Monthly Archives: november 2007

De invloed van televisieprogramma's op de verkoop van boeken is moeilijk te onderzoeken. Dat een optreden op de televisie een auteur (meestal) geen windeieren legt, is duidelijk, maar de precieze invloed blijft indicatief. Boeken zijn niet vergelijkbaar en het is moeilijk te bepalen of groeiende verkoopcijfers geheel en alleen te danken zijn aan een optreden van de auteur in de media of dat er ook andere factoren meespelen. Lovende recensies dragen bij aan de verkoop van een boek en ook signeersessies, voordrachten en publiciteit in de geschreven media, zoals advertenties, spelen een grote rol in de verkoop van een titel.

Dat een televisieprogramma wel een grote invloed kan hebben, werd in de jaren tachtig duidelijk met het programma Hier is...Adriaan van Dis, dat van 1983 tot en met 1992 werd uitgezonden en dat misschien wel het meest invloedrijke boeken- en cultuurprogramma was dat Nederland ooit heeft gekend. De invloed van het programma op de verkoopcijfers van de boeken van de optredende auteurs was zo groot dat er zelf werd gesproken over het Van Dis-effect. Vanaf 4 december zendt Cultura, het digitale cultuurkanaal, de meest memorabele afleveringen van het literatuurprogramma uit. Adriaan Van Dis maakte bij elke uitzending een nieuwe inleiding en er wordt nooit eerder vertoond materiaal toegevoegd. Of de uitzendingen met onderstaande auteurs worden uitgezonden, is nog niet duidelijk. Wel duidelijk is dat zij veel voordeel hadden van een optreden bij Adriaan van Dis.

Frans Pointl - De kip die over de soep vloog

‘Ik zie mezelf als een kerststerretje dat werd aangestoken. Ik heb kort geschitterd en ben toen weer uitgedoofd. Zo gaat dat met de meeste mensen’. Er zijn vandaag de dag nog maar weinig mensen die Frans Pointl kennen als dé bestseller auteur van 1989 en 1990, toch zijn er van zijn verhalenbundel De kip die over de soep vloog (Nijgh & Van Ditmar) zo’n kleine tachtigduizend exemplaren gedrukt en domineerde hij in 1990 eventjes de bestsellerlijsten.

In 1989 debuteerde Pointl met de verhalenbundel De kip die over de soep vloog. Het boek werd alom geprezen en Pointl kreeg veel aandacht in de geschreven media. Opvallend is echter dat de bundel in 1989 helemaal niet voorkomt in de bestsellerslijst van de HP/De tijd. Hier komt verandering in als de auteur in het voorjaar van 1990 gevraagd wordt voor het programma van Van Dis. Na zijn televisieoptreden komt de verhalenbundel in week 14 van 1990 binnen op positie twee en stijgt de week erna tot de hoogste positie, om daar enkele weken te blijven staan. Wat de geschreven media niet konden bereiken, is de televisie gelukt: De kip die over de soep vloog werd een bestseller én werd genomineerd voor de AKO-literatuurprijs.

James Purdy - De gewaden der levenden

Als de Amerikaanse auteur James Purdy in 1990 bij Adriaan van Dis is geweest, komt zijn boek De gewaden der levenden de week erna binnen in de lijst op positie twee. De redactie van Boekblad schrijft dan ook terecht dat ‘het Van Dis-effect opvalt bij HP (...)’. Purdy blijft acht weken staan in de lijst.

Jaap van Heerden - Wees blij dat het leven geen zin heeft

Ook met betrekking tot de essaybundel van de filosoof Jaap van Heerden wordt in Boekblad door de redactie gesproken van een Van Dis-boek. Na de uitzending van Hier is...Adriaan van Dis waarin Van Heerden te gast is, komt zijn bundel Wees blij dat het leven geen zin heeft, aanvankelijk alleen binnen in de Bijenkorf-toptien, maar de week erna volgt ook de HP/De Tijdlijst: Van Heerden komt binnen op 6 en blijft de zes volgende weken in de lijst staan.

Er zijn nog veel meer van dergelijke voorbeelden van auteurs te noemen die na een interview met Van Dis de lijst binnen komen en wiens verkoopcijfers een enorme stoot krijgen. Zo is er Annie Cohen-Solal, haar biografie van Sartre werd in de zeven maanden na de uitzending op 17 januari 1987 maar liefst zeven maal herdrukt. Sceptici meenden echter dat de biografie niet gekocht werd om de kwaliteit, maar om het mediacircus rond de welbespraakte en fotogenieke schrijfster die Adriaan van Dis op een geestige, doch scherpe manier terecht wees toen hij al te nieuwsgierig op haar overkwam. Ook met betrekking tot Irene Dische, haar Vrome leugens komt in 1991 na de uitzending binnen op 4 in de HP/De Tijdlijst, kan gesproken worden van een ‘Van Dis’-effect, net als bij Maya Angelou, Jacques le Goff en Louis Ferron.

Eerlijkheidshalve moet echter tot slot nog wel even worden vermeld dat het Van Dis-effect niet voor iedere geïnterviewde opgaat: Neeltje Maria Min, Boudewijn van Houten en Bob van Laerhoven verging het een stuk minder goed dan bovengenoemde auteurs.

Hier is…Adriaan van Dis. Vanaf 4 december iedere dinsdagavond op www.cultura.nl. Uitgeverij Rubinstein brengt een dvd-box uit met alle door Cultura uit te zenden afleveringen, inclusief de nieuwe inleidingen.

De voorbeelden komen uit de doctoraalscriptie van Anne-Marie van der Poel, Bestsellers. Een empirisch onderzoek naar de samenhang tussen de media, de commercie en de samenstelling van de HP/De Tijdtoptien, 2003, Universiteit van Amsterdam.