Een pion voor een dame, Jacoba van Beieren 1401-1436 – Antheun Janse

25 januari 2010

Jong gestorven, vijf maal gehuwd, maar ongeschikt voor een soap.

 
 

Door Rein Swart

 
De titel duidt op een schaakspel waarbij echter niet twee deelnemers achter het bord zitten, maar meerdere partijen. In de epiloog spreekt Janse van een ingewikkelde kluwen van politieke tegenstellingen zoals tussen Hollanders en Zeeuwen (de zgn. Hoekse en Kabeljauwse twisten), de strijd tussen de Duitse Roomskoning en de Bourgondische hertog, de oorlog tussen Engeland en Frankrijk en allerlei vormen van interne machtsstrijd. ‘Veel van deze conflicten waren bovendien onderling verbonden.’
Al die partijen deden zetten op het politieke toneel die weer tegenzetten van anderen  uitlokten. Het was de kunst om zoveel mogelijk landen te veroveren en Jacoba zat daartussen.
Jacoba maakte naam als strijdbare dame, maar Janse vraagt zich af of haar positie niet eerder die was van een vooruitgeschoven pion. ‘Op het politieke schaakbord van de vroege vijftiende eeuw heeft Jacoba op enkele momenten het verloop van de partij beïnvloed, maar ze deed dat als een afhankelijke pion, niet als een vrij bewegende dame.’

De biograaf Jansen (niet te verwarren met de auteur) plaatste haar positie in 1967 tegen de achtergrond van de opkomst van de moderne bureaucratische staat, die de feodale wereld verving waarin de ridderlijke aristocratie de dienst uitmaakte.

Haar herkomst maakte Jacoba tot een waardevolle pion op het politieke schaakbord. Haar  Beierse vader Willem en haar Bourgondische moeder Margaretha ontmoetten elkaar na het huwelijk regelmatig, maar tot een zwangerschap wilde het eerst niet komen. Des te groter was de opluchting dat Margaretha in juli 1401 beviel van een dochter. De ingebouwde afhankelijkheid van een toekomstige echtgenoot maakte echter dat een erfdochter vaak een bron van instabiliteit was in een tijd waarin een huwelijk vooral van strategisch belang was. ‘Nog voordat Jacoba de kleuterjaren achter zich had gelaten, werd al op hoog niveau over haar huwelijk vergaderd.’ De Franse prins Jan van Touraine werd haar eerste echtgenoot. 
Janse vraagt zich af of Hella Haase in Het woud der verwachting de wereld van de kinderen goed heeft ingeschat, als zouden die tijdens hun huwelijksfeest gierend van de lach met eten hebben gegooid.

Janse heeft, zo zegt hij in de verantwoording, deze biografie geschreven omdat er, na een vijftal oudere wetenschappelijke biografieën, al lang niet meer over Jacoba van Beieren gepubliceerd was én omdat hij haar persoonlijke invloed op de maatschappelijke gebeurtenissen wilde onderzoeken. Hij vergelijkt Jacoba met een personage in een roman van Dostojevski en voelde zichzelf, omdat hij te weinig tijd had voor bronnenonderzoek, een diepzeeduiker die te weinig zuurstof heeft om de bodem te bereiken.
 
Janse vormt zich een oordeel in gesprek met de eerdere biografen. In de inleiding noemt hij ook Bilderdijk die als privé docent in 1819 met afgrijzen tegen zijn studenten over de onverzadigbare wellust van Jacoba sprak, omdat ze in haar 35 jarige leven vijf mannen verslond.
 
In het bijzonder gaat Janse in op de amoureuze affaire tussen Jacoba en de Zeeuwse edelman Frank van Borssele, die door Filips van Bourgondië werd afgewezen. Frank werd gevangen genomen en door Jacoba vrijgekocht tegen inlevering van al haar bezittingen.
Hun liefdesverhaal inspireerde schrijvers als Betje Wolff en Albert Verwey, die Jacoba neerzetten als een koppige, ambitieuze en impulsieve vrouw. Maar was dat ook zo? Janse reconstruceert de geschiedenis en concludeert dat er van verliefdheid geen sprake was. Het portret op de omslag van het boek werd geschilderd om een juiste man aan te trekken en kon niet voor Frank bedoeld zijn omdat die haar al kende.

