Een pion voor een dame, Jacoba van Beieren 1401-1436 – Antheun Janse

25 januari 2010

Jong gestorven, vijf maal gehuwd, maar ongeschikt voor een soap.

 
 

Door Rein Swart

 
De titel duidt op een schaakspel waarbij echter niet twee deelnemers achter het bord zitten, maar meerdere partijen. In de epiloog spreekt Janse van een ingewikkelde kluwen van politieke tegenstellingen zoals tussen Hollanders en Zeeuwen (de zgn. Hoekse en Kabeljauwse twisten), de strijd tussen de Duitse Roomskoning en de Bourgondische hertog, de oorlog tussen Engeland en Frankrijk en allerlei vormen van interne machtsstrijd. ‘Veel van deze conflicten waren bovendien onderling verbonden.’
Al die partijen deden zetten op het politieke toneel die weer tegenzetten van anderen  uitlokten. Het was de kunst om zoveel mogelijk landen te veroveren en Jacoba zat daartussen.
Jacoba maakte naam als strijdbare dame, maar Janse vraagt zich af of haar positie niet eerder die was van een vooruitgeschoven pion. ‘Op het politieke schaakbord van de vroege vijftiende eeuw heeft Jacoba op enkele momenten het verloop van de partij beïnvloed, maar ze deed dat als een afhankelijke pion, niet als een vrij bewegende dame.’

De biograaf Jansen (niet te verwarren met de auteur) plaatste haar positie in 1967 tegen de achtergrond van de opkomst van de moderne bureaucratische staat, die de feodale wereld verving waarin de ridderlijke aristocratie de dienst uitmaakte.

Haar herkomst maakte Jacoba tot een waardevolle pion op het politieke schaakbord. Haar  Beierse vader Willem en haar Bourgondische moeder Margaretha ontmoetten elkaar na het huwelijk regelmatig, maar tot een zwangerschap wilde het eerst niet komen. Des te groter was de opluchting dat Margaretha in juli 1401 beviel van een dochter. De ingebouwde afhankelijkheid van een toekomstige echtgenoot maakte echter dat een erfdochter vaak een bron van instabiliteit was in een tijd waarin een huwelijk vooral van strategisch belang was. ‘Nog voordat Jacoba de kleuterjaren achter zich had gelaten, werd al op hoog niveau over haar huwelijk vergaderd.’ De Franse prins Jan van Touraine werd haar eerste echtgenoot. 
Janse vraagt zich af of Hella Haase in Het woud der verwachting de wereld van de kinderen goed heeft ingeschat, als zouden die tijdens hun huwelijksfeest gierend van de lach met eten hebben gegooid.

Janse heeft, zo zegt hij in de verantwoording, deze biografie geschreven omdat er, na een vijftal oudere wetenschappelijke biografieën, al lang niet meer over Jacoba van Beieren gepubliceerd was én omdat hij haar persoonlijke invloed op de maatschappelijke gebeurtenissen wilde onderzoeken. Hij vergelijkt Jacoba met een personage in een roman van Dostojevski en voelde zichzelf, omdat hij te weinig tijd had voor bronnenonderzoek, een diepzeeduiker die te weinig zuurstof heeft om de bodem te bereiken.
 
Janse vormt zich een oordeel in gesprek met de eerdere biografen. In de inleiding noemt hij ook Bilderdijk die als privé docent in 1819 met afgrijzen tegen zijn studenten over de onverzadigbare wellust van Jacoba sprak, omdat ze in haar 35 jarige leven vijf mannen verslond.
 
In het bijzonder gaat Janse in op de amoureuze affaire tussen Jacoba en de Zeeuwse edelman Frank van Borssele, die door Filips van Bourgondië werd afgewezen. Frank werd gevangen genomen en door Jacoba vrijgekocht tegen inlevering van al haar bezittingen.
Hun liefdesverhaal inspireerde schrijvers als Betje Wolff en Albert Verwey, die Jacoba neerzetten als een koppige, ambitieuze en impulsieve vrouw. Maar was dat ook zo? Janse reconstruceert de geschiedenis en concludeert dat er van verliefdheid geen sprake was. Het portret op de omslag van het boek werd geschilderd om een juiste man aan te trekken en kon niet voor Frank bedoeld zijn omdat die haar al kende.

