Een pion voor een dame, Jacoba van Beieren 1401-1436 – Antheun Janse

25 januari 2010

Jong gestorven, vijf maal gehuwd, maar ongeschikt voor een soap.

 
 

Door Rein Swart

 
De titel duidt op een schaakspel waarbij echter niet twee deelnemers achter het bord zitten, maar meerdere partijen. In de epiloog spreekt Janse van een ingewikkelde kluwen van politieke tegenstellingen zoals tussen Hollanders en Zeeuwen (de zgn. Hoekse en Kabeljauwse twisten), de strijd tussen de Duitse Roomskoning en de Bourgondische hertog, de oorlog tussen Engeland en Frankrijk en allerlei vormen van interne machtsstrijd. ‘Veel van deze conflicten waren bovendien onderling verbonden.’
Al die partijen deden zetten op het politieke toneel die weer tegenzetten van anderen  uitlokten. Het was de kunst om zoveel mogelijk landen te veroveren en Jacoba zat daartussen.
Jacoba maakte naam als strijdbare dame, maar Janse vraagt zich af of haar positie niet eerder die was van een vooruitgeschoven pion. ‘Op het politieke schaakbord van de vroege vijftiende eeuw heeft Jacoba op enkele momenten het verloop van de partij beïnvloed, maar ze deed dat als een afhankelijke pion, niet als een vrij bewegende dame.’

De biograaf Jansen (niet te verwarren met de auteur) plaatste haar positie in 1967 tegen de achtergrond van de opkomst van de moderne bureaucratische staat, die de feodale wereld verving waarin de ridderlijke aristocratie de dienst uitmaakte.

Haar herkomst maakte Jacoba tot een waardevolle pion op het politieke schaakbord. Haar  Beierse vader Willem en haar Bourgondische moeder Margaretha ontmoetten elkaar na het huwelijk regelmatig, maar tot een zwangerschap wilde het eerst niet komen. Des te groter was de opluchting dat Margaretha in juli 1401 beviel van een dochter. De ingebouwde afhankelijkheid van een toekomstige echtgenoot maakte echter dat een erfdochter vaak een bron van instabiliteit was in een tijd waarin een huwelijk vooral van strategisch belang was. ‘Nog voordat Jacoba de kleuterjaren achter zich had gelaten, werd al op hoog niveau over haar huwelijk vergaderd.’ De Franse prins Jan van Touraine werd haar eerste echtgenoot. 
Janse vraagt zich af of Hella Haase in Het woud der verwachting de wereld van de kinderen goed heeft ingeschat, als zouden die tijdens hun huwelijksfeest gierend van de lach met eten hebben gegooid.

Janse heeft, zo zegt hij in de verantwoording, deze biografie geschreven omdat er, na een vijftal oudere wetenschappelijke biografieën, al lang niet meer over Jacoba van Beieren gepubliceerd was én omdat hij haar persoonlijke invloed op de maatschappelijke gebeurtenissen wilde onderzoeken. Hij vergelijkt Jacoba met een personage in een roman van Dostojevski en voelde zichzelf, omdat hij te weinig tijd had voor bronnenonderzoek, een diepzeeduiker die te weinig zuurstof heeft om de bodem te bereiken.
 
Janse vormt zich een oordeel in gesprek met de eerdere biografen. In de inleiding noemt hij ook Bilderdijk die als privé docent in 1819 met afgrijzen tegen zijn studenten over de onverzadigbare wellust van Jacoba sprak, omdat ze in haar 35 jarige leven vijf mannen verslond.
 
In het bijzonder gaat Janse in op de amoureuze affaire tussen Jacoba en de Zeeuwse edelman Frank van Borssele, die door Filips van Bourgondië werd afgewezen. Frank werd gevangen genomen en door Jacoba vrijgekocht tegen inlevering van al haar bezittingen.
Hun liefdesverhaal inspireerde schrijvers als Betje Wolff en Albert Verwey, die Jacoba neerzetten als een koppige, ambitieuze en impulsieve vrouw. Maar was dat ook zo? Janse reconstruceert de geschiedenis en concludeert dat er van verliefdheid geen sprake was. Het portret op de omslag van het boek werd geschilderd om een juiste man aan te trekken en kon niet voor Frank bedoeld zijn omdat die haar al kende.

