auteur van de verhalenbundel Een gondel in de Herengracht (1978) en de roman De draaideur (1979). Het resultaat van deze opvatting zijn enkele zeer omvangrijke romans die deel uitmaken van een cyclus getiteld De tandeloze tijd. Een cyclus die tot voor kort een proloog alsmede een eerste, tweede en vierde deel kende, maar geen derde. Op 22 juni 1996 kwam daar eindelijk verandering in toen het al jarenlang aangekondigde derde deel verscheen in twee boeken, samen ruim 1400 pagina's.
A.F.Th. van der Heijden (1951) ondernam op 16-jarige leeftijd al pogingen om een roman te schrijven. Op 20- jarige leeftijd voltooide hij 'Het bejaardentehuis op het dak van de hemel', een nooit uitgegeven werk dat eigenlijk de oertekst vormt van het grote romanproject De tandeloze tijd waarvan de eerste delen verschenen in 1983.
De tandeloze tijd volgt vooral de ontwikkeling van Albert Egberts. Wanneer de lezer hem in de proloog De slag om de Blauwbrug leert kennen, bevindt zijn leven zich op een dieptepunt. Verslaafd aan drugs en levend van autodiefstallen is hij op 30 april 1980 in Amsterdam getuige van de roerige kroning van koningin Beatrix. Het vrijwel gelijktijdig met de proloog verschenen eerste deel Vallende ouders beschrijft Alberts studentenjaren in Nijmegen. Het verhaal wordt 'achteruit' verteld en eindigt bij zijn jeugdjaren in Geldrop. Die jeugdjaren vormen de kern van De gevarendriehoek, het tweede deel van De tandeloze tijd dat in 1985 uitkwam en werd bekroond met de Bordewijk- prijs en de Multatuli-prijs.
Na het uitkomen van De gevarendriehoek liet Van der Heijden de lezers van de cyclus lang wachten op een vervolg. In plaats van het onder de titel Sneeuwnacht in september aangekondigde derde deel verscheen in 1990 het vierde deel: Advocaat van de hanen, spelend in 1985. Hierin zijn Albert Egberts en zijn vrienden Flix en Thjum uit de eerste delen wel aanwezig, maar centraal staat Ernst Quispel, advocaat van punkers (om hun haardracht betiteld als 'hanen') en krakers. Quispel, zowel maatschappelijk als privé 'geslaagd', is een 'kwartaaldrinker'. Op gezette tijden moet hij toegeven aan de drang radicaal met zijn keurige bestaan te breken. Kort na zo'n liederlijke periode raakt hij betrokken bij de dood van Kiliaan Noppen, een punker die overlijdt in een politiecel nadat hij is opgepakt bij de ontruiming van een kraakpand. De intrige is deels gebaseerd op de Affaire
Hans Kok (de kraker die in 1985 na zijn arrestatie in een politiecel overleed) die destijds veel opschudding teweeg bracht. Dat is Van der Heijden op de nodige kritiek komen te staan vanuit de kraakbeweging, hetgeen in 1995 nog bleek tijdens de opnamen voor de film die naar de roman gemaakt is.
In het derde deel, bestaande uit de romans Het hof van barmhartigheid en Onder het plaveisel het moeras, wordt de beschrijving van het leven van Albert Egberts weer opgepakt, nu geconcentreerd op de jaren vol drugs en seks in Amsterdam. De vertelde tijd bestrijkt de periode vanaf Alberts vertrek naar Amsterdam in 1976 tot en met de dag waarop ook De slag om de Blauwbrug eindigt: 23 juli 1980. Die proloog eindigt met het beeld van Albert die een schaar in zijn hand houdt. De punt van de schaar staat voor het heden, de beide snijbladen voor verleden en toekomst. 'Na te zijn afgedaald naar de oorsprong van mijn leven, volgde mijn wijsvinger dit leven langs het andere blad terug naar het heden, in de richting van zijn eigenlijke bestemming…'. Aldus is de cirkel rond, wat echter niet betekent dat de cyclus De tandeloze tijd daarmee voltooid is. Zoals Advocaat van de hanen al een andere hoofdfiguur kende, voert Van der Heijden ook een groot aantal andere personages ten tonele. Dat zijn zowel figuren die bekend zijn uit de eerste twee delen en de proloog als uit het (in de tijd later gesitueerde) Advocaat van de hanen. Bovendien maken enkele nieuwe personages hun entree. Een van hen, Patrick Gossaert, is een