Een pion voor een dame, Jacoba van Beieren 1401-1436 – Antheun Janse

25 januari 2010

Jong gestorven, vijf maal gehuwd, maar ongeschikt voor een soap.

 
 

Door Rein Swart

 
De titel duidt op een schaakspel waarbij echter niet twee deelnemers achter het bord zitten, maar meerdere partijen. In de epiloog spreekt Janse van een ingewikkelde kluwen van politieke tegenstellingen zoals tussen Hollanders en Zeeuwen (de zgn. Hoekse en Kabeljauwse twisten), de strijd tussen de Duitse Roomskoning en de Bourgondische hertog, de oorlog tussen Engeland en Frankrijk en allerlei vormen van interne machtsstrijd. ‘Veel van deze conflicten waren bovendien onderling verbonden.’
Al die partijen deden zetten op het politieke toneel die weer tegenzetten van anderen  uitlokten. Het was de kunst om zoveel mogelijk landen te veroveren en Jacoba zat daartussen.
Jacoba maakte naam als strijdbare dame, maar Janse vraagt zich af of haar positie niet eerder die was van een vooruitgeschoven pion. ‘Op het politieke schaakbord van de vroege vijftiende eeuw heeft Jacoba op enkele momenten het verloop van de partij beïnvloed, maar ze deed dat als een afhankelijke pion, niet als een vrij bewegende dame.’

De biograaf Jansen (niet te verwarren met de auteur) plaatste haar positie in 1967 tegen de achtergrond van de opkomst van de moderne bureaucratische staat, die de feodale wereld verving waarin de ridderlijke aristocratie de dienst uitmaakte.

Haar herkomst maakte Jacoba tot een waardevolle pion op het politieke schaakbord. Haar  Beierse vader Willem en haar Bourgondische moeder Margaretha ontmoetten elkaar na het huwelijk regelmatig, maar tot een zwangerschap wilde het eerst niet komen. Des te groter was de opluchting dat Margaretha in juli 1401 beviel van een dochter. De ingebouwde afhankelijkheid van een toekomstige echtgenoot maakte echter dat een erfdochter vaak een bron van instabiliteit was in een tijd waarin een huwelijk vooral van strategisch belang was. ‘Nog voordat Jacoba de kleuterjaren achter zich had gelaten, werd al op hoog niveau over haar huwelijk vergaderd.’ De Franse prins Jan van Touraine werd haar eerste echtgenoot. 
Janse vraagt zich af of Hella Haase in Het woud der verwachting de wereld van de kinderen goed heeft ingeschat, als zouden die tijdens hun huwelijksfeest gierend van de lach met eten hebben gegooid.

Janse heeft, zo zegt hij in de verantwoording, deze biografie geschreven omdat er, na een vijftal oudere wetenschappelijke biografieën, al lang niet meer over Jacoba van Beieren gepubliceerd was én omdat hij haar persoonlijke invloed op de maatschappelijke gebeurtenissen wilde onderzoeken. Hij vergelijkt Jacoba met een personage in een roman van Dostojevski en voelde zichzelf, omdat hij te weinig tijd had voor bronnenonderzoek, een diepzeeduiker die te weinig zuurstof heeft om de bodem te bereiken.
 
Janse vormt zich een oordeel in gesprek met de eerdere biografen. In de inleiding noemt hij ook Bilderdijk die als privé docent in 1819 met afgrijzen tegen zijn studenten over de onverzadigbare wellust van Jacoba sprak, omdat ze in haar 35 jarige leven vijf mannen verslond.
 
In het bijzonder gaat Janse in op de amoureuze affaire tussen Jacoba en de Zeeuwse edelman Frank van Borssele, die door Filips van Bourgondië werd afgewezen. Frank werd gevangen genomen en door Jacoba vrijgekocht tegen inlevering van al haar bezittingen.
Hun liefdesverhaal inspireerde schrijvers als Betje Wolff en Albert Verwey, die Jacoba neerzetten als een koppige, ambitieuze en impulsieve vrouw. Maar was dat ook zo? Janse reconstruceert de geschiedenis en concludeert dat er van verliefdheid geen sprake was. Het portret op de omslag van het boek werd geschilderd om een juiste man aan te trekken en kon niet voor Frank bedoeld zijn omdat die haar al kende.