Volgens Janse is Jacoba geen ster uit Hollywood, die mooi en verleidelijk en wispelturig is en is ze evenmin een mannenverslindster. Dus jammer voor een soapschrijver die nog een historische figuur voor de hoofdrol zoekt. Janse acht het interessant de beeldvorming rond Jacoba te onderzoeken, maar dat is niet het doel van zijn biografie. Hij wil de historische Jacoba tot leven wekken.
Janse vindt haar ook geen Lady Diana, die met een ontwapende optreden de harten van haar onderdanen won, maar ze lijkt mijn inziens wel een beetje op Maxima, want zij schaatste op de Hofvijver, terwijl haar moeder allerlei politieke besprekingen voerde.
‘Later schreef ze zelf “alle dingen altijd met raad van anderen” te hebben gedaan,’ noteert Janse. Jacoba leefde onder de hoede van haar moeder en haar raadsmannen.
Toch vindt Janse een plaatsje voor haar in de canon te verdedigen. ‘De geschiedenis wordt immers niet alleen bepaald door winnaars.’
‘Wie in het schaakspel een dame inruilt voor een pion, maakt niet veel kans daarmee de partij te winnen,’ zegt de schrijver over zijn biografie, omdat die bestaat uit grijstinten en witte vlekken waar zijn voorgangers haar in felle kleuren schilderden. Toch blijft ze een sleutelfiguur, omdat de Lage Landen daarna definitief de weg naar eenwording insloegen.

 
 

Een pion voor een dame
Jacoba van Beieren 1401 ? 1436

  
Auteur: Antheun Janse
Verschenen bij: Uitgeverij Balans (2009)
Prijs: € 19,95

Bekijk Reacties

2 Responses to Een pion voor een dame, Jacoba van Beieren 1401-1436 – Antheun Janse

  1. Henk 't Jong says:

    Wat een vreemde recensie. Het is eerder een beetje journalistieke samenvatting met wat citaten van de schrijver als uitgangspunten. Deze worden vervolgens niet door de recensent becommentariseerd, wat je toch zou mogen verwachten. Eigenlijk komen we helemaal niet te weten wat hij van het boek vindt. Het is zelfs de vraag of hij het boek wel gelezen heeft, want de citaten komen voornamelijk uit de verantwoording, de proloog en de epiloog, met een paar toefjes over Frank van Borselen die in het laatste hoofdstuk te vinden zijn. Als behandeld schrijver zou ik dit stukje heel onbevredigend vinden. En, literair gesproken, incompleet.

  2. rein swart says:

    Beste Henk, bedankt voor je reactie, al kan ik die niet helemaal plaatsen. ik heb het boek met plezier gelezen en hoop met mijn recensie belangstelling op te wekken. Uitgangspunt was voor mij de stelling van de schrijver – om in schaaktermen te blijven spreken – dat Jacoba toch vooral als een pion moet worden gezien, maar daarmee verval ik in herhaling. Ik hoop dat de schrijver zich wel in mijn bespreking kan vinden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

Theatro Olimpico – Kees ‘t Hart
18 september 2014
Misverstand als stijlmotief

Recensie door Ingrid van der Graaf

Het heeft zo z'n charme, enthousiastelingen die op een uitnodiging ingaan waarvan ze de omvang niet bevatten. Die pas achteraf weten wat ze beter niet of juist wel hadden moeten doen. Vaak schieten ze er financieel bij in.
Lees verder >
Vaarwel Istanbul – Ayşe Kulin
17 september 2014
Suikerzoete roman weet aandacht niet vast te houden


Recensie door Angèle van Baalen

Istanbul rond 1920. Buitenlandse troepen hebben de stad bezet na een wapenstilstand in oktober 1918.
Lees verder >
De tijdelijke gentleman – Sebastian Barry
16 september 2014

Ik heb de goden van de waarheid aangeroepen en zij hebben me nu in hun macht.


