Monthly Archives: juni 2004

De was moet altijd opgehangen. En er is altijd wel een moeder die gebeld moet worden of een stapel post vermengd met onduidelijke andere soorten papier die hoognodig gesorteerd moet worden. En dan moet je ook nog eten. En daar moet je zelf voor zorgen. En net als je niet meer weet waar je eerst mee moet beginnen, zet je van pure ellende de televisie aan en valt je oog op het programma Recordings. Het is zo VPRO dat je er tientjeslid van zou worden als je al geen abonnee was vanwege die Achterpagina. Er is een thema, in dit geval ‘liefdesverdriet’. Geen mooier thema denkbaar. Er is of was altijd wel liefdesverdriet. Mensen worden in hun huis, of op een andere locatie die hun vertrouwd is gefilmd. Ze zingen a capella een lied uit hun cultuur over het thema. Soms kunnen ze helemaal niet zingen, vaak maakt dat hun lot alleen nog maar deerniswekkender.<BR>Het was zo mooi, zo verstild dat je even vergat dat je er zelf ook nog was. Op de achtergrond zag je troosteloze interieurs van Roemenen, Turken en een bejaarde Nederlandse vrouw. Aan het eind van elk liedje kreeg je in een paar regels te lezen waar het verdriet van de zanger(es) in gelegen was. Dat had niet gehoeven. Het sprak boekdelen door de manier waarop ze zongen en de onderwerpen die ze kozen. Ontrouw, onbereikbare liefde, het vervloeken van de liefde die niets dan rampspoed heeft gebracht. Je kunt je verliezen in de herrie die Nederland-Zweden was, je kunt je ook compleet verliezen in een paar mensen die hun verdriet bezingen.,<BR>Een liedje is mooi als alles klopt: de muziek, de tekst die als vanzelf in de melodie valt en de artiest die het zingt alsof er op dat moment geen andere woorden zijn om te zingen. Muziek zorgt voor een bepaalde geestesgesteldheid, maar laat je weinig keus welke kant je in je hoofd opgaat. Vergroeid met herinneringen en emoties als het is. Tekst is maar een onderdeel van (pop)muziek. Ik laat hierbij (klassieke) libretto’s e.d. buiten beschouwing.

Songteksten zijn fijn. Echt, er is weinig wat zo leuk is als op het juiste moment in de juiste situatie met de juiste persoon nét die ene regel te debiteren die de situatie helemaal dekt. Songteksten zijn vaak ook grappig of vinden door hun onversneden eendimensionaliteit de kortste weg naar je zwakke plekken. In tegenstelling tot poëzie laat het juist weinig ruimte voor interpretatie. Eenduidigheid is juist de kracht van de songtekst. Natuurlijk kun je de betekenis van een tekst altijd naar je toe trekken, maar in tegenstelling tot wat veel mensen beweren is een songtekst geen poëzie. Al sinds jaar en dag worden bijvoorbeeld de teksten van Bob Dylan als ware dichtkunst beschouwd. Wouter van Oorschot brak in Tirade 400 wederom een lans voor de tekstlyriek van Dylan. Eén van zijn argumenten is: 'zonder zijn teksten had zijn muziek hem geen wereldroem gebracht. Die is op zijn best verdienstelijk, niet uitzonderlijk.' Dat doet dus vooral wat af aan de muzikale kwaliteiten van Dylan. Van Oorschot meent dat de muziek in dit geval de tekst ten dienst staat. Het klopt dat Dylans zeggingskracht groot is: hij weet hoe hij een tekst moet brengen. Je zou misschien beter kunnen zeggen dat hij een groot redenaar is. De portee komt bij hem, dankzij zijn wat zeurderige jengelende stem en de wat monotone melodielijn extra sterk naar voren. Maar is een boodschap hetzelfde als poëtische verbeelding? Ik kan weinig meerduidigheid herkennen in Dylans teksten:

You got a lotta nerve
To say you are my friend
When I was down
You just stood there grinning

You got a lotta nerve
To say you got a heling hand to lend
You just want to be on
The side’s that’s winning

(Uit: Positively 4^th Street, geciteerd uit Tirade 400)