Volgens Janse is Jacoba geen ster uit Hollywood, die mooi en verleidelijk en wispelturig is en is ze evenmin een mannenverslindster. Dus jammer voor een soapschrijver die nog een historische figuur voor de hoofdrol zoekt. Janse acht het interessant de beeldvorming rond Jacoba te onderzoeken, maar dat is niet het doel van zijn biografie. Hij wil de historische Jacoba tot leven wekken.
Janse vindt haar ook geen Lady Diana, die met een ontwapende optreden de harten van haar onderdanen won, maar ze lijkt mijn inziens wel een beetje op Maxima, want zij schaatste op de Hofvijver, terwijl haar moeder allerlei politieke besprekingen voerde.
‘Later schreef ze zelf “alle dingen altijd met raad van anderen” te hebben gedaan,’ noteert Janse. Jacoba leefde onder de hoede van haar moeder en haar raadsmannen.
Toch vindt Janse een plaatsje voor haar in de canon te verdedigen. ‘De geschiedenis wordt immers niet alleen bepaald door winnaars.’
‘Wie in het schaakspel een dame inruilt voor een pion, maakt niet veel kans daarmee de partij te winnen,’ zegt de schrijver over zijn biografie, omdat die bestaat uit grijstinten en witte vlekken waar zijn voorgangers haar in felle kleuren schilderden. Toch blijft ze een sleutelfiguur, omdat de Lage Landen daarna definitief de weg naar eenwording insloegen.

 
 

Een pion voor een dame
Jacoba van Beieren 1401 ? 1436

  
Auteur: Antheun Janse
Verschenen bij: Uitgeverij Balans (2009)
Prijs: € 19,95

Bekijk Reacties

2 Responses to Een pion voor een dame, Jacoba van Beieren 1401-1436 – Antheun Janse

  1. Henk 't Jong says:

    Wat een vreemde recensie. Het is eerder een beetje journalistieke samenvatting met wat citaten van de schrijver als uitgangspunten. Deze worden vervolgens niet door de recensent becommentariseerd, wat je toch zou mogen verwachten. Eigenlijk komen we helemaal niet te weten wat hij van het boek vindt. Het is zelfs de vraag of hij het boek wel gelezen heeft, want de citaten komen voornamelijk uit de verantwoording, de proloog en de epiloog, met een paar toefjes over Frank van Borselen die in het laatste hoofdstuk te vinden zijn. Als behandeld schrijver zou ik dit stukje heel onbevredigend vinden. En, literair gesproken, incompleet.

  2. rein swart says:

    Beste Henk, bedankt voor je reactie, al kan ik die niet helemaal plaatsen. ik heb het boek met plezier gelezen en hoop met mijn recensie belangstelling op te wekken. Uitgangspunt was voor mij de stelling van de schrijver – om in schaaktermen te blijven spreken – dat Jacoba toch vooral als een pion moet worden gezien, maar daarmee verval ik in herhaling. Ik hoop dat de schrijver zich wel in mijn bespreking kan vinden.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

Dichter bij Dordt. Biografie van C. Buddingh’ – Wim Huijser
28 juli 2015
Boeiende biografie met goed gekozen citaten

Recensie door Evert Woutersen

Op 24 november 1985 overleed  Kees Buddingh’ op 67-jarige leeftijd. Op zijn grafsteen staat:  ‘Liefde, vriendschap, poëzie:  dat is mijn drieëenheid.’ Daaronder:  ‘Cees Buddingh’  Dordts Dichter’.
Lees verder >
Einde verhaal / End of Story – Philibert Schogt
27 juli 2015
Twee talen en twee zielen in hetzelfde lichaam

Recensie door Geurt Franzen

Tweemaal een voorplat, twee titels in twee talen. Twee hoofdpersonen, één lichaam, één schrijver. Dat kenmerkt de opmerkelijke dubbelroman Einde verhaal/End of Story van de geboren Amsterdammer Philibert Schogt (1960), die opgroeide in de VS en Canada.
Lees verder >
Dwaallicht – Josha Zwaan
24 juli 2015
Hij wist niet half hoe erg het was

Recensie door Anky Mulders

Psychische problemen zijn in de romans van Josha Zwaan een terugkerend gegeven. In het teruggetrokken leven van de vrouwelijke hoofdpersonen wordt maar een enkeling toegelaten en ook die krijgt weinig te horen over wat er werkelijk in hen omgaat.
Lees verder >
Khomeini, Sade en ik – Abnousse Shalmani
23 juli 2015
De kracht van het vrouw-zijn