Recensie door Hella Kuipers


De Ierse schrijver Sebastian Barry heeft al meer boeken over de McNulty-familie geschreven.
Lees verder >

 Orfeo – Richard Powers
15 september 2014
Muziek voert de boventoon

Recensie door Vera ter Beest

De gepensioneerde componist Peter Els is op de vlucht. De politie heeft bij hem thuis, in zijn zelfgebouwde lab, genoeg aanwijzingen gevonden om hem te beschuldigen van bioterrorisme.
Lees verder >
Ze volgden me op straat – Oksana Tsjelisjeva
11 september 2014
Cynici verdringen idealisten

Recensie door Adri Altink

De onrust in Oost-Oekraïne die nu al een paar maanden gaande is, is naast een fysieke strijd vooral een propaganda-oorlog, waarvan president Poetin de touwtjes in handen heeft.
Lees verder >

Ontvang onze nieuwsbrief

Hannah van Wieringen wint Academica Literatuurprijs 2014
19 september 2014

Literair Nieuws


De Academica Literatuurprijs 2014 is gewonnen door Hannah van Wieringen (1982) voor haar roman De kermis van Gravezuid (uitgeverij De Harmonie). Dat werd gisteravond bekend gemaakt. De Literatuurprijs werd uitgereikt in Theater Dilligentis in Den Haag.
Lees verder >
Oogst van de week 38
18 september 2014
door Carolien Lohmeijer

Zo vlak na de vakantie is misschien wel de mooiste tijd om reisboeken te lezen, al dan niet om ideeën op te doen en nieuwe plannen te maken.

Een onvoltooide reis is het boek dat de Britse reisschrijver Patrick Leigh Fermor altijd nog wilde schrijven, maar helaas overleed hij voordat hij het boek kon afmaken. Leigh Fermor maakte faam met zijn Een voettocht langs Rijn en Donau en Tussen wouden en water, het verslag van de voettocht die hij op 18-jarige leeftijd maakte van Hoek van Holland naar Constantinopel. Een onvoltooide reis is het laatste deel van de trilogie en begint waar Tussen wouden en water ophield; bij de IJzeren Poort, een kloofdal van de Donau bij de grens van Roemenië. Reisschrijver Colin Thubron en biograaf Artemis Cooper hebben zijn aantekeningen van deze laatste etappe bij elkaar gebracht en het verhaal af geschreven. Het resultaat is een indrukwekkende reis door Bulgarije en Roemenië naar de kusten van de Zwarte Zee.

Menno Hartman in Tirade over dit boek 'Dit reisboek van Leigh Fermor is rijk van taal en biedt ongelofelijk veel informatie over de achtergronden van de gebieden die hij bezoekt. Leigh Fermor schrijft niet te persoonlijk, blijft in zekere zin zelfs weg uit zijn boek,  maar weet zich slechts oor en oog te maken voor zijn lezers.'

Een onvoltooide reis, Patrick Leigh Fermor, Vertaling: Barbara de Lange, Uitgeverij Atlas/Contact, 368 pagina's, € 29,99

Adolf Hitler

Deze week werd bij het Goethe Institut in Amsterdam het eerste deel van een nieuwe, tweedelige biografie over Adolf Hitler gepresenteerd. Het is geschreven door de historicus Volker Ullrich (1943) die veel publicaties op zijn naam heeft staan over de Duitse geschiedenis en daar ook voor bekroond werd.

Het getuigt van lef om anno 2014 nog met een biografie over Hitler te komen, niet bepaald een onontgonnen onderwerp. Maar volgens de uitgeverij slaagt Ullrich 'er wonderwel in een nieuw, verrassend portret van de mens achter de 'Führer' te tekenen. Daarbij worden nu eens álle facetten van zijn persoonlijkheid belicht: zijn afstotelijke, maar ook zijn aantrekkelijke kanten, zijn vriendschappen en relaties met vrouwen, zijn complexen en destructieve drijfveren, en de onmiskenbare gaven en talenten die zijn opmars mogelijk maakten.'

De Duitse pers was lovend over dit boek. Opvallend is dat in veel commentaren de goede toegankelijke stijl van de auteur geprezen wordt, en zijn genuanceerde oordeel.
De Badische Zeitung heeft het over 'die Hitler-Biographie für die heutige Generation.'