Paul Simon, de tekstschrijver van het roemruchte en onlangs gereanimeerde duo Simon & Garfunkel verwoordde het als volgt: 'Ik heb wel geprobeerd poëzie te schrijven, maar dat heeft niks te maken met de liedjes die ik schrijf. […] De teksten van popliedjes zijn vaak zo banaal dat je al een dichter wordt genoemd als je ook maar het kleinste sprankje intelligentie toont. En als je jezelf geen dichter noemt, denken de mensen weer dat je jezelf naar beneden haalt. De mensen echter die je een dichter noemen, zijn de mensen die nooit poëzie lezen. Alsof Bob Dylan de maatstaf is voor poëzie. Ze hebben bijvoorbeeld nog nooit iets van Wallace Stevens gelezen. Dát is poëzie.'
Nu heeft Van Oorschot heus wel de nodige poëzie gelezen, althans, dat moet je aannemen wanneer je zijn fonds in ogenschouw neemt. Maar het is vrij duidelijk dat hij zich laat meeslepen door emoties die uitgesproken bij muziek horen: wat Dylan met hem deed toen hij jong was, verdrietig was, de beroering die zijn teksten teweegbrachten in een ras veranderende wereld. Buitentekstuele argumenten.
Poëzie is veel meer dan muziek verstilling. Mensen die niet van poëzie houden voeren vaak als argument aan dat ze 'er geen geduld voor hebben'. Of het 'toch niet begrijpen'. Of er hun weg niet in kunnen vinden, juist omdat het zoveel ruimte laat voor je eigen gedachten en je ook gedwongen wordt die gedachten onder woorden te brengen. Daar moet je wel zin in hebben. Muziek is af. Goede poëzie is dat juist niet. Dat maak je af met je eigen gedachten. Maar beide vul je in met je gevoel. En het is soms juist het onpoëtische dat een poëtisch gevoel teweegbrengt. De wil en zin te mijmeren, terwijl je op tv-kijkt naar een Tsjechisch meisje in een lege bus dat zich wanhopig afvraagt waarom ze niet meer van haar vriendje houdt.

Daphne de Heer

Juni is de maand van het spannende boek. Als je naar de boekwinkel gaat en een spannend boek koopt, ter waarde van € 12,50 of meer krijg je een spannend boekje geschreven door Henning Mankell cadeau. Tot zover de feiten.

Het heeft vrij lang geduurd voor ik mijn eerste spannende boek las. De eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik er als lézer al vrij jong bij was, maar dat ik reeds een behoorlijk volwassen leeftijd had bereikt toen ik op een dag mijn eerste spannende boek las. Ik had me er heel wat van voorgesteld. Hoe langer je iets uitstelt, hoe meer je je er van voor gaat stellen, dat is de pest. Spannende tv-series en spannende films vond ik altijd onderhoudend en ik dacht dat een spannend boek net zoiets zou zijn. Dat ik bij tijd en wijle geïntrigeerd, dan weer verward, dan weer onweerstaanbaar nieuwsgierig naar het vervolg zou zijn.

Ik zal niet zeggen dat de ervaring een totale afknapper was, maar een groot genoegen was het evenmin. Als je vooral wat men literatuur noemt leest, word je over het algemeen verwend met mooi geschreven, weloverwogen geformuleerde verhalen. Bij spannende boeken staat de stijl niet voorop. Ook de verbeeldingskracht blijft vaak beperkt tot het zo ‘creatief’ mogelijk uitwerken van de plot. De dialogen worden vaak gebruikt voor een beetje verdieping van de karakters van de hoofdpersonages, waarbij aangemerkt moet worden dat er met name in literaire thrillers (een genre dat door Nicci French is uitgevonden) veel aandacht aan karakterverdieping en couleur locale wordt gegeven. Dat is dan ook gelijk het literaire aan dit soort thrillers. Echt bloedstollend is het niet, maar echt diep gaat het ook niet. Dat het ook maar iets met literatuur te maken zou hebben is een mythe. Er zit geen enkele gelaagdheid of diepere dimensie in een literaire thriller. Op zijn best worden de beweegredenen van de moordenaar leuk uitgewerkt of de onderlinge relaties tussen de hoofdpersonages wat fijnzinniger neergezet.
Het genre van de literaire thriller is enorm populair geworden de afgelopen jaren. Voorheen waren thrillers en detectives vooral mannenboeken. Veel actie, weinig sfeer en karakterschetsen. De literaire thriller voorzag in een behoefte. Het zijn in feite spannende boeken voor vrouwen. De literaire thriller is de Big Mac van de literatuur.
Spannende literaire boeken. Helaas is er weinig zo voorspelbaar als een spannend literair boek. Echte spanning zit veeleer in het onverwachte, de grillen van het lot. Spannende boeken bezweren dat lot, of wekken althans de illusie dat het lot bezworen kan worden. Dat voor alles een oplossing is. De wreedheden die je in een (literaire) thriller ten deel vallen lijken juist niet eng omdat de willekeur eruit weggenomen is. Je wordt gesust. Ik heb na die literaire thriller beroepshalve nog wel eens wat mannenthrillers gelezen. Leuke boeken. Spannend, recht voor zijn raap, op het brute af soms en geen gezeur. Wil je dus nog opgaan voor dat geschenkje, vraag je boekverkoper dan om een lekker spannend mannenboek.

Daphne de Heer