Recensie door Mandy Kraakman

Onder leiding van Ruhollah Khomeini wordt in Iran op 1 april 1979 de islamitische republiek geboren. Voor Abnousse Shalmani en haar familie betekent dit het einde van een zorgeloos en vooral vrij leven. Vanaf dat moment zijn vrouwen gedwongen gesluierd door het leven te gaan.
Lees verder >
Het duistere dal – Thomas Willmann
21 juli 2015
Een dorpsleven zonder muziek

Recensie door Vic Veldheer

Op de foto op het omslag van deze debuutroman van Thomas Willmann kijken twee ogen, onder borstelige wenkbrauwen de lezer doordringend en indringend aan. Dat belooft weinig goeds en die belofte komt uit.
Lees verder >

Ontvang onze nieuwsbrief

In memoriam Pam Emmerik (1964 -2015)
21 juli 2015
Beeldend kunstenaar, schrijver en zeer bewogen mens

Door Ingrid van der Graaf

Schrijver en beeldend kunstenaar Pam Emmerik is op 5 juli j.l. op 51 jarige leeftijd plotseling overleden. Zij schreef romans, verhalen, toneelstukken en graphic novels en stond nog volop in het leven. Zo had zij bijvoorbeeld plannen voor onder meer het schrijven van een nieuwe roman en het maken van een graphic kunstcatalogus.

In 2013 maakte ze samen met haar leermeester in de kunsten, René Daniëls de muurschildering Ook Duende in de espressobar van Museum Boijmans Van Beuningen. Waarover Emmerik zei: Voor mij beelden de schilderingen vooral uit dat het leven vaak niet gemakkelijk is, maar wel kleurrijk, en tevens vreemde bochten kan maken, zodat je heel goed moet sturen, anders knal je tegen de muur op! 

Emmerik had dan ook geen makkelijk leven gehad. Toen ze in 2006 aan haar laatste boek, Wie het paradijs verdragen kan werkte en het voor driekwart af had, werd ze getroffen door een zware hersenbloeding. Ze kwam daardoor lelijke ten val en liep een schedelbasisfractuur op. Als gevolg hiervan lag ze een maand in coma, waarbij ze voor haar leven vreesden.

Voor haar val in 2006 was Emmerik meer schrijver dan beeldend kunstenaar. Voor NRC Handelsblad en De Groene schreef ze jarenlang essays over kunst. Een keuze uit deze stukken werden gebundeld in Het wonder werkt, waarmee ze in 2004 op de shortlist van de AKO literatuurprijs stond en in 2006 de J. Greshoff-prijs won. Na haar val moest ze haar leven, van spraak tot schrijven en tekenen, weer opnieuw ontdekken en leren toepassen. Het revalideren kostte haar anderhalf jaar. Ze keerde zich af van de literatuur omdat die niet geloofde dat ze nog iets zou kunnen schrijven dat het publiceren waard zou zijn, en wierp zich op haar kunstenaarschap. In 2012, na het overlijden van haar man, de omgevingskunstenaar en beeldhouwer Pjotr van Oorschot, keerde ze weer terug naar haar onvoltooide roman, Wie het paradijs verdragen kan. Door te werken aan dit boek, wapende zij zich tegen haar verdriet om het overlijden van haar man, zei ze in een interview bij radio kunststof in maart 2014.

Werk van Pam Emmerik:
Soms feest (1997) (verhalenbundel)
Het bottenpaleis (2000) (roman)
Het wonder werkt (2004) (Essays)
Jummie (2010) (graphic novel)
Voor wie het paradijs verdragen kan (2014) (roman)

Toneelstukken:
Het voorvocht van een beschermengel, dialoog (2003)
I love you in de bosjes, monoloog (2003)
Blij als een gebakken ei, monoloog (2010)

Van Emmerik kan gezegd worden dat ze gezegend was met een ongetemde wilskracht het leven te nemen zoals het kwam, maar niet zonder het te vormen naar haar beeldend vermogen.

Foto: Sander Marsman

 
Een zomeravond met Proust
13 juli 2015





Agenda / di. 14 juli / EYE / Amsterdam


Ter ere van de verschijning van de nieuwe Nederlandse Du coté de chez Swann (Swanns kant op) en de verzameling radiolezingen Een zomer met Proust, serveert EYE Madeleines en lindebloesemthee en een veranderde tijdsperceptie tijdens een lange zomeravond op zoek naar de verloren tijd met Proust.