schrijver die publiceert onder het pseudoniem Patrizio Canaponi… Daarnaast kent deel drie een aantal uitvoerige nevenintriges, zoals de beschrijving van het proces tegen de vermeende moordenares Hennie A. Hiervoor vond Van der Heijden opnieuw inspiratie bij een feitelijke gebeurtenis: het als de Bemmelse moordzaak bekend staande proces tegen Annie E. in 1974. Deze verhaallijn kwam Van der Heijden overigens op een beschuldiging van plagiaat te staan, omdat de journaliste Toni Boumans vond dat de schrijver het door haar geschreven boek De zaak Annie E. zonder toestemming 'tot in detail had hergebruikt'.
Met de enorme omvang van de twee romans die samen het derde deel vormen, heeft Van der Heijden heel nadrukkelijk uiting gegeven aan het idee van 'schrijven in de breedte'. Een passage in Onder het plaveisel het moeras lijkt die aanpak te verantwoorden: 'Dat volhardende schrijven, dat zwoegen en eindeloos herschrijven totdat een zo economisch mogelijke tekst is ontstaan, het correspondeert allemaal niet met het leven dat ons is toebedeeld. Ik vind het natuurlijker om koortsachtig achter de woorden aan te ijlen dan met geheven pink achter de goudschaaltjes te gaan zitten.'
In de jaren tussen De gevarendriehoek en Advocaat van de hanen publiceerde Van der Heijden twee korte romans die buiten het bestek van de cyclus vallen: De sandwich (1986), een requiem voor twee kennissen uit het verleden, en Het leven uit een dag (1988), een fantasievol sprookje over een wereld waar het leven zich in één dag afspeelt en alles ook maar één keer gebeurt. Het in 1992 verschenen Boekenweekgeschenk Weerborstels presenteerde de schrijver als een intermezzo in De tandeloze tijd. Centraal staat Robby, een neef van Albert Egberts, die door de obsessie van zijn vader dat zijn zoon hem dient te overtreffen, de dood wordt ingejaagd. Asbestemming (1994) is opnieuw een requiem, geschreven na de dood van zijn vader. Dit in stilistisch opzicht zeer gevarieerde boek is eigenlijk niet goed een roman te noemen. Het is onverbloemd openhartig en autobiografisch, maar ook nadrukkelijk literair en 'geconstrueerd'. Beschrijvingen van de laatste dagen van het leven van de vader met wie hij een moeizame relatie had, worden afgewisseld door verhalen over schrijvers' jeugdjaren en zijn huidige leven als vader van een zoontje dat net jarig is op de dag van het sterfgeval. Verder zijn er essayistische passages over leven, dood en drankgebruik. In het gedeelte 'Heijdeniana' krijgen allerlei beknopte aantekeningen, herinneringen en invallen een plaats. Van der Heijden typeerde Asbestemming zelf als 'een boek van vader en zoon'. 'Dat wat ik ben, komt voor een groot deel voort uit hem. Het gaat dan ook nooit over hem los van
mij.'
Na De tandeloze tijd werkt A.F.Th. (zoals hij vanaf dan heet) aan een nieuwe, ambitieuze romancyclus: Homo Duplex. Deel 0, De Movo Tapes, verscheen in 2003 en werd juichend besproken. De roman – over een krankzinnige verzameling bandjes, maar ook over hooligans, pornografie, liefde en god – bestaat voor een groot deel uit monologen. Afwisselend sarcastisch, gevoelig, cynisch, bespiegelend – maar altijd direct, een stem die de lezer heet of ijskoud in de nek blaast. Het volgende deel, Het schervengericht, verschijnt in april van dit jaar. Als alles meezit.
 
Bron: Biblioweb

Recent

16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

13 oktober 2017

Leven zonder moeder

12 oktober 2017

Een antikrimi

11 oktober 2017

De stijl tekent de man

Literair Nederland - 10 jaar geleden

22 oktober 2007

Klein boek zonder enige allure
Door Frans

Waarom gaf de commissie – Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek – aan Geert Mak de opdracht om het boekenweekgeschenk 2007 te schrijven? Vermoedelijk vanwege zijn succes met de dikke pil ‘In Europa’. Zou Mak daarom als onderwerp voor zijn boek de Galatabrug, die Europa met Klein-Azië verbindt, gekozen hebben?

Lees meer