Volgens Janse is Jacoba geen ster uit Hollywood, die mooi en verleidelijk en wispelturig is en is ze evenmin een mannenverslindster. Dus jammer voor een soapschrijver die nog een historische figuur voor de hoofdrol zoekt. Janse acht het interessant de beeldvorming rond Jacoba te onderzoeken, maar dat is niet het doel van zijn biografie. Hij wil de historische Jacoba tot leven wekken.
Janse vindt haar ook geen Lady Diana, die met een ontwapende optreden de harten van haar onderdanen won, maar ze lijkt mijn inziens wel een beetje op Maxima, want zij schaatste op de Hofvijver, terwijl haar moeder allerlei politieke besprekingen voerde.
‘Later schreef ze zelf “alle dingen altijd met raad van anderen” te hebben gedaan,’ noteert Janse. Jacoba leefde onder de hoede van haar moeder en haar raadsmannen.
Toch vindt Janse een plaatsje voor haar in de canon te verdedigen. ‘De geschiedenis wordt immers niet alleen bepaald door winnaars.’
‘Wie in het schaakspel een dame inruilt voor een pion, maakt niet veel kans daarmee de partij te winnen,’ zegt de schrijver over zijn biografie, omdat die bestaat uit grijstinten en witte vlekken waar zijn voorgangers haar in felle kleuren schilderden. Toch blijft ze een sleutelfiguur, omdat de Lage Landen daarna definitief de weg naar eenwording insloegen.

 
 

Een pion voor een dame
Jacoba van Beieren 1401 ? 1436

  
Auteur: Antheun Janse
Verschenen bij: Uitgeverij Balans (2009)
Prijs: € 19,95

Bekijk Reacties

2 Responses to Een pion voor een dame, Jacoba van Beieren 1401-1436 – Antheun Janse

  1. Henk 't Jong says:

    Wat een vreemde recensie. Het is eerder een beetje journalistieke samenvatting met wat citaten van de schrijver als uitgangspunten. Deze worden vervolgens niet door de recensent becommentariseerd, wat je toch zou mogen verwachten. Eigenlijk komen we helemaal niet te weten wat hij van het boek vindt. Het is zelfs de vraag of hij het boek wel gelezen heeft, want de citaten komen voornamelijk uit de verantwoording, de proloog en de epiloog, met een paar toefjes over Frank van Borselen die in het laatste hoofdstuk te vinden zijn. Als behandeld schrijver zou ik dit stukje heel onbevredigend vinden. En, literair gesproken, incompleet.

  2. rein swart says:

    Beste Henk, bedankt voor je reactie, al kan ik die niet helemaal plaatsen. ik heb het boek met plezier gelezen en hoop met mijn recensie belangstelling op te wekken. Uitgangspunt was voor mij de stelling van de schrijver – om in schaaktermen te blijven spreken – dat Jacoba toch vooral als een pion moet worden gezien, maar daarmee verval ik in herhaling. Ik hoop dat de schrijver zich wel in mijn bespreking kan vinden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

Het liegend konijn – april 2015
27 mei 2015
Gedichten van een rijkgevulde dis


Door Ingrid van der Graaf

Een gedicht een impressie van een emotie, een observatie van een tafereel, een familieportret of verhaal? Schetsen in versvorm die het zicht op de werkelijkheid verscherpen dan wel vervormen? Bij poëzie kun je daar mee aankomen.
Lees verder >
Vuur en beschaving – J. Goudsblom
27 mei 2015
Terechte herdruk van een indrukwekkende studie

Recensie door Evert Woutersen

In 1984 publiceert J. Goudsblom in De Gids (jaargang 147) Vuur en beschaving. De domesticatie van vuur als een beschavingsproces. Hij schrijft: ‘Het onderwerp van deze studie is […] zeer omvangrijk.
Lees verder >
Het bestand – Arnon Grunberg
26 mei 2015
Puzzelen

Recensie door Jan de Kater

Arnon Grunberg, romanschrijver en essayist, verslaggever, toneelschrijver, gastdocent, uitgever, neemt een zeer bijzondere en eervolle positie binnen de Nederlandse letteren in. Hij heeft vroeg in zijn carrière aardig wat prijzen gekregen, niet alleen in Nederland, ook in België en Duitsland.
Lees verder >
De jacht op de klaproos – Paul Gellings
21 mei 2015
Een urgente roman 