Volgens Janse is Jacoba geen ster uit Hollywood, die mooi en verleidelijk en wispelturig is en is ze evenmin een mannenverslindster. Dus jammer voor een soapschrijver die nog een historische figuur voor de hoofdrol zoekt. Janse acht het interessant de beeldvorming rond Jacoba te onderzoeken, maar dat is niet het doel van zijn biografie. Hij wil de historische Jacoba tot leven wekken.
Janse vindt haar ook geen Lady Diana, die met een ontwapende optreden de harten van haar onderdanen won, maar ze lijkt mijn inziens wel een beetje op Maxima, want zij schaatste op de Hofvijver, terwijl haar moeder allerlei politieke besprekingen voerde.
‘Later schreef ze zelf “alle dingen altijd met raad van anderen” te hebben gedaan,’ noteert Janse. Jacoba leefde onder de hoede van haar moeder en haar raadsmannen.
Toch vindt Janse een plaatsje voor haar in de canon te verdedigen. ‘De geschiedenis wordt immers niet alleen bepaald door winnaars.’
‘Wie in het schaakspel een dame inruilt voor een pion, maakt niet veel kans daarmee de partij te winnen,’ zegt de schrijver over zijn biografie, omdat die bestaat uit grijstinten en witte vlekken waar zijn voorgangers haar in felle kleuren schilderden. Toch blijft ze een sleutelfiguur, omdat de Lage Landen daarna definitief de weg naar eenwording insloegen.

 
 

Een pion voor een dame
Jacoba van Beieren 1401 ? 1436

  
Auteur: Antheun Janse
Verschenen bij: Uitgeverij Balans (2009)
Prijs: € 19,95

Bekijk Reacties

2 Responses to Een pion voor een dame, Jacoba van Beieren 1401-1436 – Antheun Janse

  1. Henk 't Jong says:

    Wat een vreemde recensie. Het is eerder een beetje journalistieke samenvatting met wat citaten van de schrijver als uitgangspunten. Deze worden vervolgens niet door de recensent becommentariseerd, wat je toch zou mogen verwachten. Eigenlijk komen we helemaal niet te weten wat hij van het boek vindt. Het is zelfs de vraag of hij het boek wel gelezen heeft, want de citaten komen voornamelijk uit de verantwoording, de proloog en de epiloog, met een paar toefjes over Frank van Borselen die in het laatste hoofdstuk te vinden zijn. Als behandeld schrijver zou ik dit stukje heel onbevredigend vinden. En, literair gesproken, incompleet.

  2. rein swart says:

    Beste Henk, bedankt voor je reactie, al kan ik die niet helemaal plaatsen. ik heb het boek met plezier gelezen en hoop met mijn recensie belangstelling op te wekken. Uitgangspunt was voor mij de stelling van de schrijver – om in schaaktermen te blijven spreken – dat Jacoba toch vooral als een pion moet worden gezien, maar daarmee verval ik in herhaling. Ik hoop dat de schrijver zich wel in mijn bespreking kan vinden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

Een humaan koloniaal – Gerard Termorshuizen
1 september 2015
Biografie van een dwangmatig schrijver

Recensie door Lodewijk Brunt

De Melis Stokelaan in Den Haag loopt van noord naar zuid; de straat is lang en saai, zoals meer routes door die stad.
Lees verder >
Waarom ik lees – Tim Parks
31 augustus 2015
De woordenvloed van een taalvirtuoos

Recensie door Anky Mulders

Tim Parks lezen staat zo ongeveer gelijk aan het doorstaan van een vliegende storm. Taal is op alle fronten zijn vakgebied en dat is aan zijn teksten te merken.
Lees verder >
Echtscheiding in de lucht – Gonzalo Torné
27 augustus 2015
Momenten van wraak, woede en (voorbije) liefde


Recensie door Vera ter Beest

Joan-Marc Miró-Puig, hoofdpersoon in Echtscheiding in de lucht, is een wat zware veertigjarige man van goede komaf.
Lees verder >
Heldenlevens – Martin Ros
26 augustus 2015
Volop leesplezier

Recensie door Huub Bartman

‘In Klein-Rome werd ons vanuit de biechtstoel krachtig aangeraden vooral veel te zwemmen en veel te fietsen, liefst zo vroeg mogelijk in de ochtend en overdag als de onkuise beelden en verlangens kwamen. Daardoor werd het wielrennen een bij uitstek katholieke sport.
Lees verder >
Mohammed en het ontstaan van de islam – Marcel Hulspas
25 augustus 2015
Geen volk kan zonder verhalen

