Vechten om te overleven

Gabriel Chevallier – Heldenangst  

Door Carolien Lohmeijer

 Heldenangst gaat over de zinloosheid van oorlogvoeren. Het gaat over jonge mannen, jongens nog, die gesteund door het hele volk, met een romantisch beeld de oorlog in gaan. Het wordt echter al gauw duidelijk dat er niets romantisch, zelfs niets idealistisch is aan oorlogvoeren. Het enige dat telt,  is zorgen dat je overleeft.

            “Tegen de Duitsers werd gezegd: ‘Voorwaarts, op naar de frische und frohe oorlog! Nach Paris en God zij met ons, voor het allergrootste Duitsland!’ En die brave vredelievende Duitsers, die alles serieus nemen, zetten zich in beweging voor de overwinning, en veranderden in woeste beesten.

            Tegen de Fransen werd gezegd: ‘Ze vallen ons aan. Dit is de oorlog van het Recht en van de Wraak. Op naar Berlijn!’ En de vredelievende Fransen, die niets serieus nemen, onderbraken hun mijmeringen van kleine renteniers om te gaan vechten.

            Net zo ging het eraan toe bij de Oostenrijkers, de Belgen, de Engelsen, de Russen, de Turken en vervolgens de Italianen. Binnen een week kregen twintig miljoen beschaafde mannen ? die leefden, beminden, geld verdienden, aan hun toekomst werkten ? het bevel alles te laten vallen, om andere mannen te gaan doden. En die twintig miljoen individuen hebben dat bevel geaccepteerd omdat men ze ervan overtuigd had dat het hun plicht was.”

Als Jean Dartemont zich in 1914 als militair aanmeldt is de oorlog tussen Duitsland en Frankrijk net een paar maanden bezig. Heldhaftigheid en patriottisme vieren hoogtij in Frankrijk. Dartemont is daarnaast vooral nieuwsgierig naar de oorlog. Zijn aanvankelijke enthousiasme slaat al snel om in teleurstelling en desillusie. Er blijkt niets heldhaftigs te zijn aan de oorlog. Na verloop van tijd raakt hij gewond en ‘mag’ hij herstellen in een ziekenhuis waarna hij vervolgens weer terug moet naar het front.

Chevallier beschrijft in dit boek zijn eigen oorlogsbelevenissen. Hij schrijft heel direct, niet alleen over het leven in de loopgraven ? de eindeloze beschietingen, de kou, de smerigheid en de stank, de angst, de chaos en de willekeur ? maar ook als hij zijn twijfels uit over tegenstrijdige bevelen en de hypocrisie van veel leidinggevenden. Want hoe valt te verklaren dat hij als kritische soldaat als een van de eersten naar het front gestuurd wordt terwijl er volgens de doctrine van het leger, eer gelegen is in gevaar? Dat ook de kerk niet vrijuit gaat wordt duidelijk als hij in een gesprek met een aalmoezenier aangeeft de logica te missen van het doden van Duitsers. God is immers ook de God van de Duitsers en in de ogen van de kerk is het doden van je naaste de allergrootste zonde: “En u, die aan de goede kant denkt te staan, bidt Hem dat hij anderen die ook menen aan de goede kant te staan, bestrijdt en vernietigt. Daar is toch geen touw aan vast te knopen?”

Het oorspronkelijke, aanstekelijke oorlogsenthousiasme in Frankrijk in 1914 is in het licht van de geschiedenis misschien nog wel te begrijpen. Onthutsend is echter dat als Dartemont tijdens een verlof in de burgerwereld gewoon vertelt waar het op staat, en niet de waarheid een beetje rooskleuriger afschildert,  men hem liever ziet gaan dan komen; en dat, als de oorlog is afgelopen hij ook dan het advies krijgt zijn mond te houden: de wereld is immers niet wezenlijk veranderd, de sociale ordes zijn nog hetzelfde en de mensen zullen hem niet willen begrijpen.

Chevallier maakt niets mooier dan het is. Juist door zijn reële manier van vertellen en zijn logische redeneringen legt hij de waanzin van de oorlog bloot. En daarin schuilt zijn grootste verdienste.

Gabriel Chevallier (1895-1969) beschrijft in Heldenangst zijn eigen ervaringen in de loopgraven, het hospitaal en aan het front. Heldenangst verschijnt in 1930 voor het eerst. Chevallier is heel duidelijk in zijn mening over de verantwoordelijke leiders. Het boek roept bij verschijnen dan ook woedende reacties op. La Peur verschijnt in 1951 opnieuw, maar niemand wil op dat moment een boek over de oorlog lezen.

Na La Peur schrijft Chevallier o.a. de satire Clochemerle.  Het is zijn meest succesvolle boek.

Oorspronkelijke titel: La Peur

Vertaald door: Prescilla van Zoest

Prijs: € 24,90

Verschenen bij: Uitgeverij Cossee

Bijzonderheden:  De Nederlandse uitgave uit 2009 bevat een voorwoord van de auteur bij de heruitgave van 1951, recensies uit Franse kranten bij de verschijning in 1930 en bij de derde uitgave in 2008.