Adolf Hitler, De jaren van opkomst 1889-1939, Volker Ullrich, Vertaling Jan Willem Bos, Uitgeverij De Arbeiderspers, € 49,95

Maar mooie romans zijn ook niet te versmaden:

aurore
Zoals bijvoorbeeld Aurore, de nieuwe roman van Marco Kamphuis, die binnenkort bij uitgeverij Wereldbibliotheek verschijnt. Het verhaal van deze roman wijkt in alles af van wat Kamphuis eerder schreef, en doet in eerste instantie enigszins denken aan Parfum van Süskind. 'Kamphuis overspeelt nooit zijn hand' schreef Trouw over een van zijn vorige boeken. Dat belooft dus wat!

Aurore, Marco Kamphuis, uitgeverij Wereldbibliotheek, 160 pagina's, € 17,95

En van Bernard Schlink verschijnt er ook weer een nieuwe titel. De vrouw op de trap gaat over het geluk van een liefde die weet dat ze eindig is.'
Op 29 september organiseert BorderKitchen een interview met Bernhard Schlink. Interviewer: Michel Krielaars, voertaal Duits. De vrouw op de trap'

De vrouw op de trap, Bernard Schlink, uitgeverij Cossee, Vertaald door Gerda Meijerink, 288 pagina's, € 19,90
Longlist AKO Literatuurprijs 2014
18 september 2014
Wat schreef Literair Nederland over zes van de vijfentwintig titels die de longlist haalden?


Onlangs werd de longlist van de AKO Literatuurprijs, waarop maximaal 25 titels, bekend gemaakt. Uit deze longlist worden zes boeken gekozen die op de shortlist terechtkomen. Die lijst wordt vrijdag 26 september bekend gemaakt.
Lees verder >
The Kik sluit de Nacht van de Poezie muzikaal af
17 september 2014
Agenda

Traditioneel blijft het geheim wie op welke tijdstip optreedt tijdens de Nacht van de Poëzie. Met uitzondering van de openings- en slotacts: dit jaar opent dichter Kira Wuck en sluit Nederbietband The Kik de Nacht muzikaal af. Na The Kik is het laatste woord echter aan een dichter; Maarten van der Graaff.
Lees verder >
Deventer Boekenmarkt wint Boudewijn Büch-prijs
16 september 2014

Grootste boekenmarkt van Europa


Nieuws van de redactie


Voor het eerst in de korte geschiedenis van de Boudewijn Büch-prijs is deze toegekend aan een evenement in plaats van aan een persoon. In voorgaande jaren werd de prijs toegekend aan Redmond O’Hanlon (2013), Diederik van Vleuten (2012) en Gerrit Komrij (postuum in 2011).

“De Deventer Boekenmarkt is een belangrijke bron voor talloze alledaagse en bijzondere, grote en kleine particuliere boekencollecties. Het feit dat dit evenement door de jaren heen is uitgegroeid tot de grootste boekenmarkt van Europa toont aan hoe zeer Nederland ook het oude boek waardeert'', aldus de jury onder voorzitterschap van Frits Barend.

De boekenmarkt is in 25 jaar uitgegroeid tot een nationaal bekend evenement. Langs de IJsselkade en in de binnenstad van Deventer worden jaarlijks op de eerste zondag van augustus 878 kramen opgesteld waardoor er een ruim zes kilometer lange, en daarmee de grootste van Europa, boekenmarkt ontstaat. Het aanbod varieert van kinderboeken tot poëzie, van literatuur tot strips en van boeken over sport tot geschiedenis. De markt begint officieel om 9.30 uur maar traditie getrouw proberen de echte liefhebbers die ene speciale uitgave, ruim voor die tijd al te scoren. De zaterdagavond voorafgaand aan de Boekenmarkt vindt jaarlijks rondom Theater Bouwkunde het al even bekende poëziefestival Het Tuinfeest plaats.

De Boudewijn Büch-prijs is bestemd voor degene die er het best in geslaagd is om een breed publiek voor het antiquarische boek te interesseren. De prijs is mede in het leven geroepen ter herinnering aan de legendarische verzamelaar Boudewijn Büch (1948 – 2002). Met ditzelfde doel wordt ook jaarlijks de Boudewijn Büch- lezing gehouden.

De prijsuitreiking is op zaterdag 4 oktober op de Amsterdam Antiquarian Book, Map & Print Fair.
Op zaterdag 22 november 2014 zal vorige prijswinnaar Redmond O’Hanlon de 4e Boudewijn Büch-lezing geven in Raadhuis De Paauw in Wassenaar.


 I v/d Graaf