Recensie door Els van Swol

Het is met De morfinetrilogie van Paul Gellings als met de discussie over de vraag of het glas halfvol of halfleeg is. Wie elk van de drie boeken (Verbrande schepen, Augustusland en De jacht op de klaproos) apart leest, zal geïmponeerd zijn door rake karaktertekeningen.
Lees verder >
Langzaam afbouwen op deze planeet – Nico Dros 
20 mei 2015
Over het einde der wereld en queestende jongkerels

Recensie door Adri Altink

In een interview zei Nico Dros het eens ongeveer zo: ‘Ik ben geworteld in Amsterdam, maar ik heb Texel nooit verlaten’.
Lees verder >

Ontvang onze nieuwsbrief

Oogst week 21
21 mei 2015

Door Carolien Lohmeijer


'… Het vliegtuig zat tjokvol, ze zaten op de vierde rij. De twee politiemannen brachten haar voor de tweede keer in drie maanden naar Roemenië. Misschien dat ze nu een spoor zouden vinden van de gestolen schilderijen. Tascha was hun enige hoop om de doeken terug te vinden, begreep ze inmiddels. Maar had ze de vorige keer niet al de plek laten zien waar ze samen met de moeder van haar vriendje de doeken had begraven?…'

De roman Tascha gaat over ‘de kunstroof van de eeuw’, de diefstal van zeven topwerken uit de Rotterdamse Kunsthal in 2012, maar ook over Tascha, de vriendin van de hoofdverdachte, die in Nederland haar lichaam verkoopt.
Schrijfster Mira Feticu, Roemeense van geboorte heeft voor het schrijven van Tascha een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds ontvangen.

Tascha. De roof uit de Kunsthal, Mira Feticu, Uitgeverij Jurgen Maas, presentatie 26 mei 19.00 uur, Paagman, Frederik Hendriklaan 217, Den Haag, 192 pagina's, € 17,95

 

LizzyEen bijzondere samenwerking tussen regisseur, schrijver en vertaler Martin Michael Driessen en dichteres Liesbeth Lagemaat, beiden auteur bij uitgeverij Wereldbibliotheek. Onder het pseudoniem Eva Wanjek hebben zij samen een roman geschreven over een kunstenaar en zijn muze die zich afspeelt in het bruisende Londen van de 19de eeuw, met zijn culturele elite, zijn bohémiens en zijn zelfkant. Lizzie 'biedt zowel kostuumdrama en ‘Gothic horror’ als erotische en indringende psychologische scènes.'

Lizzie, Eva WanjekUitgeverij Wereldbibliotheek, 464 pagina's, € 24,95

 

ZupheulHet nieuwe boek van Mike Boddé is er één voor de liefhebber. Het is voor Boddé zelf een reactie op zijn vorige boek Pil waarin hij schreef over de zwarte periode in zijn leven waarin hij depressief was. Zupheul, Febbo en de kleine Grakjesbembaaf, kortweg Jan heeft hij geschreven om zichzelf aan het lachen te maken. Of zoals hij het zelf schrijft: 'Hij werd lijfsgewijs omvangrijk, huwde een rondborstige joopdraagster, plantte zich genoegzaamlijk voort, en tekende een kroniek op met betrekking tot zijn zwartgalligheid: Pil. Dit foliant ging vijftigduizend malen over de kooptoog.
Zupheul, Febbo en de kleine Grakjesbembaaf, kortweg Jan is het tweede gewrocht van zijn hand.'
Lachen, gieren, brullen? Dat is aan u. In ieder geval een aanstekelijk omslag!

Zupheul, Febbo en de kleine Grakjesbembaaf, kortweg Jan, Mike Boddé, Uitgeverij Brandt, 196 pagina's, € 15,-
Luk Van Haute wint Filter Vertaalprijs 2015
20 mei 2015
Luk Van Haute heeft de Filter Vertaalprijs 2015 gewonnen met zijn vertaalde bundel Liefdesdood in Kamara. En andere Japanse verhalen (Atlas|Contact).

