Angst voor de barbaren, Tzvetan Todorov

Angst voor de barbaren, Tzvetan Todorov

Door Hilde van Vlaanderen

“Al springt iedereen in de Rijn, dan hoef jij dat nog niet te doen”, zei mijn moeder vroeger altijd, als ik mee wilde doen met vrienden of vriendinnen. Als kind vindt  je zo’n uitspraak maar niks, maar later besefte ik, dat mijn moeder eigenlijk een appel deed op je gezonde verstand. Dat ze vooral wilde, dat je goed nadacht, voor je ergens aan begon.

En dat is wat Tzvetan Todorov (Sofia, 1939) beoogt met zijn nieuwste boek, dat de lezer gaat nadenken. Dat je geen genoegen moet nemen met eenvoudige voorstellingen van goed en kwaad, maar de nuance moet blijven zoeken.

Todorov voert een pleidooi voor medemenselijkheid en dit is te bereiken door in gesprek te blijven, door principes niet dwingend op te leggen, door de ander als mens te blijven zien.

De Frans-Bulgaarse historicus heeft een uitgebreide studie gemaakt van de politiek en cultuur van vele landen, hij beschrijft de stemming in bijvoorbeeld China en Rusland, die vooruit willen en ondernemend zijn, de pessimistische stemming in Arabische landen, de angst in West-Europa. Deze sferen beïnvloeden het beeld van de multiculturaliteit en het politieke beleid.

Telkens weer vertaalt hij de ontwikkelingen naar de samenleving op zich, naar de burgers. Hij plaatst beschaving en barbarij eigenlijk niet tegenover, maar naast elkaar. Dit illustreert hij aan de hand van de eigenaardigheden van verschillende culturen, waarbij hij ook de filosofie en de literatuur meeneemt. Waar vroeger werd gedacht, dat onder andere kennis en alfabetisering de mensheid beter zouden maken, is dat tegenwoordig niet meer geldig. Iedere cultuur heeft zowel schrijvers en denkers, als moordenaars en dictators. Er zijn goed opgeleide mensen, die toch barbaars gedrag vertonen. Maar het ingrijpen in Afghanistan en Iran zijn volgens hem geen oplossingen voor het echte probleem. Van geweld komt geweld.

Eigenlijk draait alles om: je verdiepen in de beweegredenen van de ander, een ethiek van verantwoordelijkheid, waarbij vrijheid van meningsuiting wel belangrijk, maar niet onbeperkt is. Het is niet nodig om altijd onmiddellijk je mening te zeggen, soms zijn woorden net zo kwalijk als daden en is het beter om eerst na te denken… Als je het leest, klinkt het allemaal ongelooflijk logisch, maar waarom doen we het niet? Todorov meent, dat de ene groep zich moet verlossen uit de greep van de angst en de andere partij uit de greep van het ressentiment. De dialoog aangaan, blijven praten, blijven zoeken naar wederzijdse erkenning. Veel humanisten onderschrijven dit gedachtegoed, het zoeken van de nuance, het in gesprek willen blijven. Maar zij worden ook vaak bekritiseerd, alsof zij niet duidelijk stelling zouden willen nemen. Todorov pleit voor een strijdbaar, actief humanisme, juist een duidelijk gaan staan voor ? of beter gezegd ? achter je mening.

Mijn moeder was een eenvoudige boerendochter, ik kan haar niet meer vertellen, hoe wijs haar uitspraak was. Eerst nadenken, waarom je iets doet. Niet klakkeloos achter anderen aan hollen. Je afvragen, wat jouw gedrag voor een ander kan betekenen. Met alleen lagere school las ze later alles wat haar voor de handen kwam. Vermoedelijk had ze dit boek van Todorov wel willen lezen en het is zijn grote verdienste, dat hij prettig leesbaar schrijft over niet bepaald makkelijke thema’s. Een prima boek om aan het eind van het jaar te lezen als basis voor goede voornemens.

Angst voor de barbaren

Auteur: Tzvetan Todorov

Vertaald door: Frans de Haan

Verschenen bij: Uitgeverij Atlas, september 2009

Prijs: € 24,90