Monthly Archives: juli 2004

De goede uitgever is de lezer voortdurend een paar stappen voor. Dat is zijn werk. In de vakantie kan je eens een poging wagen een uitgever voor te zijn. Makkelijk is dat natuurlijk niet. Het kan niet lang meer duren voordat het boek Die Ausgewanderten. Vier lange Erzählungen van W.G. Sebald uit het Duits vertaald en door de Bezige Bij uitgegeven wordt. Deze uitgeverij gaf van dezelfde schrijver al Austerlitz uit en De natuurlijke historie van de verwoesting. Het boek Die Ausgewanderten. Vier lange Erzählungen is een bundel van vier beschrijvingen van geëmigreerde joden die lang na de oorlog, in een ver en veilig land alsnog een einde aan hun leven maken. Sebald onderzoekt de motieven zoals gewoonlijk door diep in zijn onderwerpen te graven, niet te snel voor de hand liggende conclusies te trekken, en wat waarschijnlijk het allermooist is: de lezer in zijn eigen tempo de ontdekkingen te laten doen.

Wonderlijke boeken van een wonderbaarlijke schrijver. In De natuurlijke historie van de verwoesting, een wat opgeklopte en vermoedelijk aan de Engelse uitgave ontleende vertaling van het mooi droge Luftkrieg und Literatur zoekt Sebald de achtergronden van de grote verzwegen vernietiging van de Tweede Wereldoorlog: die van de Duitse steden. Hij vraagt zich af waarom, in weerwil van wat de schoolliteratuurgeschiedenis ons in het hoofdstuk Trümmerliteratur wil doen geloven, die verschrikkelijke realiteit nauwelijks literaire verwerking kent. In de paar boeken die gelden als representant voor dit verleden wordt volgens Sebald ‘schematisch’ gereageerd op de verschrikkingen. Hij neemt constructies waar van gedachten en formuleringen die hem verraden dat de auteurs de vreselijke realiteit van kapotgeschoten steden en bergen stinkende lijken niet werkelijk hebben kunnen verwerken in hun literaire arbeid.
Het klassieke adagium dat de aanstichter van leed er niet over mag zeuren, erkent Sebald onmiddellijk als een van de mogelijke redenen, maar fascinerend is met name zijn zoektocht naar de bewijzen voor zijn stelling.

Het stuk is gebaseerd op een lezingenreeks die Sebald in 1997 in Zwitserland hield. Een goed bewijs voor de veronderstelling van de auteur dat de buitenproportionele luchtoorlog die Duitsland op de knieën dwong door Duitsers nooit is verwerkt, moet de overstelpende correspondentie zijn geweest die Sebald ontving naar aanleiding van een krantenartikel over de lezingen. Volgend op zijn onderzoek naar literaire verwerking van het thema bleek hem tenslotte dat ook de Duitse historici nauwelijks aandacht aan het onderwerp besteedden. Slechts de legerhistoricus Jörg Friedrich schreef er een hoofdstuk over in zijn naar Sebalds zin exemplarisch te weinig besproken Das Gesetz des Krieges. Deze Friedrichs schreef er uiteindelijk nog een veelomvattender boek over, misschien aangemoedigd door de kwestie die Sebald aansneed. Recent verscheen in Nederlandse vertaling De brand bij Mets en Schilt. (zie ook hier)
Maar het allerbeste dat er geschreven werd volgens Sebald en waarvoor hij superlatieven tekort komt is een in Duitsland ? en dan om inmiddels voor lezers van Sebalds essay begrijpelijke redenen - totaal in vergeltelheid geraakte schrijver: Gert Ledig, en het boek dat zo bewonderd wordt, is in 2000 in vertaling uitgegeven door De Arbeiderspers: Vergelding, in 2001 alsnog, vertraagd ontdekt in Nederland. Al deze boeken zijn gewoon verkrijgbaar, godlof. Storten wij ons nu in de door Sebald opengekrabde wonde van de ware motor van het Wirtschaftswunder, de verdringing; en gelijkertijd in de herinneringen die laat weerkomen maar desastreus raken.
Voor 84,50 euro gaat u op vakantie met een geniaal geschakeerd, en toch thematisch zeer hecht reisbibliotheekje. In 1 hand te vatten bovendien.

Gert Ledig, Vergelding Oorlogsdomein nr. 2 , Uitgeverij de Arbeiderspers, 2001. Vertaling: Peter Claessens (18)
W.G. Sebald Die Ausgewanderten. Vier lange Erzählungen Fischer Taschenbuch Verlag, 1994. (10)
W.G. Sebald De natuurlijke historie van de verwoesting De Bezige Bij, 2004. Vertaling Ria van Hengel (21.50)
Jörg Friedrich De brand De geallieerde bombardementen op Duitsland, 1940-1945 Mets en Schilt, 2004. Vertaling Sander Hendriks (35)

Hier meer over Sebalds boek

Menno Hartman

Nederlanders vinden over het algemeen dat ze hun talen heel leuk spreken. En lezen. Nederland is een exportland bij uitstek en zodra we menen dat het nodig is ruilen we onze marginale brabbeltaal in voor het kosmopolitische Engels, Duits of Frans. Vooral in Engels zijn we goed. We horen het immers dagelijks op radio en tv, we hebben er allemaal eindexamen in gedaan, enzovoort. Engelse boeken worden daarom ook goed verkocht in Nederland en veel mensen zeggen er de voorkeur aan te geven een Engelstalige roman in de originele taal te lezen, en niet in vertaling.