Recensie door Adri Altink

Wetenschapsjournalist Marcel Hulspas begint de epiloog in zijn boek Mohammed en het ontstaan van de islam als volgt: ‘Godsdienststichters komen nooit ‘uit het niets’ tevoorschijn. Ze zijn het product van hun omgeving en van hun tijd. Maar hun blik reikt verder’.
Lees verder >

Ontvang onze nieuwsbrief

T.C. Boyle bij Borderkitchen
1 september 2015
Agenda / 3 september / 20.00 uur / Theater aan het Spui / Den Haag

Een van de belangrijkste hedendaagse Amerikaanse schrijvers, T.C. Boyle is week in Nederland om zijn nieuwe boek, Wie storm zaait te promoten en brengt een bezoek aan BorderKitchen. Het boek is inmiddels in de VS en Duitsland met veel enthousiasme ontvangen.
Lees verder >
33ste Nacht van de Poëzie in Tivoli/Vredenburg
27 augustus 2015
Thuis wil ik zijn, al is het maar een nacht - Tsjêbbe Hettinga (1949 - 2013)


Agenda / 19 september / TivoliVredenburg / Utrecht

Sinds vorig jaar is De Nacht van de Poëzie terug in de Grote Zaal van het (vernieuwde) TivoliVredenburg. Eenentwintig aankomende poëzietalenten en gevestigde dichters zullen  van 20.00 tot 03.
Lees verder >
Literaire Salon over het ontstaan van de islam met Marcel Hulspas
25 augustus 2015
Agenda / 30 augustus / Literaire salon / 13.30 uur / Den Haag

Komende zondag vindt er een literaire salon van Hans Spit plaats in samenwerking met het Letterkundig Museum.
Lees verder >
Zomerrubriek 2015 – De grote, witte monstervis
5 augustus 2015
door Lodewijk Brunt

De afgelopen paar jaar heb ik gelukkig af en toe tijd kunnen besteden aan het (her-)lezen van grote auteurs en gevestigde literatuur. Meestal vrijblijvend, gewoon omdat ik er zin in had, soms in het kader van de leesclub waar ik lid van ben; die is uit zichzelf gericht op de ‘klassieken’.
Lees verder >
Longlist Man Booker Prize 2015 bekend
29 juli 2015
Verrassend diverse longlist Man Bookerprijs


Vandaag werd de longlist voor de Man Booker Prize 2015 bekendgemaakt. Uit 156 boeken koos de jury, bestaande uit voorzitter Michael Wood, Sam Leith, John Burnside, Frances Osborne en Ellah Wakatama Allfrey, dertien verrassend titels. Zoals voorzitter van de jury over de genomineerden zei:

The range of different performances and forms of these novels is amazing. All of them do something exciting with the language they have chosen to use.

Anne Enright, die in 2007 al een keer de prijs won met haar familieroman The Gathering - De samenkomst (De Bezige Bij), staat nu met haar roman The Green Road op de longlist. Het is sinds 2014 dat de prijs, die in 1969 voor het eerst werd uitgereikt, openstaat voor schrijvers van alle nationaliteiten, mits ze in het Engels schrijven en publiceren in de UK.

De volgende titels staan op de longlist:

* Bill Clegg (VS) – Did You Ever Have a Family (Jonathan Cape)
* Anne Enright (Ierland) – The Green Road (Jonathan Cape)
* Marlon James (Jamaica) – A Brief History of Seven Killings (Oneworld Publications)
*Laila Lalami (VS) – The Moor’s Account (Periscope, Garnet Publishing)
* Tom McCarthy (VS) – Satin Island (Jonathan Cape)
* Chigozie Obioma (Nigeria) – The Fishermen (ONE, Pushkin Press)
* Andrew O’Hagan (VK) – The Illuminations (Faber & Faber)
* Marilynne Robinson (VS) – Lila (Virago)
* Anuradha Roy (India) – Sleeping on Jupiter (MacLehose Press, Quercus)
* Sunjeev Sahota (VK) – The Year of the Runaways (Picador)
* Anna Smaill (Nieuw Zeeland) – The Chimes (Sceptre)
* Anne Tyler (VS) – A Spool of Blue Thread (Chatto & Windus)
* Hanya Yanagihara (VS) – A Little Life (Picador)

De shortlist (6 titels) wordt op 15 september bekendgemaakt. Aan de prijs is een bedrag van £50,000 verbonden.