De avond bestaat uit twee fraaie Proustverfilmingen, een korte lezing door Proustvertaler Rokus Hofstede, en een gesprek met Maartje de Kort, de vertaalster van de radiolezingen. Voorafgegaan door: Monty Pythons geniale sketch Summary Proust Competition. I.s.m. uitgeverij Athenaeum

Le temps retrouvé (Time Regained)
Raúl Ruiz
FR, 1999, 169 min.
Laatste deel uit de omvangrijke romancyclus À la recherche du temps perdu van Marcel Proust (1871-1922). Op zijn sterfbed haalt de verteller herinneringen op aan zijn jeugd, oude liefdes en de Eerste Wereldoorlog. Zijn memoires komen niet in chronologische volgorde, maar springen heen en weer in de tijd. Sterrencast met Catherine Deneuve, Emanuelle Béart en John Malkovich.

Swann in Love (Un amour de Swann)
Volker Schlöndorff
FR/BRD, 1984, 110 min
Joseph Losey en Luchino Visconti beten hun tanden erop stuk: de verfilming van Marcel Prousts zevendelige romanreeks À la recherche du temps perdu. Zo niet Volker Schlöndorff (Die Blechtrommel), die voor zijn verfilming van het fragment Un amour de Swann Jean-Claude Carrière inhuurde als scenarioschrijver. In deze vertelling over de obsessieve liefde van de welgestelde Swann (Jeremy Irons) voor een volkse courtisane (Ornella Muti) schittert Alain Delon als de decadente, homoseksuele baron de Charlus. Camerawerk van Sven Nykvist, bekend van de Ingmar Bergman-films.

Ingeleid door Proust-vertaler Rokus Hofstede

Di. 14 juli
Aanvang: 19.15 uur








ANV Debutantenprijs – de shortlist
9 juli 2015
In september neemt een van de onderstaande debutanten de prijs voor het beste oorspronkelijk Nederlandstalige fictiedebuut in ontvangst. Wie dat zal zijn, kan mede van u afhangen want lezers uit Nederland en Vlaanderen kunnen hun stem uitbrengen op het boek van hun keuze.
Lees verder >
Special: Kunstenaarsboek in kleine oplage van Miek Zwamborn
2 juli 2015
Teksten, bronnen en objecten bijeengebracht in kunstenaarsboek

Miek Zwamborn is schrijver, dichter, vertaler en kunstenaar. In welke volgorde is niet van belang. Wel van belang is dat ze mooi werk maakt. Haar laatste boek De duimsprong werd op deze site besproken als een boek dat je na lezing het gevoel geeft, 'in een bijzondere en rijke wereld te hebben verkeerd'.

In Getemde hemel brengt Miek Zwamborn objecten, teksten en bronnen bijeen die zij aantrof tijdens haar zes maanden durende zwerftocht door de depots van het Haags Gemeentemuseum. Ze verzamelde deze teksten en objecten en schreef er een essay bij waarin ze focust op de in het museum opgesloten elementen, werken waarin het weer de hoofdrol speelt. Naast het essay bundelt het boek, een afgeleide van de schetsboeken van kunstenaars van de Haagsche School, full color riso prints, gedichten, tekeningen, en foto's.
Een kunstenaarsboek pur sang waarin denkwerk, verzameldrift en de ambachtelijke vormgeving van het boek een exquise vorm hebben gekregen.

De genummerde en gesigneerde bibliofiele editie is in een oplage van 75 uitsluitend verkrijgbaar in de webwinkel van Van Oorschot.


Getemde hemel

Gedrukt in het Charles Nypels Lab, aan de Jan van Eyck Academie te Maastricht  Gebonden door Boekbinder Hans Pieterse en Miek Zwamborn.
Prijs: € 119,95
www.vanoorschot.nlkunstenaarsboek

Zie ook www.miekzwamborn.nl

 
De stad der blinden door Theater Utrecht
29 juni 2015
'En die nacht droomde de blinde man dat hij blind was.'

Agenda / Theatervoorstelling: Stad der blinden / 2 t/m 11 juli / Over het IJ festival / Amsterdam

Stad der blinden gaat over de inwoners van een stad waarvan de de ene na de andere opeens blind wordt. Zomaar in een auto, op straat, in een hotel of thuis.
Lees verder >