Literair nieuws

‘Een vertaling waarmee de vertaler een meesterproef afleverde, een project dat een enorme stilistische reikwijdte vertegenwoordigt.’, aldus de jury.
Lees verder >
Libris Prijs voor Adriaan van Dis
12 mei 2015
'Een week lang geoefend op de glimlach der verliezers'

Literair nieuws

En dan wordt je de prijs toch toegekend. Adriaan van Dis (1946) sprak na de bekendmaking op zijn eigen, wat kokette manier de vijf overige mededingers toe: 'Jullie mogen me tot twaalf uur haten en dan, gun het me'.
Lees verder >
Hommage aan H.H. ter Balkt
11 mei 2015
Agenda / vrij. 15 mei / 20.00 uur / Theater Perdu / Kloveniersburgwal 86, Amsterdam

De dichters Maarten van der Graaff, Piet Gerbrandy, Eva Gerlach, Maartje Smids, Geert Buelens en Mustafa Stitou, zullen de dit jaar op 9 maart overleden dichter H.H. ter Balkt eren met een voordracht van een persoonlijke selectie uit de verzamelde gedichten.
Lees verder >
Oogst week 19
7 mei 2015
door Carolien Lohmeijer

Heeft het vertrek van Wouter van Oorschot bij zijn uitgeverij G.A. van Oorschot een direct verband met het verschijnen van Verborgen boeken dat eind vorige maand bij Querido verscheen? Daar lijkt het wel op. Verborgen boeken kon geschreven worden omdat bij uitgeverij G.A. van Oorschot persoonlijke documenten van Querido's eigenaar Emanuel Querido werden gevonden. Het kan haast niet anders of Wouter van Oorschot heeft zijn kantoor 'opgeruimd' willen overdragen aan zijn opvolgers en toen de documenten gevonden die zijn vader jarenlang bewaard had. Zijn vader, Geert van Oorschot, was door Emanuel Querido als zaakwaarnemer aangesteld vlak voor diens deportatie naar Sobibor. Tot voor kort wist men niet beter of het archief van de uitgeverij was bij de inval van de Duitsers verbrand om de joodse auteurs en medewerkers te beschermen.
Bijzonder feit is dat uitgeverij Querido dit jaar honderd jaar bestaat; een mooier cadeau kan de uitgeverij zich niet wensen.

Willem van Toorn beschrijft de geschiedenis van Querido Verlag, waar Duits-joodse schrijvers vanaf de jaren dertig hun werk konden publiceren. Arjen Fortuin belicht de rol van Geert van Oorschot als zaakwaarnemer in oorlogstijd. En Hugo van Doornum schetst de jaren na de bezetting.
Verborgen boeken. EM. Querido's Uitgeverij tijdens en na de bezetting, Arjen Fortuin, Hugo van Doornum, Willem van Toorn, Uitgeverij Querido, 140 pagina's, € 18,99

 

De Israëlische trilogieSchwob is een initiatief voor de 'beste onbekende boeken uit de wereldliteratuur'. Op Schwob-avonden gaan auteurs met elkaar in gesprek over hun favoriete vergeten boeken.
Arnon Grunberg sprak tijdens zo'n avond over Marek Hlasko (1934-1969). Hlasko was een populaire schrijver in post-stalinistisch Polen, die toen hij in 1958 Polen verliet, geen toestemming kreeg om terug te keren. Hij leefde daarna in West-Europa, de VS en Israël. Hij was geen Jood, maar voelde zich zeer betrokken bij de Poolse Joden in Israël, en schreef in dat land een aantal meesterwerken, waaronder De tweede hondenmoord, Bekeerd in Jaffa en Ik zal jullie over Esther vertellen.

De boeken van Hlasko zijn geen vergeten boeken meer. Bovengenoemde drie romans zijn nu opgenomen in De Israëlische trilogie die bij uitgeverij Athenaeum verschenen is. Zij schetsen een beeld van de mensheid vol zwarte humor. De stijl is direct en filmisch.

De Israëlische trilogie, Marek Hasko, vertaald door Karol Lesman en Gerard Rasch, Uitgeverij Athenaeum, €19,99

 

Franz KafkaIn Franz Kafka, schrijver van schuld en schaamte analyseert Saul Friendländer Kafka's leven en werk. Hij geeft een beeld van de auteur als jonge man die wordt verscheurd door gevoelens van schuld en schaamte. Over dit beknopte biografische essay wordt gezegd dat het het beeld doorbreekt van de verlegen literaire heilige dat werd geschilderd door Kafka's vriend Max Brod. Aan de hand van brieven en dagboeken schetst Friedländer de afgronden van persoonlijke angst, van seksuele ambiguïteit, van ziekte en van de permanente wanhoop waarin Kafka's werk wortelde. Hierdoor ontstaat een nieuw beeld van de 'verknoping tussen persoonlijk lijden en een uniek literair oeuvre'.

Franz Kafka, schrijver van schuld en schaamte, Saul Friedländer, vertaling Jabik Veenbaas, Uitgeverij Bijleveld, € 19,50