In het meest recente nummer van Filter, tijdschrift over vertalen, staat een artikel van Frank Ligtvoet, getiteld ‘Naïef’, waarin hij probeert aan te tonen dat je, zelfs als je hoogopgeleid bent, veel Engels gelezen, gesproken en gehoord hebt, en al jaren in de Verenigde Staten woont, een taal nog altijd niet tot in de puntjes beheerst. Juist bij het lezen van een literaire roman, waarin stijl, intertekstualiteit en meerduidigheid een grote rol spelen, kun je flink door de mand vallen als ‘non-native speaker’.

Ligtvoet stelt zichzelf de vraag of hij nog altijd baat heeft bij het lezen van Engelse literatuur in vertaling. Daartoe neemt hij zichzelf een test af. Kort daarvoor had hij Elizabeth Costello van J.M. Coetzee in het Engels gelezen, en toevallig net daarna de Nederlandse vertaling cadeau gekregen. Benieuwd als hij was hoe zijn begrip en interpretatie van Coetzees boek zich verhield tot de vertaling van Peter Bergsma en Irving Pardoen, besloot hij het Postscript, het laatste, meer abstracte dan vertellende deel van Elizabeth Costello, op leessnelheid vertalen. Het resultaat bracht hem tot een aantal voor hemzelf schokkende conclusies. Zo bleek hij op vier niveaus tekort te schieten met zijn vertaling: de welgevormdheid ontbrak (te letterlijk vertaald, verkeerde woordvolgordes etc.); hij was te lui geweest, waardoor bepaalde nuances volledig verloren gingen; hij koos vaak net het verkeerde woord waardoor hij de betekenis van zinnen geweld aandeed en hij wíst van sommige woorden gewoon de betekenis niet.
Ligtvoet trekt de conclusie dat Nederlanders die zeggen dat ze Engelse romans liever in het Engels lezen, zichzelf schromelijk overschatten. Vanzelfsprekend moet hierbij wel onderscheid gemaakt worden tussen verschillende soorten romans. Het stuk Coetzee dat Ligtvoet had uitgekozen is bovenmatig pittig en vereist behalve een goede kennis van het Engels ook een uitgebreide algemene ontwikkeling. De test is evenwel leuk. Er wordt vaak gemopperd op Nederlandse vertalingen en vaak ook wel terecht. Het aantal echt goede vertalers, dat wil zeggen: vertalers die zowel een perfecte beheersing van de taal waaruit ze vertalen én van het Nederlands hebben, zijn schaars. Het gegeven dat je begrijpt wat er staat wil niet automatisch zeggen dat je dat ook in gelijkwaardig Nederlands kunt overbrengen. Wanneer het echter wel lukt, voegt een vertaling wel degelijk iets toe. Een goede vertaling biedt volledige toegang tot een tekst, laat alle facetten van de stijl flonkeren en bespaart je het tussentijd geduimel in woordenboeken.
Wie zelf nooit iets vertaald heeft, moet het zeker eens proberen. Hieronder staat een alinea uit een Engels boek dat het afgelopen jaar verschenen is. Heel bekend is het boek niet, het is geschreven door een jonge talentvolle Britse schrijver. Punten zijn er te verdienen wanneer je: A) weet uit welk boek het fragment komt en B) wanneer je het stukje goeddeels conform de officiële vertaling weet te vertalen. Bij 1 punt krijg je een leuke maar goedkope prijs, bij 2 punten een leuke en wat kostbaarder prijs. Een boek wordt het sowieso. Stuur je antwoord en vertaling voor 12 juli op naar daphne@literairnederland.nl

Fragment:

It turns out that I’m far less lavatorially obsessed than almost everyone else in the house, even Cecile. The men started the toilet-talk craze, as an excuse for their constant farting. Now, they don’t apologise for having done one, and no one else even laughs any more ? unless it sounds particularly ‘amusing’; like a duck or a creaky floorboard. Then the entire room collapses, as if in a hurricane of mirth. If the fart smells, and was silent, there are accusations and arcane rules. I can’t be bothered to detail them, but they are far beyond, ‘He who smelt it, dealt it’. At times like this the entire Project begins to feel ignoble. Living communally was always likely to be humiliating, but it is a disappointment to see how some people revel in their abasement.